Pomorski Wojewódzki Konkurs z Historii - wiek XX i świat współczesny

1.Ład wersalski: konferencja paryska i traktat wersalski (1919)

Po I wojnie światowej zwycięskie mocarstwa (Francja, Wielka Brytania, USA, Włochy) ustaliły nowy porządek na konferencji pokojowej w Paryżu. Traktat wersalski z Niemcami podpisano 28 czerwca 1919 r. Niemcy uznano za winne wojny: straciły Alzację i Lotaryngię, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie oraz kolonie, musiały płacić reparacje, ograniczyć armię do 100 tys. żołnierzy i zdemilitaryzować Nadrenię. Gdańsk stał się Wolnym Miastem. Pokoju miała strzec Liga Narodów z siedzibą w Genewie. Rozpadły się Austro-Węgry, powstały nowe państwa, m.in. Polska i Czechosłowacja.

2.Totalitaryzm sowiecki - Józef Stalin i ZSRS

Totalitaryzm to ustrój, w którym jedna partia z wodzem na czele kontroluje całe życie obywateli, stosując propagandę, cenzurę i terror tajnej policji. W Rosji po rewolucji 1917 r. władzę przejęli bolszewicy (komuniści) z Leninem, a w 1922 r. powstał ZSRS. Po śmierci Lenina (1924) pełnię władzy zdobył Józef Stalin. Wprowadził przymusową kolektywizację wsi (kołchozy), która doprowadziła do Wielkiego Głodu na Ukrainie (1932-1933), szybką industrializację i kult jednostki. NKWD więziło miliony ludzi w łagrach, a wielki terror lat 1937-1938 objął także członków partii i oficerów.

3.Totalitaryzm niemiecki - Adolf Hitler i nazizm (narodowy socjalizm)

Adolf Hitler, przywódca partii nazistowskiej NSDAP, wykorzystał kryzys gospodarczy i niezadowolenie Niemców z traktatu wersalskiego. 30 stycznia 1933 r. został kanclerzem, szybko zlikwidował demokrację, a od 1934 r. rządził jako wódz (Führer) III Rzeszy. Nazizm głosił rasizm i antysemityzm, kult wodza oraz zdobycie „przestrzeni życiowej” na wschodzie. Ustawy norymberskie (1935) odebrały Żydom prawa obywatelskie, a w „noc kryształową” (1938) niszczono synagogi i żydowskie sklepy. Przeciwników zwalczały Gestapo i SS; od 1933 r. działały obozy koncentracyjne, np. Dachau.

4.Odzyskanie niepodległości w 1918 r. - tworzenie władz państwa

Jesienią 1918 r. powstały lokalne polskie ośrodki władzy, m.in. Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie i rząd Ignacego Daszyńskiego w Lublinie (7 listopada). 10 listopada do Warszawy wrócił z twierdzy w Magdeburgu Józef Piłsudski; 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem, a wkrótce całą władzę. Powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego, a potem został Tymczasowym Naczelnikiem Państwa; rząd wprowadził 8-godzinny dzień pracy i prawa wyborcze kobiet. W styczniu 1919 r. premierem został Ignacy Paderewski i wybrano Sejm Ustawodawczy, który uchwalił małą konstytucję.

5.Kształtowanie granic: powstanie wielkopolskie, powstania śląskie, plebiscyty

Powstanie wielkopolskie wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu po przyjeździe Ignacego Paderewskiego i zakończyło się zwycięstwem; traktat wersalski przyznał Polsce Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie bez Gdańska (zaślubiny z morzem w Pucku, 10 lutego 1920 r.). Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (lipiec 1920) Polska przegrała. Na Górnym Śląsku wybuchły trzy powstania śląskie (1919, 1920, 1921); po plebiscycie z marca 1921 r. i III powstaniu, kierowanym przez Wojciecha Korfantego, Polska otrzymała mniejszą, ale najbardziej uprzemysłowioną część regionu.

6.Wojna polsko-bolszewicka i Bitwa Warszawska (1920)

Bolszewicy chcieli przenieść rewolucję na zachód Europy, a Piłsudski dążył do odsunięcia Rosji od granic Polski. Wiosną 1920 r. Polacy w sojuszu z ukraińskim atamanem Symonem Petlurą zajęli Kijów, lecz kontrofensywa Armii Czerwonej dotarła pod Warszawę. Bitwa Warszawska (13-25 sierpnia 1920 r.) przyniosła przełom: uderzenie znad Wieprza, którym dowodził Piłsudski, zmusiło wroga do odwrotu. Zwycięstwo, nazywane Cudem nad Wisłą, ocaliło niepodległość Polski i zatrzymało pochód komunizmu na zachód. Pokój ryski (18 marca 1921 r.) ustalił granicę wschodnią.

7.Konstytucja marcowa (17 marca 1921 r.) - przewaga sejmu

Konstytucja marcowa wprowadziła w Polsce republikę demokratyczną z systemem parlamentarno-gabinetowym. Władza zwierzchnia należała do narodu. Ustawy uchwalał dwuizbowy parlament: Sejm i Senat, wybierane na 5 lat w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, tajnych i proporcjonalnych (głosowały też kobiety). Prezydenta wybierało na 7 lat Zgromadzenie Narodowe, czyli połączone izby. Miał słabą pozycję: nie mógł sam rozwiązać Sejmu, a jego decyzje wymagały podpisu ministra. Rząd odpowiadał przed Sejmem, który mógł go odwołać. Sądy były niezawisłe, a obywatele równi wobec prawa.

8.Rządy parlamentarne 1921-1926: częste zmiany rządów, zabójstwo Gabriela Narutowicza, reformy Władysława Grabskiego

W Sejmie zasiadało wiele skłóconych partii i żadna nie miała trwałej większości, dlatego do maja 1926 r. Polska miała kilkanaście rządów. 9 grudnia 1922 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało pierwszego prezydenta, Gabriela Narutowicza; po nagonce prawicy został on 16 grudnia 1922 r. zamordowany w warszawskiej Zachęcie przez Eligiusza Niewiadomskiego. Kraj niszczyła hiperinflacja. Rząd Władysława Grabskiego (1923-1925) przeprowadził reformę skarbową i walutową: w 1924 r. powstał Bank Polski, a markę polską zastąpił złoty. W 1925 r. Niemcy rozpoczęły z Polską wojnę celną.

9.Przewrót majowy (12-15 maja 1926 r.), nowela sierpniowa i sanacja

Józef Piłsudski, od 1923 r. bez funkcji państwowych i wojskowych, krytykował rządy partii i 12 maja 1926 r. na czele wiernych mu oddziałów wystąpił przeciw rządowi Wincentego Witosa. Po trzech dniach walk w Warszawie, w których zginęło około 380 osób, prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd ustąpili. Piłsudski nie przyjął urzędu prezydenta - został nim Ignacy Mościcki. Obóz piłsudczyków głosił hasło sanacji, czyli uzdrowienia państwa. Nowela sierpniowa (2 sierpnia 1926 r.) zmieniła konstytucję: prezydent mógł rozwiązać Sejm i Senat oraz wydawać rozporządzenia z mocą ustawy.

10.Rządy sanacji: BBWR, Centrolew i proces brzeski, Bereza Kartuska, konstytucja kwietniowa (1935)

Zapleczem sanacji był Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR) Walerego Sławka. Przeciw łamaniu demokracji wystąpił Centrolew - sojusz partii centrum i lewicy (1929). W 1930 r. jego przywódców, m.in. Wincentego Witosa, uwięziono w twierdzy brzeskiej, a potem skazano w procesie brzeskim (1931-1932). W 1934 r. powstał obóz odosobnienia Bereza Kartuska, do którego kierowano bez wyroku sądu. Konstytucja kwietniowa (23 kwietnia 1935 r.) dała prezydentowi zwierzchność nad Sejmem, rządem, wojskiem i sądami. Po śmierci Piłsudskiego (12 maja 1935 r.) rządzili Ignacy Mościcki i Edward Rydz-Śmigły.

11.Polityka zagraniczna II RP: sojusze z Francją i Rumunią, układy w Locarno, polityka równowagi, Józef Beck

Przed 1926 r. Polska opierała bezpieczeństwo na sojuszach z 1921 r.: z Francją (przeciw Niemcom) i z Rumunią (przeciw Rosji sowieckiej). Układy w Locarno (1925) osłabiły jej pozycję: Niemcy potwierdziły granice z Francją i Belgią, ale nie z Polską i Czechosłowacją. Po przewrocie majowym Piłsudski, a od 1932 r. minister Józef Beck, prowadzili politykę równowagi - poprawnych stosunków z oboma wielkimi sąsiadami bez wiązania się z żadnym przeciw drugiemu. Jej wyrazem były pakt o nieagresji z ZSRS (1932) i deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami (1934).

12.Społeczeństwo i gospodarka II RP: mniejszości narodowe, wielki kryzys, Gdynia, Centralny Okręg Przemysłowy

Polacy stanowili około dwóch trzecich ludności II RP. Mniejszości narodowe to głównie Ukraińcy (około 14%), Żydzi (około 9%), Białorusini i Niemcy. Większość ludzi żyła na wsi, a kraj trzeba było scalić po zaborach (różne prawa, waluty, koleje). Za sukces uchodzi Gdynia - port i miasto budowane od lat 20., połączone ze Śląskiem magistralą węglową; patronował im Eugeniusz Kwiatkowski. Wielki kryzys (w Polsce 1929-1935) przyniósł spadek produkcji, bezrobocie i biedę wsi. W latach 1937-1939 budowano Centralny Okręg Przemysłowy (COP) w widłach Wisły i Sanu, m.in. hutę w Stalowej Woli.

13.Droga do wojny: polityka Hitlera, ustępstwa Zachodu i pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939 r.)

Hitler krok po kroku łamał traktat wersalski: wprowadził powszechną służbę wojskową (1935), wysłał wojsko do Nadrenii (1936), przyłączył Austrię (Anschluss, marzec 1938). Wielka Brytania i Francja prowadziły politykę ustępstw (appeasement): na konferencji w Monachium (wrzesień 1938) zgodziły się oddać Niemcom czechosłowackie Sudety. W marcu 1939 r. Niemcy zajęli Czechy. 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie zawarto pakt Ribbentrop-Mołotow - układ o nieagresji Niemiec i ZSRS z tajnym protokołem o podziale Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polski. Otworzył on drogę do wojny.

14.Wrzesień 1939 - wojna obronna Polski (agresja Niemiec 1 września i ZSRS 17 września)

1 września 1939 r. Niemcy napadły na Polskę bez wypowiedzenia wojny: pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał Westerplatte (broniło się 7 dni), zbombardowano Wieluń. Bohatersko broniono też Poczty Polskiej w Gdańsku, Wizny i Helu. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, lecz skutecznie Polsce nie pomogły (tylko ograniczona ofensywa Francji w Saarze). Największa była bitwa nad Bzurą. 17 września na Polskę uderzyła Armia Czerwona, a władze opuściły kraj. Warszawa skapitulowała 28 września; ostatnią bitwę stoczył pod Kockiem gen. Franciszek Kleeberg (2-5 października).

15.Front zachodni 1940: upadek Francji, bitwa o Anglię oraz bitwa o Atlantyk (U-Booty, konwoje)

W kwietniu 1940 r. Niemcy zajęli Danię i zaatakowali Norwegię, a 10 maja uderzyli na Holandię, Belgię i Francję, omijając umocnienia Linii Maginota. Francja podpisała zawieszenie broni 22 czerwca 1940 r. Bitwa o Anglię (lato i jesień 1940) toczyła się w powietrzu: niemiecka Luftwaffe nie pokonała brytyjskiego RAF-u, w którym walczyli też Polacy, m.in. Dywizjon 303, i Hitler odwołał inwazję. Bitwa o Atlantyk trwała całą wojnę: niemieckie okręty podwodne - U-Booty - zatapiały statki z zaopatrzeniem dla Wielkiej Brytanii. Alianci łączyli statki w konwoje pod eskortą okrętów i samolotów.

16.Front wschodni: plan Barbarossa (1941), Stalingrad, Kursk

22 czerwca 1941 r. Niemcy, łamiąc pakt z 1939 r., zaatakowały ZSRS - to plan Barbarossa. Trzy grupy armii ruszyły na Leningrad, Moskwę i Ukrainę. Wojna błyskawiczna załamała się zimą 1941 r. pod Moskwą; Leningrad przetrwał blisko 900 dni oblężenia. Punktem zwrotnym była bitwa pod Stalingradem (od sierpnia 1942 r.): Armia Czerwona okrążyła niemiecką 6. Armię, która skapitulowała 2 lutego 1943 r. Pod Kurskiem (lipiec 1943) rozegrała się największa bitwa pancerna wojny, zakończona klęską niemieckiej ofensywy. Odtąd inicjatywę miała Armia Czerwona, która w 1945 r. zdobyła Berlin.

17.Afryka Północna i front włoski: Tobruk, El Alamein (1942), lądowanie na Sycylii (1943), Monte Cassino (1944)

W Afryce Północnej walczono o Egipt i Kanał Sueski. Włochów wsparł niemiecki korpus gen. Erwina Rommla, zwanego Lisem Pustyni. W 1941 r. twierdzy Tobruk w Libii bronili m.in. żołnierze polskiej Brygady Karpackiej. Przełomem była bitwa pod El Alamein w Egipcie (jesień 1942): brytyjska 8. Armia gen. Bernarda Montgomery'ego pokonała Rommla, a w maju 1943 r. wojska Osi w Afryce skapitulowały. Lądowanie na Sycylii (lipiec 1943) otworzyło front włoski; Mussolini stracił władzę, a Włochy skapitulowały. W maju 1944 r. 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa zdobył Monte Cassino.

18.Front zachodni 1944-1945: lądowanie w Normandii (6 czerwca 1944 r.), Ardeny, kapitulacja Niemiec

6 czerwca 1944 r. alianci (Amerykanie, Brytyjczycy i Kanadyjczycy) pod dowództwem gen. Dwighta Eisenhowera wylądowali w Normandii we Francji. Była to największa operacja desantowa w dziejach; otworzyła drugi front w Europie Zachodniej. W sierpniu wyzwolono Paryż; pod Falaise walczyła polska 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka. W grudniu 1944 r. Niemcy podjęli w Ardenach ostatnią wielką ofensywę na zachodzie, która się nie powiodła. Wiosną 1945 r. alianci spotkali się z Armią Czerwoną nad Łabą. 8 maja 1945 r. Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację - wojna w Europie się skończyła.

19.Daleki Wschód: wojna japońsko-chińska (1937) i Pearl Harbor (7 grudnia 1941 r.)

Japonia, rządzona przez wojskowych, chciała zdobyć surowce i panować w Azji Wschodniej. W 1931 r. zajęła Mandżurię, a w 1937 r. rozpoczęła wojnę japońsko-chińską, opanowując m.in. Pekin, Szanghaj i Nankin. W 1940 r. zawarła sojusz z Niemcami i Włochami (pakt trzech). Gdy USA wstrzymały dostawy ropy, Japończycy 7 grudnia 1941 r. zaatakowali z lotniskowców bazę floty amerykańskiej Pearl Harbor na Hawajach - bez wypowiedzenia wojny. Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, a Japonia w kilka miesięcy zajęła m.in. Hongkong, Singapur, Filipiny i Holenderskie Indie Wschodnie (dziś Indonezja).

20.Wojna na Pacyfiku: bitwa pod Midway (1942), Guadalcanal, Iwo Jima, Okinawa, kamikaze

Bitwa pod Midway (czerwiec 1942) była punktem zwrotnym: Amerykanie, którzy złamali japoński szyfr, zatopili cztery japońskie lotniskowce, tracąc jeden. Walki o wyspę Guadalcanal (sierpień 1942 - luty 1943) rozpoczęły ofensywę USA. Amerykanie, dowodzeni przez adm. Chestera Nimitza i gen. Douglasa MacArthura, stosowali taktykę „żabich skoków”: zdobywali wybrane wyspy na lotniska, omijając inne. W 1945 r. po ciężkich walkach zajęli Iwo Jimę i Okinawę, skąd samoloty mogły atakować Japonię. Od 1944 r. Japończycy używali kamikaze - lotników samobójców, którzy uderzali samolotami w okręty.

21.Hiroszima i Nagasaki (sierpień 1945 r.) oraz kapitulacja Japonii (2 września 1945 r.)

Latem 1945 r. Japonia odrzuciła wezwanie do bezwarunkowej kapitulacji. Prezydent USA Harry Truman zdecydował o użyciu nowej broni: 6 sierpnia 1945 r. amerykański samolot zrzucił bombę atomową na Hiroszimę, a 9 sierpnia na Nagasaki. Oba miasta zostały zniszczone, zginęły dziesiątki tysięcy mieszkańców, a wielu ocalałych chorowało z powodu napromieniowania. 8 sierpnia wojnę Japonii wypowiedział ZSRS. Cesarz Hirohito ogłosił poddanie kraju, a 2 września 1945 r. na pancerniku „Missouri” w Zatoce Tokijskiej podpisano akt kapitulacji Japonii. Był to koniec II wojny światowej.

22.Okupacja niemiecka i sowiecka: terror, deportacje, zbrodnia katyńska, ludobójstwo na Wołyniu

Niemcy część zajętych ziem wcielili do Rzeszy, z reszty utworzyli Generalne Gubernatorstwo. Terror niemiecki: egzekucje (Palmiry pod Warszawą, Piaśnica na Pomorzu), łapanki, wysiedlenia (Zamojszczyzna), wywózki na roboty, obozy koncentracyjne (Auschwitz, Stutthof). Sowieci na Kresach aresztowali i deportowali setki tysięcy osób w głąb ZSRS. Zbrodnia katyńska: wiosną 1940 r. NKWD na rozkaz władz ZSRS zamordowało około 22 tys. polskich jeńców i więźniów, m.in. oficerów, policjantów. W latach 1943-1944 ukraińscy nacjonaliści (UPA) dokonali ludobójstwa Polaków na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej.

23.Holokaust (zagłada Żydów) i ludobójstwo Romów; postawy Polaków

Holokaust to zaplanowane przez nazistowskie Niemcy ludobójstwo Żydów. Niemcy zamykali ich w gettach (największe w Warszawie), a od 1941 r. mordowali masowo - w egzekucjach i w niemieckich obozach zagłady na okupowanych ziemiach polskich, m.in. Auschwitz-Birkenau, Treblince, Bełżcu i Sobiborze. Zginęło około 6 mln Żydów, w tym około 3 mln obywateli polskich; mordowano także Romów. 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim. W okupowanej Polsce za pomoc Żydom groziła śmierć, mimo to ratowali ich m.in. Irena Sendlerowa, Rada Pomocy Żydom „Żegota” i rodzina Ulmów.

24.Polskie Państwo Podziemne, Armia Krajowa i powstanie warszawskie (1944)

Polskie Państwo Podziemne podlegało rządowi na uchodźstwie. Miało pion cywilny - Delegaturę Rządu na Kraj (tajne nauczanie, sądy, prasa) i wojskowy: Służbę Zwycięstwu Polski, potem Związek Walki Zbrojnej, od 14 lutego 1942 r. Armię Krajową (AK). Prowadzono sabotaż, dywersję i wywiad; harcerze Szarych Szeregów zasłynęli małym sabotażem i akcją pod Arsenałem. O powstaniu warszawskim (1 sierpnia - 2 października 1944 r., 63 dni) zdecydował dowódca AK gen. Tadeusz Komorowski „Bór”. Armia Czerwona zatrzymała się na prawym brzegu Wisły. Zginęło około 150-200 tys. cywilów, a Niemcy zburzyli miasto.

25.Rząd RP na uchodźstwie i polskie formacje na frontach II wojny światowej

Po klęsce wrześniowej we Francji powstał rząd na uchodźstwie: prezydentem został Władysław Raczkiewicz, premierem i Naczelnym Wodzem gen. Władysław Sikorski. Od 1940 r. rząd działał w Londynie. Układ Sikorski-Majski (1941) pozwolił utworzyć w ZSRS armię gen. Andersa; po ujawnieniu grobów w Katyniu (1943) Stalin zerwał stosunki z polskim rządem. Sikorski zginął w lipcu 1943 r. w Gibraltarze. Polacy walczyli pod Narwikiem (1940), w bitwie o Anglię, pod Tobrukiem, Monte Cassino, Falaise i Arnhem, a u boku Armii Czerwonej - pod Lenino (1943) i w zdobyciu Berlina.

26.Konferencje Wielkiej Trójki: Teheran (1943), Jałta i Poczdam (1945). Granice, przesiedlenia, ONZ

Wielką Trójkę tworzyli przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i ZSRS: Roosevelt, Churchill i Stalin. W Teheranie (1943) uzgodnili otwarcie drugiego frontu we Francji i wschodnią granicę Polski na linii Curzona. W Jałcie (luty 1945) zdecydowali o podziale Niemiec na strefy okupacyjne i powołaniu ONZ, a Polskę pozostawili w strefie wpływów ZSRS. W Poczdamie (lipiec-sierpień 1945) ustalono zachodnią granicę Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz przesiedlenie Niemców. Polska utraciła Kresy Wschodnie, zyskała ziemie zachodnie i północne. Organizacja Narodów Zjednoczonych powstała w 1945 r.

27.Zimna wojna: żelazna kurtyna, NATO (1949) i Układ Warszawski (1955), interwencje ZSRS

Zimna wojna to rywalizacja bloku zachodniego z USA i wschodniego z ZSRS - bez bezpośredniej wojny mocarstw, ale z wyścigiem zbrojeń. Europę podzieliła „żelazna kurtyna”. USA ogłosiły w 1947 r. plan Marshalla, czyli pomoc gospodarczą dla Europy (realizowaną od 1948 r.); kraje zależne od Stalina musiały ją odrzucić. W 1949 r. powstały NATO oraz dwa państwa niemieckie: RFN i NRD, a w 1955 r. Układ Warszawski - sojusz wojskowy bloku wschodniego. ZSRS zbrojnie tłumił próby zmian: na Węgrzech (1956) i w Czechosłowacji (Praska Wiosna, 1968). Symbolem podziału był mur berliński (1961-1989).

28.Świat w czasach zimnej wojny: konflikty, dekolonizacja, Bliski Wschód, Chiny

Mocarstwa wspierały przeciwne strony w wojnach lokalnych: w Korei (1950-1953), gdzie utrwalił się podział na komunistyczną Północ i Południe, oraz w Wietnamie. W 1962 r. kryzys kubański - spór o sowieckie rakiety na Kubie - groził wojną atomową. Dekolonizacja: kolonie uzyskiwały niepodległość, np. Indie w 1947 r., a w Roku Afryki (1960) aż 17 państw afrykańskich. Na Bliskim Wschodzie w 1948 r. powstał Izrael, co zapoczątkowało wojny izraelsko-arabskie i problem uchodźców palestyńskich. W Chinach w 1949 r. władzę zdobyli komuniści Mao Zedonga i proklamowali Chińską Republikę Ludową.

29.Jesień Narodów (1989), rozpad ZSRS (1991) i integracja europejska

W 1985 r. przywódcą ZSRS został Michaił Gorbaczow, który próbował reform: pieriestrojki (przebudowy) i głasnosti (jawności). W 1989 r. komuniści utracili władzę w krajach bloku wschodniego - to Jesień Narodów: zaczęła ją Polska, 9 listopada upadł mur berliński, w Czechosłowacji zwyciężyła aksamitna rewolucja. W 1990 r. zjednoczyły się Niemcy, w 1991 r. rozwiązano Układ Warszawski, a w grudniu ZSRS rozpadł się na 15 państw. Na Zachodzie postępowała integracja: Europejska Wspólnota Węgla i Stali (1951), traktaty rzymskie i EWG (1957), traktat z Maastricht (1992) i Unia Europejska (od 1993 r.).

30.Przejęcie władzy przez komunistów i stalinizm w Polsce (1944-1956)

W lipcu 1944 r. Stalin powołał zależny od siebie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN). Komuniści, wsparci przez Armię Czerwoną i NKWD, sfałszowali referendum (1946) i wybory (1947), a podziemie niepodległościowe (żołnierzy wyklętych) zwalczał Urząd Bezpieczeństwa (UB); stracono m.in. rtm. Witolda Pileckiego. Stalinizm (1948-1956) to rządy PZPR z Bolesławem Bierutem: terror, cenzura, konstytucja z 1952 r. i nazwa Polska Rzeczpospolita Ludowa, plan sześcioletni z budową Nowej Huty, przymusowa kolektywizacja, socrealizm i walka z Kościołem (internowanie prymasa Stefana Wyszyńskiego).

31.Poznański czerwiec i październik 1956 r.

Po śmierci Stalina (1953) i Bieruta (1956) system zaczął słabnąć. 28 czerwca 1956 r. robotnicy poznańskich zakładów Cegielskiego wyszli na ulice, żądając lepszych płac i wolności. Władze użyły wojska i czołgów; zginęło kilkadziesiąt osób. Był to pierwszy masowy bunt robotników w PRL. W październiku 1956 r. przywódcą partii został Władysław Gomułka, wcześniej więziony przez stalinowców. Nastąpiła odwilż: uwolniono prymasa Wyszyńskiego i więźniów politycznych, odwołano sowieckich doradców, przerwano przymusową kolektywizację, złagodzono cenzurę. Ustrój i zależność od ZSRS jednak pozostały.

32.Kryzysy PRL: marzec 1968, grudzień 1970, czerwiec 1976. Narodziny opozycji

Marzec 1968: po zdjęciu ze sceny „Dziadów” Mickiewicza studenci protestowali przeciw cenzurze; władze rozbiły wiece i rozpętały kampanię antysemicką, która zmusiła do emigracji tysiące osób. Grudzień 1970: podwyżki cen żywności wywołały strajki na Wybrzeżu (Gdańsk, Gdynia, Szczecin, Elbląg); wojsko i milicja strzelały do robotników, zginęło kilkadziesiąt osób. Gomułkę zastąpił Edward Gierek, który rozwijał gospodarkę za zachodnie kredyty. Czerwiec 1976: po zapowiedzi podwyżek protestowali robotnicy Radomia, Ursusa i Płocka. Represjonowanym pomagał Komitet Obrony Robotników (KOR).

33.Jan Paweł II, Sierpień 1980 i Solidarność

16 października 1978 r. papieżem został kardynał Karol Wojtyła - Jan Paweł II. Jego pierwsza pielgrzymka do Polski (czerwiec 1979) dała ludziom poczucie siły i wspólnoty. Latem 1980 r. podwyżki cen wywołały falę strajków. 14 sierpnia stanęła Stocznia Gdańska; na czele strajku stał Lech Wałęsa, a komitet strajkowy ogłosił 21 postulatów, z których pierwszy żądał wolnych związków zawodowych. 31 sierpnia 1980 r. w Gdańsku podpisano porozumienie z władzami. Powstał NSZZ „Solidarność” - pierwszy w bloku wschodnim legalny, niezależny od władz związek zawodowy, do którego wstąpiło około 10 mln osób.

34.Stan wojenny (13 grudnia 1981 r.) i Okrągły Stół (1989)

13 grudnia 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził stan wojenny, aby zniszczyć Solidarność i utrzymać władzę komunistów. Rządy objęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, internowano tysiące działaczy, zakazano strajków, wprowadzono godzinę milicyjną. W kopalni „Wujek” zginęło 9 górników. Solidarność działała w podziemiu; Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla (1983). Kryzys gospodarczy i strajki 1988 r. skłoniły władze do rozmów. Przy Okrągłym Stole (6 lutego - 5 kwietnia 1989 r.) uzgodniono legalizację Solidarności, częściowo wolne wybory, utworzenie Senatu i urzędu prezydenta.

35.Narodziny III Rzeczypospolitej: wybory 4 czerwca 1989 r., rząd Mazowieckiego, Konstytucja RP (1997)

W wyborach z 4 czerwca 1989 r. (wraz z drugą turą) Solidarność zdobyła wszystkie miejsca w Sejmie, o które mogła się ubiegać (35%), i 99 na 100 w Senacie. Premierem został Tadeusz Mazowiecki - pierwszy niekomunistyczny szef rządu w bloku wschodnim. W grudniu 1989 r. przywrócono nazwę Rzeczpospolita Polska i orła w koronie. W 1990 r. odbyły się wolne wybory samorządowe i pierwsze powszechne wybory prezydenckie, które wygrał Lech Wałęsa, a w 1991 r. w pełni wolne wybory do Sejmu. Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. utrwaliła trójpodział władzy, demokrację i prawa obywateli.

36.Transformacja lat 90.: plan Balcerowicza. Polska w NATO (1999) i Unii Europejskiej (2004)

Plan Balcerowicza - reformy wicepremiera Leszka Balcerowicza wdrażane od 1 stycznia 1990 r. - zastąpił gospodarkę centralnie planowaną rynkową: uwolniono ceny, zahamowano hiperinflację, wprowadzono wymienialność złotego i prywatyzację. Sklepy się zapełniły, rozwinęły się prywatne firmy, ale upadło wiele zakładów i PGR-ów, wzrosło bezrobocie i część ludzi zubożała - stąd napięcia społeczne i strajki. 12 marca 1999 r. Polska, razem z Czechami i Węgrami, wstąpiła do NATO, zyskując gwarancje bezpieczeństwa. 1 maja 2004 r., z dziewięcioma innymi państwami, została członkiem Unii Europejskiej.

37.Kultura masowa: prasa wielkonakładowa, radio, kino (bracia Lumière, Hollywood), telewizja, internet

Kultura masowa to treści tworzone dla bardzo wielu odbiorców i rozpowszechniane przez media - łatwe w odbiorze, nastawione na rozrywkę i zysk. Prasa wielkonakładowa rozwinęła się w II połowie XIX w.: tanie gazety drukowano w ogromnych nakładach. Kino zapoczątkowali bracia Lumière - pierwszy publiczny pokaz filmowy urządzili w Paryżu w 1895 r.; stolicą filmu stało się Hollywood w USA. Radio upowszechniło się w latach 20. XX w. (Polskie Radio nadaje od 1926 r.), telewizja - po II wojnie światowej, a internet - od lat 90. XX w. Media służyły rozrywce i informacji, ale też propagandzie.

38.Muzyka rozrywkowa (jazz, rock and roll, The Beatles), kultura młodzieżowa, amerykanizacja i globalizacja kultury

Jazz narodził się na początku XX w. wśród Afroamerykanów w Nowym Orleanie; opiera się na improwizacji. Rock and roll powstał w USA w latach 50., a jego gwiazdą był Elvis Presley. W latach 60. świat podbił zespół The Beatles z Liverpoolu. Po 1945 r. ukształtowała się kultura młodzieżowa: własna muzyka, moda (dżinsy) i bunt wobec świata dorosłych, np. ruch hipisów. Amerykanizacja to przejmowanie wzorów z USA: filmów, muzyki, barów szybkiej obsługi, języka. Globalizacja kultury oznacza, że dzięki mediom ludzie na całym świecie oglądają i słuchają tego samego, co może zagrażać lokalnym tradycjom.

39.Nowożytne igrzyska olimpijskie: Pierre de Coubertin, Ateny 1896. Halina Konopacka i Janusz Kusociński

Ideę starożytnych igrzysk wskrzesił Francuz Pierre de Coubertin: z jego inicjatywy w 1894 r. powstał Międzynarodowy Komitet Olimpijski, a w 1896 r. w Atenach odbyły się pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie. Rozgrywa się je co cztery lata (zimowe od 1924 r.); symbolem jest flaga z pięcioma kołami. Polacy startują od 1924 r. Halina Konopacka zdobyła pierwsze polskie złoto olimpijskie - w rzucie dyskiem w Amsterdamie (1928). Janusz Kusociński wygrał bieg na 10 000 m w Los Angeles (1932); w 1939 r. bronił Warszawy, działał w konspiracji i został zamordowany przez Niemców w Palmirach (1940).

40.Sport a polityka: Berlin 1936, bojkoty igrzysk (Moskwa 1980, Los Angeles 1984). Komercjalizacja sportu i doping

Igrzyska w Berlinie 1936 r. III Rzesza wykorzystała do propagandy nazizmu; cztery złote medale zdobył tam czarnoskóry Amerykanin Jesse Owens. W czasie zimnej wojny igrzyska w Moskwie (1980) zbojkotowały USA i wiele innych państw po sowieckiej interwencji w Afganistanie, a igrzyska w Los Angeles (1984) - ZSRS i większość jego sojuszników, w tym PRL. Mistrzostwa świata w piłce nożnej rozgrywa się od 1930 r. (Urugwaj). Komercjalizacja sportu to zamiana go w biznes: transmisje, sponsorzy, reklamy, zawodowstwo. Doping, czyli zakazane wspomaganie organizmu, jest oszustwem i szkodzi zdrowiu.