Pomorski Wojewódzki Konkurs z Historii - wiek XIX i początek XX wieku

1.Napoleon Bonaparte - cesarz Francuzów i przemiany w Europie

Napoleon Bonaparte przejął władzę we Francji w 1799 r. jako pierwszy konsul, a w 1804 r. koronował się na cesarza Francuzów. Ogłosił Kodeks Napoleona (1804), który gwarantował równość wobec prawa, wolność osobistą i ochronę własności. Pokonał Austrię i Rosję pod Austerlitz (1805) oraz Prusy pod Jeną (1806). Blokadą kontynentalną (1806) zakazał Europie handlu z Wielką Brytanią. Klęska wyprawy na Moskwę (1812) i bitwa narodów pod Lipskiem (1813) złamały jego potęgę. Po przegranej pod Waterloo (1815) zesłano go na Wyspę Świętej Heleny.

2.Polacy a Napoleon. Księstwo Warszawskie (1807-1815)

Polacy wiązali z Napoleonem nadzieję na odbudowę państwa. W 1807 r. w Tylży cesarz utworzył Księstwo Warszawskie z ziem II i III oraz części I zaboru pruskiego. Nadał mu konstytucję, która znosiła poddaństwo osobiste chłopów, i wprowadził Kodeks Napoleona. Księciem został król saski Fryderyk August, a wojskiem dowodził książę Józef Poniatowski. Po wojnie z Austrią w 1809 r. (bitwa pod Raszynem) Księstwo powiększono o Kraków i Lublin. Polacy licznie ruszyli na Moskwę w 1812 r. Poniatowski zginął pod Lipskiem w 1813 r. Napoleon cenił jednak Polaków głównie jako żołnierzy.

3.Kongres wiedeński (1814-1815) i Święte Przymierze

Kongres wiedeński to zjazd władców i dyplomatów, który po klęsce Napoleona ustalił nowy porządek w Europie. Najwięcej znaczyły Rosja, Austria, Prusy i Wielka Brytania. Kierowano się zasadami: legitymizmu (prawa dawnych dynastii do tronów), restauracji (powrót dawnego ładu, np. Burbonów we Francji) i równowagi sił. Z większości Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie połączone z Rosją, Prusy dostały Wielkie Księstwo Poznańskie, a Kraków został wolnym miastem. Powstał Związek Niemiecki. W 1815 r. Rosja, Austria i Prusy zawarły Święte Przymierze, by tłumić rewolucje.

4.Rewolucja przemysłowa

Rewolucja przemysłowa to przejście od pracy ręcznej w warsztatach i manufakturach do produkcji maszynowej w fabrykach. Zaczęła się w Anglii w II połowie XVIII w. Jej symbolem jest maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta. George Stephenson budował parowozy i pierwsze linie kolejowe, Robert Fulton - statek parowy, a Samuel Morse - telegraf. Przemysł rozwijał się też w Belgii, Zagłębiu Ruhry i na Śląsku, a na ziemiach polskich m.in. w Łodzi. Rosły miasta i powstały nowe grupy społeczne: burżuazja oraz robotnicy (proletariat), pracujący po kilkanaście godzin dziennie za niskie płace.

5.Luddyści i czartyści - pierwsze ruchy robotnicze

Luddyści działali w Anglii od 1811 r. Byli to robotnicy i rzemieślnicy, którzy niszczyli maszyny, bo widzieli w nich przyczynę bezrobocia i niskich płac. Nazwa pochodzi od legendarnego Neda Ludda. Władze surowo karały te czyny i ruch wygasł. Czartyści działali w Wielkiej Brytanii w latach 1836-1848. W Karcie praw ludu (1838) żądali reform politycznych: powszechnego prawa wyborczego dla mężczyzn, tajnego głosowania i wynagrodzeń dla posłów. Zbierali podpisy pod petycjami do parlamentu, które odrzucano. Był to masowy ruch polityczny robotników, a większość jego postulatów spełniono później.

6.Karbonariusze i Młode Włochy (Giuseppe Mazzini)

Karbonariusze (węglarze) to tajny związek powstały na początku XIX w. w południowych Włoszech. Dążyli do usunięcia obcych rządów, wprowadzenia konstytucji i zjednoczenia Włoch. Stosowali tajne obrzędy i hasła. Wywoływali powstania w latach 1820-1821 i 1831, stłumione z pomocą wojsk austriackich. Dawny karbonariusz Giuseppe Mazzini założył w 1831 r. w Marsylii organizację Młode Włochy. Jej celem była zjednoczona republika włoska, wywalczona przez powstanie ludu. W 1834 r. w Szwajcarii Mazzini powołał Młodą Europę, do której należała też Młoda Polska.

7.Dekabryści (1825) i powstanie Greków

Dekabryści to rosyjscy spiskowcy, głównie oficerowie ze szlachty. Chcieli ograniczyć samowładztwo cara przez konstytucję i znieść poddaństwo chłopów. W grudniu 1825 r., po śmierci Aleksandra I, wyprowadzili wojsko na plac w Petersburgu. Nowy car Mikołaj I stłumił bunt: pięciu przywódców stracono, a wielu zesłano na Syberię. Grecy powstali przeciw Turcji w 1821 r. Pomagali im ochotnicy z Europy, m.in. poeta George Byron. W 1827 r. floty Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji rozbiły flotę turecko-egipską pod Navarino. W 1830 r. mocarstwa uznały niepodległość Grecji.

8.Rewolucja lipcowa we Francji i niepodległość Belgii (1830)

W lipcu 1830 r. król Francji Karol X z dynastii Burbonów rozwiązał izbę poselską, ograniczył prawa wyborcze i wprowadził cenzurę. Paryżanie w trzy dni obalili jego rządy. Tron objął Ludwik Filip Orleański, a jego rządy nazwano monarchią lipcową (1830-1848). Pod wpływem tych wydarzeń w sierpniu 1830 r. powstali Belgowie, których kongres wiedeński połączył z Holandią w Królestwo Niderlandów. Belgia ogłosiła niepodległość, uchwaliła konstytucję, a królem został Leopold I. Car Mikołaj I planował interwencję z udziałem wojska polskiego, co przyspieszyło wybuch powstania listopadowego.

9.Królestwo Polskie (1815-1830)

Królestwo Polskie utworzono na kongresie wiedeńskim. Łączyła je z Rosją unia personalna: car był zarazem królem Polski. Konstytucja nadana w 1815 r. przez Aleksandra I dawała Królestwu własny sejm, rząd, wojsko i język polski w urzędach. Wojskiem dowodził brat cara, wielki książę Konstanty. Minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki założył Bank Polski (1828) i wspierał rozwój przemysłu oraz górnictwa; rosła Łódź, ośrodek włókiennictwa. W 1816 r. powstał Uniwersytet Warszawski. Car łamał jednak konstytucję: wprowadził cenzurę i prześladował opozycję, m.in. posłów kaliszan.

10.Filomaci i filareci (Wilno, Adam Mickiewicz)

Towarzystwo Filomatów (miłośników nauki) założyli w 1817 r. studenci Uniwersytetu Wileńskiego, m.in. Tomasz Zan i Adam Mickiewicz. Było tajne; członkowie wspólnie się kształcili i rozwijali uczucia patriotyczne. W 1820 r. powstało szersze Zgromadzenie Filaretów (miłośników cnoty), któremu przewodził Zan. Wilno leżało na ziemiach zabranych, wcielonych do Rosji. W 1823 r. śledztwo przeciw młodzieży rozpoczął senator Nikołaj Nowosilcow. Po procesie najsurowiej ukarano Zana (twierdza i zesłanie), a Mickiewicza i innych zesłano w głąb Rosji. Poeta opisał to w III części „Dziadów”.

11.Wolnomularstwo Narodowe, Towarzystwo Patriotyczne (Łukasiński) i Sprzysiężenie Podchorążych (Wysocki)

Wolnomularstwo Narodowe założył w 1819 r. w Warszawie major Walerian Łukasiński. Skupiało oficerów, którzy chcieli podtrzymywać ducha narodowego i bronić konstytucji. Po jego rozwiązaniu Łukasiński utworzył w 1821 r. Towarzystwo Patriotyczne, dążące do niepodległości i zjednoczenia ziem trzech zaborów. Aresztowany w 1822 r., pozostał w więzieniu do śmierci w 1868 r. W grudniu 1828 r. w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty podporucznik Piotr Wysocki zawiązał Sprzysiężenie Podchorążych. Jego celem było powstanie zbrojne; to ono rozpoczęło noc listopadową 29 listopada 1830 r.

12.Powstanie listopadowe (1830-1831)

Przyczyny: łamanie konstytucji przez cara, cenzura i groźba wykrycia spisku. 29 listopada 1830 r. (noc listopadowa) spiskowcy uderzyli na Belweder, Piotr Wysocki poderwał podchorążych, a lud Warszawy zdobył Arsenał. Dyktatorem został gen. Józef Chłopicki. 25 stycznia 1831 r. sejm zdetronizował Mikołaja I, a w lutym Rosjanie wkroczyli do Królestwa. Bitwy: pod Olszynką Grochowską (luty 1831) i przegrana pod Ostrołęką (maj 1831). We wrześniu 1831 r. Rosjanie zdobyli Warszawę. Autonomię Królestwa mocno ograniczono: konstytucję zastąpił Statut organiczny (1832), zlikwidowano sejm i polskie wojsko.

13.Wielka Emigracja

Wielka Emigracja to wyjazd około 10 tys. Polaków po klęsce powstania listopadowego, głównie do Francji. Wyjechali żołnierze, politycy, uczeni i artyści. Emigranci spierali się o drogę do niepodległości. Hôtel Lambert księcia Adama Jerzego Czartoryskiego liczył na pomoc mocarstw zachodnich i dyplomację. Towarzystwo Demokratyczne Polskie (1832) chciało powstania własnymi siłami z udziałem chłopów, którym obiecywało ziemię. Gromady Ludu Polskiego głosiły wspólną własność ziemi. Na emigracji tworzyli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Fryderyk Chopin; tam powstał „Pan Tadeusz”.

14.Spiski po 1831 r.: partyzantka Zaliwskiego, Stowarzyszenie Ludu Polskiego, ks. Piotr Ściegienny

Partyzantka Zaliwskiego (1833): pułkownik Józef Zaliwski przygotował na emigracji wyprawę małych oddziałów do Królestwa Polskiego, by wywołać nowe powstanie. Chłopi ich nie poparli, oddziały rozbito, a wielu uczestników stracono. Stowarzyszenie Ludu Polskiego powstało w 1835 r. w Krakowie. Emisariusz Szymon Konarski rozbudował je na ziemiach zabranych; głosiło walkę o niepodległość i uwłaszczenie chłopów. Konarskiego rozstrzelano w Wilnie w 1839 r. Ksiądz Piotr Ściegienny tworzył spisek wśród chłopów Lubelszczyzny i Kielecczyzny. Aresztowany w 1844 r., został zesłany na Syberię.

15.Związek Plebejuszy (Walenty Stefański) i powstanie krakowskie (1846)

Związek Plebejuszy założył ok. 1842 r. w Poznaniu księgarz Walenty Stefański. Skupiał rzemieślników i ubogich mieszczan; dążył do powstania połączonego ze zniesieniem pańszczyzny. Rozbiły go aresztowania. Na luty 1846 r. spiskowcy zaplanowali powstanie w trzech zaborach, lecz walki wybuchły głównie w Wolnym Mieście Krakowie. Rząd Narodowy ogłosił uwłaszczenie chłopów. Edward Dembowski, radykalny przywódca, zginął, prowadząc procesję do ludu. Na początku marca powstanie upadło, a Kraków wcielono do Austrii. W Galicji doszło wtedy do rabacji: chłopi napadali na dwory.

16.Wiosna Ludów (1848-1849): przyczyny i rewolucja lutowa we Francji

Wiosna Ludów to fala rewolucji, która w latach 1848-1849 objęła dużą część Europy. Ludzie żądali konstytucji i praw wyborczych, narody - zjednoczenia lub niepodległości, chłopi - zniesienia pańszczyzny; nastroje pogorszyły nieurodzaj i kryzys. We Francji rewolucja lutowa 1848 r. obaliła Ludwika Filipa i powstała II Republika z powszechnym prawem wyborczym dla mężczyzn. W czerwcu krwawo stłumiono powstanie paryskich robotników. W grudniu 1848 r. prezydentem wybrano Ludwika Napoleona Bonapartego, bratanka Napoleona I. W 1852 r. ogłosił się on cesarzem Napoleonem III.

17.Wiosna Ludów w Niemczech i we Włoszech: parlament frankfurcki

W marcu 1848 r. rewolucja wybuchła w Berlinie i król Prus obiecał konstytucję. W maju 1848 r. we Frankfurcie nad Menem zebrał się parlament frankfurcki - pierwszy parlament całych Niemiec. Miał zjednoczyć kraj i uchwalić konstytucję. W 1849 r. ofiarował koronę cesarską królowi Prus Fryderykowi Wilhelmowi IV, ale ten odmówił, bo nie chciał jej przyjąć od posłów. Parlament rozpędzono. We Włoszech powstania wybuchły m.in. w Mediolanie, Wenecji i Rzymie, a Królestwo Sardynii (Piemont) wypowiedziało wojnę Austrii i przegrało. Zjednoczenie obu krajów wtedy się nie powiodło.

18.Wiosna Ludów w monarchii Habsburgów: Wiedeń i powstanie węgierskie

W marcu 1848 r. rewolucja w Wiedniu zmusiła do ustąpienia kanclerza Klemensa Metternicha, symbol porządku wiedeńskiego. Cesarz obiecał konstytucję, a w monarchii zniesiono pańszczyznę. Najdłużej walczyli Węgrzy, którym przewodził Lajos Kossuth. W 1849 r. ogłosili niepodległość i pozbawili Habsburgów tronu. W ich armii służyli Polacy; generał Józef Bem dowodził zwycięsko w Siedmiogrodzie. Nowy cesarz Franciszek Józef I poprosił o pomoc cara Mikołaja I. Wielka armia rosyjska rozstrzygnęła wojnę i w sierpniu 1849 r. Węgrzy skapitulowali. Bem jest bohaterem narodowym Polski i Węgier.

19.Wiosna Ludów na ziemiach polskich: Wielkopolska i Galicja (1848)

W Wielkim Księstwie Poznańskim w marcu 1848 r. powstał Komitet Narodowy, a polskimi oddziałami dowodził Ludwik Mierosławski. Prusy początkowo obiecały Polakom ustępstwa, potem zażądały rozwiązania oddziałów. Powstańcy wygrali pod Miłosławiem i Sokołowem, ale w maju 1848 r. skapitulowali. W Galicji Polacy żądali swobód narodowych. Władze austriackie uprzedziły polskich działaczy i w kwietniu 1848 r. zniosły pańszczyznę, nadając chłopom ziemię. Chciały w ten sposób zyskać wdzięczność wsi dla cesarza. W Królestwie Polskim, pilnowanym przez wojska rosyjskie, do walk nie doszło.

20.Skutki Wiosny Ludów

Większość rewolucji z lat 1848-1849 stłumiono, a Niemcy i Włochy pozostały podzielone. Mimo to Europa się zmieniła. W monarchii Habsburgów zniesiono pańszczyznę i uwłaszczono chłopów. W Prusach i Piemoncie pozostały konstytucje, a we Francji utrzymało się powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn. Upadł system Metternicha. Wzrosła świadomość narodowa Niemców, Włochów, Węgrów, Czechów i Polaków. Robotnicy wystąpili jako osobna siła polityczna. Władcy zrozumieli, że bez reform trudno utrzymać trony. Rosję, która pomogła stłumić powstanie węgierskie, nazywano żandarmem Europy.

21.„Czerwoni” i „biali” przed powstaniem styczniowym

Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej car Aleksander II złagodził rządy w Królestwie Polskim. W latach 1860-1861 w Warszawie odbywały się manifestacje patriotyczne, tłumione przez wojsko. „Czerwoni” (młodzież, studenci, rzemieślnicy) chcieli szybkiego powstania połączonego z uwłaszczeniem chłopów; kierował nimi Komitet Centralny Narodowy. „Biali” (ziemianie i bogate mieszczaństwo) woleli stopniowe reformy i walkę odkładali. Margrabia Aleksander Wielopolski, szef rządu cywilnego, chciał rozbić spisek: z jego inicjatywy w styczniu 1863 r. zarządzono brankę, czyli pobór do wojska rosyjskiego.

22.Powstanie styczniowe (1863-1864)

Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 r. Tymczasowy Rząd Narodowy wezwał w manifeście do walki i ogłosił uwłaszczenie chłopów. Powstańcy nie mieli regularnej armii, więc prowadzili wojnę partyzancką: stoczono ponad tysiąc bitew i potyczek, m.in. w Królestwie i na Litwie. Działało tajne państwo z własnym rządem, pieczęcią i podatkami. Dyktatorami byli Ludwik Mierosławski, Marian Langiewicz i od października 1863 r. Romuald Traugutt. Car, by odciągnąć chłopów od powstania, w marcu 1864 r. sam nadał im ziemię. Traugutta aresztowano i 5 sierpnia 1864 r. stracono na stokach Cytadeli Warszawskiej.

23.Uwłaszczenie chłopów w trzech zaborach i represje po powstaniu styczniowym

Uwłaszczenie to nadanie chłopom na własność ziemi, którą uprawiali, połączone ze zniesieniem pańszczyzny. W zaborze pruskim trwało kilkadziesiąt lat (od 1811 r., w Poznańskiem od 1823 r.), a chłopi sami płacili za ziemię lub oddawali jej część. W zaborze austriackim nastąpiło w 1848 r., a w Królestwie Polskim w 1864 r. z ukazu cara; w obu odszkodowania dziedzicom płaciło państwo, a chłopi spłacali je w podatkach. Po powstaniu styczniowym Rosja zastosowała represje: egzekucje, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków. Królestwo nazwano Krajem Nadwiślańskim i zlikwidowano resztki jego odrębności.

24.Rusyfikacja i germanizacja

Rusyfikacja to narzucanie języka i kultury rosyjskiej. Po 1864 r. w Kraju Nadwiślańskim rosyjski stał się językiem urzędów, sądów i szkół; symbolem tej polityki był kurator szkolny Aleksandr Apuchtin. Polacy odpowiadali tajnym nauczaniem, m.in. na Uniwersytecie Latającym. Germanizację w zaborze pruskim nasilił kanclerz Otto von Bismarck: Kulturkampf uderzał w Kościół katolicki, niemiecki wprowadzono do urzędów i szkół, a Komisja Kolonizacyjna (1886) wykupywała ziemię dla osadników niemieckich. Symbole oporu to strajk dzieci we Wrześni (1901) i wóz Michała Drzymały.

25.Autonomia galicyjska, trójlojalizm i praca organiczna

Austria, osłabiona przegranymi wojnami, w latach 60. XIX w. przyznała Galicji autonomię. Działał Sejm Krajowy we Lwowie, w szkołach, urzędach i sądach obowiązywał język polski, rozwijały się uniwersytety w Krakowie i Lwowie. Galicja była jednak biedna. Po klęsce powstania styczniowego część elit głosiła trójlojalizm - lojalność wobec zaborców w zamian za ustępstwa. Praca organiczna to wzmacnianie narodu przez gospodarkę, oświatę i kulturę zamiast walki zbrojnej. W Wielkopolsce prowadzili ją Karol Marcinkowski, Hipolit Cegielski i ks. Piotr Wawrzyniak, organizator spółdzielni i banków ludowych.

26.Zjednoczenie Włoch (1861) i Niemiec (1871). Wojna francusko-pruska (1870-1871)

Włochy jednoczyło Królestwo Sardynii (Piemont) z premierem Camillem Cavourem. W 1859 r. z pomocą Francji pokonało Austrię, w 1860 r. Giuseppe Garibaldi z tysiącem ochotników zdobył Sycylię i Neapol, a w 1861 r. Wiktor Emanuel II został królem Włoch; Rzym przyłączono w 1870 r. Niemcy jednoczyły Prusy Ottona von Bismarcka przez wojny z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją. W wojnie francusko-pruskiej (1870-1871) Francja przegrała pod Sedanem, utraciła Alzację i część Lotaryngii oraz zapłaciła kontrybucję. 18 stycznia 1871 r. w Wersalu król Prus Wilhelm I został cesarzem niemieckim.

27.Wojna secesyjna (1861-1865) i ekspansja kolonialna

Wojna secesyjna to wojna domowa w USA. Uprzemysłowiona Północ sprzeciwiała się niewolnictwu, a rolnicze Południe opierało plantacje bawełny na pracy niewolników. Po wyborze Abrahama Lincolna na prezydenta stany południowe wystąpiły z Unii i utworzyły Konfederację. Zwyciężyła Północ, jedność państwa ocalała, a w 1865 r. zniesiono niewolnictwo. W II połowie XIX w. państwa europejskie podbijały Afrykę i Azję. Największe imperia kolonialne zbudowały Wielka Brytania i Francja. Kolonie dawały surowce i rynki zbytu, a ich mieszkańców wyzyskiwano. Rywalizacja o kolonie skłócała mocarstwa.

28.Liberalizm (John Stuart Mill) i konserwatyzm (Edmund Burke, Klemens Metternich)

Liberalizm (popierany przez burżuazję i inteligencję) uznaje wolność jednostki za najwyższą wartość. Liberałowie żądali konstytucji, równości wobec prawa, wolności słowa i swobody gospodarczej. Anglik John Stuart Mill w dziele „O wolności” (1859) dowodził, że wolność człowieka można ograniczyć tylko wtedy, gdy krzywdzi on innych. Konserwatyzm (popierany przez arystokrację, ziemian i duchowieństwo) ceni tradycję, religię, rodzinę i silną władzę, a zmiany dopuszcza stopniowe. Za jego twórcę uchodzi Edmund Burke, krytyk rewolucji francuskiej. Konserwatystą był kanclerz Austrii Klemens Metternich.

29.Socjalizm utopijny: Henri de Saint-Simon, Charles Fourier, Robert Owen

Socjalizm narodził się jako odpowiedź na biedę i wyzysk robotników. Głosił równość i sprawiedliwość. Pierwsi socjaliści wierzyli, że nowy ustrój da się zbudować pokojowo, dzięki dobremu przykładowi i życzliwości bogatych - dlatego nazwano ich utopijnymi. Francuz Henri de Saint-Simon chciał, by społeczeństwem kierowali ludzie pracy: uczeni i przemysłowcy, a nie arystokracja. Charles Fourier projektował falanstery - wspólnoty, których członkowie razem mieszkają i pracują. Brytyjski fabrykant Robert Owen w zakładach w New Lanark skrócił czas pracy i założył szkołę dla dzieci robotników.

30.Marksizm (Karol Marks, Fryderyk Engels) i anarchizm (Michaił Bakunin)

Karol Marks i Fryderyk Engels ogłosili w 1848 r. „Manifest komunistyczny”. Stworzyli socjalizm naukowy, zwany marksizmem. Uważali, że dzieje to walka klas: burżuazji, która ma fabryki, i proletariatu, który ma tylko własną pracę. Robotnicy mieli przez rewolucję obalić kapitalizm i znieść prywatną własność fabryk oraz ziemi; celem był komunizm - społeczeństwo bez klas. Anarchizm odrzucał wszelką władzę państwową i chciał zastąpić państwo dobrowolnymi wspólnotami. Jego głównym przedstawicielem był Rosjanin Michaił Bakunin, przeciwnik Marksa w ruchu robotniczym.

31.Nacjonalizm i syjonizm (Theodor Herzl)

Nacjonalizm to ideologia, która za najwyższą wartość uznaje naród i jego interesy. W I połowie XIX w. łączył się z walką o wolność i własne państwo, np. u Włochów i Polaków. Pod koniec stulecia pojawiły się jego skrajne odmiany, głoszące wyższość własnego narodu i wrogość wobec innych, w tym antysemityzm (wrogość wobec Żydów). Odpowiedzią na antysemityzm był syjonizm - żydowski ruch narodowy dążący do utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Jego twórcą był dziennikarz Theodor Herzl, autor książki „Państwo żydowskie” (1896). W 1897 r. zwołał w Bazylei pierwszy kongres syjonistyczny.

32.Chrześcijańska demokracja (Leon XIII, Rerum novarum) i ruch emancypacji kobiet (sufrażystki)

Chrześcijańska demokracja (chadecja) wyrosła z nauki społecznej Kościoła katolickiego. Papież Leon XIII w encyklice Rerum novarum (1891) domagał się dla robotników godziwej płacy i prawa do zakładania związków zawodowych, bronił własności prywatnej, a odrzucał zarówno wyzysk, jak i walkę klas głoszoną przez socjalistów. Ruch emancypacji kobiet dążył do równouprawnienia: prawa do nauki, pracy zawodowej i udziału w wyborach. Sufrażystki to działaczki walczące o prawa wyborcze kobiet, najgłośniejsze w Wielkiej Brytanii (Emmeline Pankhurst). Polki uzyskały prawa wyborcze w 1918 r.

33.Polskie ruchy polityczne: PPS, SDKPiL, Narodowa Demokracja, ruch ludowy

Polska Partia Socjalistyczna (PPS, 1892) łączyła socjalizm z walką o niepodległość; jej działaczem był Józef Piłsudski. Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), której przewodziła Róża Luksemburg, stawiała na międzynarodową rewolucję i odrzucała hasło niepodległości. Ruch narodowy tworzyły Liga Narodowa (1893) i Narodowa Demokracja (endecja, 1897); kierował nim Roman Dmowski, a interes narodu stawiano ponad interesy grup społecznych. Ruch ludowy bronił chłopów: w 1895 r. w Galicji powstało Stronnictwo Ludowe (od 1903 r. PSL), z którego wyrósł Wincenty Witos.

34.Trójprzymierze (1882), trójporozumienie (1907), wyścig zbrojeń i kryzysy marokańskie

Po 1871 r. Francja chciała odzyskać Alzację i Lotaryngię, a Niemcy rywalizowały z Wielką Brytanią o kolonie, handel i panowanie na morzach. Europa podzieliła się na dwa bloki. Trójprzymierze (1882) tworzyły Niemcy, Austro-Węgry i Włochy. Trójporozumienie, czyli ententa (1907), połączyło Francję, Rosję i Wielką Brytanię. Trwał wyścig zbrojeń: państwa powiększały armie, a Niemcy i Brytyjczycy budowali coraz potężniejsze pancerniki. W kryzysach marokańskich (1905-1906 i 1911) Niemcy próbowały powstrzymać Francję przed opanowaniem Maroka. Nie udało się to, a spór zbliżył Francję i Wielką Brytanię.

35.Wojna rosyjsko-japońska (1904-1905) i rewolucja 1905-1907

Rosja i Japonia rywalizowały o wpływy w Mandżurii i Korei. Wojnę zaczął w 1904 r. japoński atak na rosyjską bazę Port Artur. Porażki osłabiły cara. W styczniu 1905 r. w Petersburgu wojsko strzelało do pokojowej manifestacji (krwawa niedziela) i wybuchła rewolucja. Potem Rosja poniosła klęski pod Mukdenem i w bitwie morskiej pod Cuszimą; pokój zawarto w 1905 r. Car zgodził się na parlament - Dumę. W Królestwie Polskim robotnicy strajkowali o lepsze warunki pracy, m.in. w Łodzi, a młodzież w strajku szkolnym żądała nauki po polsku. Rusyfikację złagodzono: pozwolono na prywatne polskie szkoły.

36.Kocioł bałkański: aneksja Bośni i Hercegowiny (1908), wojny bałkańskie (1912-1913), zamach w Sarajewie (1914)

Na Bałkanach słabła Turcja, a o wpływy rywalizowały Austro-Węgry i Rosja, która popierała Serbię. W 1908 r. Austro-Węgry dokonały aneksji Bośni i Hercegowiny, co oburzyło Serbię i Rosję. W I wojnie bałkańskiej (1912-1913) Serbia, Bułgaria, Grecja i Czarnogóra odebrały Turcji prawie wszystkie jej ziemie w Europie. W II wojnie bałkańskiej (1913) zwycięzcy pokłócili się o podział zdobyczy i Bułgaria przegrała. 28 czerwca 1914 r. w Sarajewie serbski zamachowiec Gavrilo Princip zabił arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcę tronu Austro-Węgier. Miesiąc później wybuchła I wojna światowa.

37.I wojna światowa (1914-1918): strony, przebieg, nowa technika

Walczyły dwa bloki: państwa centralne (Niemcy i Austro-Węgry, potem także Turcja i Bułgaria) oraz ententa (Francja, Wielka Brytania, Rosja i ich sojusznicy). Włochy w 1915 r. przeszły na stronę ententy. Na zachodzie po bitwie nad Marną (1914) front zastygł w wojnie pozycyjnej: żołnierze tkwili w okopach, a bitwy pod Verdun i nad Sommą (1916) przyniosły ogromne straty. Na wschodzie wojna była bardziej manewrowa. Użyto nowych broni: gazów bojowych, czołgów, samolotów i okrętów podwodnych. W 1917 r. do wojny przystąpiły USA. Walki zakończył rozejm w Compiègne 11 listopada 1918 r.

38.Rewolucje w Rosji (1917) i wojna domowa

Klęski wojenne i głód doprowadziły w Rosji do dwóch rewolucji. Rewolucja lutowa (marzec 1917 r. według naszego kalendarza) obaliła carat: Mikołaj II abdykował, a władzę objął Rząd Tymczasowy, który kontynuował wojnę. W rewolucji październikowej (listopad 1917 r.) władzę w Piotrogrodzie zbrojnie przejęli bolszewicy z Włodzimierzem Leninem. Wprowadzili dyktaturę i w marcu 1918 r. zawarli z państwami centralnymi pokój brzeski, wycofując Rosję z wojny. W wojnie domowej „czerwoni” (bolszewicy) pokonali „białych”, czyli przeciwników nowej władzy. W 1922 r. powstał Związek Sowiecki.

39.Sprawa polska w I wojnie: Legiony, Akt 5 listopada (1916), kryzys przysięgowy (1917)

W 1914 r. zaborcy stanęli po przeciwnych stronach, co dawało Polakom szansę. Józef Piłsudski chciał walczyć z Rosją u boku państw centralnych, a Roman Dmowski liczył na Rosję i ententę. 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa; wkrótce przy armii austro-węgierskiej powstały Legiony Polskie. Aktem 5 listopada 1916 r. cesarze Niemiec i Austro-Węgier zapowiedzieli utworzenie Królestwa Polskiego. W lipcu 1917 r., w kryzysie przysięgowym, większość legionistów odmówiła przysięgi wiążącej ich z armiami tych państw; wielu internowano, a Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu.

40.Odzyskanie niepodległości (1918)

Państwa ententy uznały Komitet Narodowy Polski w Paryżu, kierowany przez Romana Dmowskiego, za przedstawicielstwo Polski; we Francji powstała polska armia, którą dowodził gen. Józef Haller. W orędziu z 8 stycznia 1918 r. prezydent USA Woodrow Wilson w punkcie 13 zapowiedział niepodległą Polskę z wolnym dostępem do morza. Jesienią 1918 r. rozpadły się Austro-Węgry, a Niemcy przegrały wojnę. Polacy tworzyli własne władze, m.in. rząd Ignacego Daszyńskiego w Lublinie. 10 listopada 1918 r. Piłsudski wrócił z Magdeburga do Warszawy, a 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem.