Pomorski Wojewódzki Konkurs z Historii - epoka nowożytna

1.Majowie: miasta-państwa, pismo, kalendarz, piramidy

Cywilizacje prekolumbijskie to kultury Ameryki sprzed wypraw Kolumba. Majowie żyli w Ameryce Środkowej - na półwyspie Jukatan i na terenie dzisiejszej Gwatemali. Nie stworzyli jednego państwa: tworzyli niezależne miasta-państwa (np. Tikal, Palenque, Chichén Itzá), które często ze sobą walczyły. Budowali kamienne piramidy schodkowe ze świątyniami na szczycie. Mieli pismo hieroglificzne, bardzo dokładny kalendarz, prowadzili obserwacje nieba i znali zero. Podstawą wyżywienia była kukurydza. Okres ich największej świetności minął na długo przed przybyciem Hiszpanów.

2.Aztekowie: Tenochtitlán i Montezuma

Aztekowie stworzyli w XV w. potężne państwo na terenie dzisiejszego Meksyku. Stolicą był Tenochtitlán - wielkie miasto zbudowane na wyspach jeziora Texcoco, połączone z lądem groblami; dziś leży tam miasto Meksyk. Aztekowie podbijali sąsiednie ludy i ściągali od nich daniny, dlatego mieli wielu wrogów. Uprawiali kukurydzę, także na sztucznych wyspach - chinampach, zwanych pływającymi ogrodami. Czcili wielu bogów i składali im ofiary, również z ludzi. Nie znali żelaza ani koni. Gdy przybyli Hiszpanie, państwem rządził Montezuma II.

3.Inkowie: Cuzco, Machu Picchu, kipu, drogi

Inkowie zbudowali w XV w. rozległe imperium w Andach, w Ameryce Południowej - na terenie dzisiejszego Peru i krajów sąsiednich. Stolicą było Cuzco, a władcę, nazywanego Inką, czczono jako syna Słońca. Państwo spinały kamienne drogi z wiszącymi mostami, po których biegali gońcy przekazujący wiadomości. Inkowie nie mieli pisma: liczby i dane zapisywali na kipu, czyli sznurkach z węzełkami. Na górskich tarasach uprawiali ziemniaki i kukurydzę, hodowali lamy. Najsłynniejszym zachowanym miastem Inków jest położone wysoko w górach Machu Picchu.

4.Konkwista: Hernán Cortés i Francisco Pizarro

Konkwista to hiszpański podbój Ameryki w XVI w.; zdobywców nazywano konkwistadorami. Hernán Cortés w latach 1519-1521 podbił państwo Azteków: uwięził Montezumę, a w 1521 r. zdobył i zburzył Tenochtitlán. Francisco Pizarro w latach 1532-1533 pokonał Inków: podstępem pojmał władcę Atahualpę, wziął za niego okup w złocie, a potem kazał go stracić i zajął Cuzco. Garstka Hiszpanów zwyciężyła dzięki broni palnej, stalowym mieczom i koniom, pomocy ludów podbitych wcześniej przez Azteków, wojnie domowej u Inków oraz chorobom z Europy (np. ospie), na które mieszkańcy Ameryki nie byli odporni.

5.Wielkie odkrycia geograficzne: Kolumb (1492), Vasco da Gama, Magellan

Przyczyny: Europejczycy szukali morskiej drogi do Indii po przyprawy i jedwab, bo po zdobyciu Konstantynopola (1453) handel ze Wschodem kontrolowali Turcy. Pomogły karawela, kompas i astrolabium. Krzysztof Kolumb, płynąc dla Hiszpanii na zachód, w 1492 r. dotarł do wysp na Karaibach - sądził, że to Indie. Portugalczyk Vasco da Gama opłynął Afrykę i w 1498 r. dotarł do Indii. Wyprawa Ferdynanda Magellana (1519-1522) dla Hiszpanii pierwsza opłynęła Ziemię i dowiodła, że jest ona kulą; Magellan zginął na Filipinach. Już w 1488 r. Bartłomiej Diaz dopłynął do Przylądka Dobrej Nadziei.

6.Traktat z Tordesillas (1494), imperia Hiszpanii i Portugalii, skutki odkryć

Traktat z Tordesillas (1494) podzielił nowo odkrywane ziemie linią przez Atlantyk: tereny na zachód od niej przypadły Hiszpanii, na wschód - Portugalii. Powstały imperia Hiszpanii i Portugalii: Hiszpania opanowała większość Ameryki Środkowej i Południowej, Portugalia - Brazylię, wybrzeża Afryki i porty w Azji. Skutki dla Europy: napływ złota i srebra, wzrost cen, nowe rośliny (ziemniaki, kukurydza, pomidory, tytoń), przeniesienie handlu znad Morza Śródziemnego nad Atlantyk. Skutki dla Ameryki: upadek dawnych cywilizacji, wyniszczenie ludności przez choroby i pracę przymusową, chrystianizacja.

7.Kolonie Holandii, Anglii i Francji; kompanie handlowe; handel trójkątny i niewolnictwo

W XVII w. do walki o kolonie włączyły się Holandia, Anglia i Francja. Handel zamorski prowadziły kompanie handlowe - spółki kupców z przywilejami państwa. Angielska Kompania Wschodnioindyjska (1600) opanowała z czasem Indie, holenderska (1602) - Indonezję. Francuzi zajęli Kanadę i Luizjanę, Holendrzy założyli Nowy Amsterdam (dziś Nowy Jork). Na amerykańskich plantacjach pracowali niewolnicy z Afryki. Handel trójkątny: z Europy do Afryki płynęły broń i tkaniny, z Afryki do Ameryki - niewolnicy, z Ameryki do Europy - cukier, tytoń i bawełna. Niewolnictwo zniesiono tam dopiero w XIX w.

8.Trzynaście kolonii, Simón Bolívar, Indie jako perła w koronie, wyścig o Afrykę i konferencja berlińska

Trzynaście kolonii angielskich w Ameryce Północnej ogłosiło w 1776 r. niepodległość jako Stany Zjednoczone. Na początku XIX w. niepodległość wywalczyły kolonie hiszpańskie w Ameryce Łacińskiej; Simón Bolívar walnie przyczynił się do wyzwolenia Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Brazylia oddzieliła się od Portugalii w 1822 r. W XIX w. największym imperium była Wielka Brytania, a jej najcenniejszą kolonią Indie - perła w koronie. Trwał wyścig o Afrykę: konferencja berlińska (1884-1885) ustaliła zasady jej podziału. Niepodległość zachowały tam tylko Etiopia i Liberia.

9.Dekolonizacja po 1945 r.: Indie 1947, Mahatma Gandhi, Rok Afryki 1960, Algieria

Dekolonizacja to uzyskiwanie niepodległości przez kolonie. Po II wojnie światowej osłabione mocarstwa europejskie nie były w stanie utrzymać imperiów, a mieszkańcy kolonii domagali się samostanowienia. W Indiach ruchem niepodległościowym kierował Mahatma Gandhi, który stosował walkę bez przemocy (bierny opór, bojkot brytyjskich towarów). W 1947 r. Brytyjczycy wycofali się, a kolonię podzielono na Indie i Pakistan. Rok 1960 nazwano Rokiem Afryki, bo niepodległość uzyskało wtedy 17 państw afrykańskich. Algieria wywalczyła niepodległość od Francji po krwawej wojnie (1954-1962).

10.Renesans (odrodzenie) - cechy epoki i twórcy

Renesans to epoka w kulturze Europy (XV-XVI w.), która narodziła się we Włoszech, zwłaszcza we Florencji. Nawiązywała do antyku - kultury starożytnej Grecji i Rzymu. Jej główną ideą był humanizm: zainteresowanie człowiekiem, jego rozumem i życiem doczesnym. Wynalazek druku Jana Gutenberga (ok. 1450 r.) przyspieszył obieg książek i idei. Twórcy: Leonardo da Vinci (Mona Lisa, Ostatnia Wieczerza), Michał Anioł (freski w Kaplicy Sykstyńskiej, rzeźba Dawid), Rafael. W architekturze: harmonia, symetria, kopuły, kolumny, arkadowe krużganki. Mikołaj Kopernik ogłosił w 1543 r. teorię heliocentryczną.

11.Luteranizm: Marcin Luter, 95 tez (1517)

Przyczyny reformacji: handel odpustami, bogactwo i świecki tryb życia części duchowieństwa. W 1517 r. w Wittenberdze niemiecki zakonnik Marcin Luter ogłosił 95 tez przeciw sprzedaży odpustów - to początek reformacji. Zasady luteranizmu: zbawienie przez wiarę, a nie przez uczynki i odpusty; Biblia jako jedyne źródło wiary; dwa sakramenty (chrzest i komunia); nabożeństwa w języku narodowym; brak celibatu i zakonów; zwierzchnikiem Kościoła w państwie jest władca. Luter przełożył Biblię na język niemiecki. Luteranizm przyjęły m.in. północne Niemcy, kraje skandynawskie i Prusy Książęce.

12.Kalwinizm (Jan Kalwin, Genewa, predestynacja) i anglikanizm (Henryk VIII, Akt supremacji 1534)

Jan Kalwin, Francuz, działał w XVI w. w Genewie w Szwajcarii. Głosił predestynację: Bóg z góry przeznaczył każdego człowieka do zbawienia albo potępienia, a powodzenie w pracy jest znakiem łaski. Kalwini cenili pracowitość i skromność; ich zbory były bez obrazów. Kalwinizm przyjęli m.in. Holendrzy, Szkoci, francuscy hugenoci i część polskiej szlachty. Anglikanizm stworzył król Anglii Henryk VIII: gdy papież nie unieważnił jego małżeństwa, parlament uchwalił Akt supremacji (1534), czyniąc króla głową Kościoła w Anglii. Klasztory zlikwidowano, lecz zachowano biskupów i wiele z dawnej liturgii.

13.Porównanie wyznań protestanckich: luteranizm, kalwinizm, anglikanizm

Co łączy: odrzucenie władzy papieża, Biblia jako podstawa wiary, nabożeństwa w języku narodowym, brak celibatu, mniej sakramentów niż u katolików. Co różni: 1) Założyciel: Luter - Wittenberga (1517), Kalwin - Genewa, Henryk VIII - Anglia (1534). 2) Głowa Kościoła: u luteran władca kraju, u anglikanów król Anglii, u kalwinów gminą kierują wybrani starsi i pastorzy. 3) Zbawienie: Luter - przez wiarę; Kalwin - predestynacja; anglikanie - nauka z wpływami kalwinizmu. 4) Liturgia: kalwińska najskromniejsza, bez obrazów; luterańska zachowała część obrzędów; anglikańska najbliższa katolickiej.

14.Pokój augsburski (1555) i reforma katolicka: sobór trydencki, jezuici

Reformacja wywołała w Niemczech wojny religijne katolików z luteranami. Zakończył je pokój augsburski (1555) z zasadą „czyja władza, tego religia”: książę wybierał wyznanie - katolicyzm albo luteranizm - a poddani musieli je przyjąć lub wyjechać. Kościół katolicki odpowiedział własną reformą - kontrreformacją. Sobór trydencki (1545-1563) potwierdził naukę katolicką i władzę papieża, ukrócił handel odpustami i nakazał tworzyć seminaria duchowne. Jezuici - zakon założony przez Ignacego Loyolę, zatwierdzony w 1540 r. - zakładali kolegia i prowadzili misje. Powstał indeks ksiąg zakazanych.

15.Absolutyzm we Francji: kardynał Richelieu i Ludwik XIV - Król Słońce

Monarchia absolutna to ustrój, w którym król ma pełnię władzy: sam stanowi prawo, nakłada podatki, mianuje urzędników, dowodzi armią i jest najwyższym sędzią. Drogę do absolutyzmu we Francji przygotował kardynał Richelieu, pierwszy minister Ludwika XIII: osłabił arystokrację i hugenotów, a do prowincji wysyłał królewskich urzędników - intendentów. Pełnię absolutyzmu osiągnął Ludwik XIV (panował 1643-1715, samodzielnie od 1661 r.), zwany Królem Słońce. Nie zwoływał Stanów Generalnych i sam kierował rządem. Jego władzę streszcza przypisywane mu powiedzenie „Państwo to ja”.

16.Wersal i merkantylizm Colberta

Ludwik XIV zbudował pod Paryżem pałac w Wersalu - barokową rezydencję z ogrodami, wzór dla dworów Europy. Ściągnął tam arystokrację: życie dworskie z rozbudowaną etykietą trzymało ją pod okiem króla i z dala od polityki. Finansami kierował Jean-Baptiste Colbert. Jego polityka, merkantylizm, zakładała, że państwo bogaci się, gdy sprzedaje za granicę więcej, niż kupuje: Colbert popierał manufaktury, nakładał wysokie cła na obce towary, rozbudowywał flotę i kolonie. Król utrzymywał wielką armię i prowadził kosztowne wojny. W 1685 r. odwołał edykt nantejski, odbierając hugenotom wolność wyznania.

17.Anglia: Karol I, wojna domowa, Oliver Cromwell, republika (1649)

W Anglii król od średniowiecza potrzebował zgody parlamentu (Izba Lordów i Izba Gmin) na nowe podatki. Karol I Stuart chciał rządzić absolutnie: przez 11 lat nie zwoływał parlamentu i sam ściągał opłaty. Gdy zabrakło mu pieniędzy, musiał go zwołać, a spór przerodził się w wojnę domową (od 1642 r.) stronników króla ze zwolennikami parlamentu. Zwyciężyły wojska parlamentu - Armia Nowego Wzoru, której wybitnym dowódcą był Oliver Cromwell. W 1649 r. króla osądzono i ścięto, a Anglię ogłoszono republiką. Od 1653 r. do śmierci (1658) Cromwell rządził jako lord protektor - w praktyce dyktator.

18.Restauracja Stuartów, Habeas Corpus Act, chwalebna rewolucja (1688), Deklaracja praw (1689)

Po śmierci Cromwella przywrócono monarchię: w 1660 r. tron objął Karol II - to restauracja Stuartów. W 1679 r. parlament uchwalił Habeas Corpus Act: nikogo nie wolno więzić bez zgody sądu - zatrzymany ma szybko stanąć przed sędzią. Kolejny król, katolik Jakub II, znów dążył do absolutyzmu. W 1688 r. jego przeciwnicy wezwali na tron córkę króla Marię i jej męża Wilhelma Orańskiego z Holandii; Jakub uciekł do Francji. Przewrót odbył się niemal bez rozlewu krwi - stąd nazwa chwalebna rewolucja. W 1689 r. nowi władcy przyjęli Deklarację praw, ograniczającą władzę króla na rzecz parlamentu.

19.Monarchia absolutna a monarchia parlamentarna - porównanie Francji i Anglii w XVII w.

Francja Ludwika XIV: król sam stanowi prawo i nakłada podatki, nie zwołuje Stanów Generalnych, może uwięzić poddanego bez sądu. Anglia po Deklaracji praw (1689): prawo stanowi parlament; bez jego zgody król nie może nakładać podatków, zawieszać ustaw ani utrzymywać armii w czasie pokoju. Król panuje, lecz dzieli władzę z parlamentem - to monarchia parlamentarna. Co łączy: oba kraje pozostały monarchiami dziedzicznymi i w obu w XVII w. toczył się spór o zakres władzy króla. Co różni: we Francji zwyciężył król, w Anglii - parlament.

20.Złoty wiek w Polsce: hołd pruski (1525), folwark szlachecki, kultura renesansu

Złoty wiek to XVI stulecie - czasy ostatnich Jagiellonów: Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Hołd pruski (1525): wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przeszedł na luteranizm, zamienił państwo zakonu krzyżackiego w świeckie Prusy Książęce i na rynku w Krakowie złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Gospodarka: szlachta zakładała folwarki oparte na pańszczyźnie chłopów, a zboże spławiano Wisłą do Gdańska i sprzedawano na Zachód. Kultura: renesansowy Wawel z arkadowym dziedzińcem i kaplicą Zygmuntowską, Mikołaj Rej, Jan Kochanowski, Andrzej Frycz Modrzewski, Mikołaj Kopernik.

21.Unia lubelska (1569) - powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Unia lubelska, zawarta w 1569 r. za Zygmunta II Augusta, zastąpiła unię personalną Polski i Litwy unią realną. Powstało jedno państwo - Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wspólne: król wybierany razem przez szlachtę obu krajów, sejm walny, polityka zagraniczna i moneta o tej samej wartości. Osobne: urzędy, wojsko, skarb i sądy - Korona i Litwa miały własnych hetmanów, kanclerzy i podskarbich. Przed zawarciem unii król przyłączył do Korony Podlasie, Wołyń i Kijowszczyznę. Przyczyny unii: bezpotomność króla, zagrożenie Litwy ze strony Moskwy, dążenie szlachty litewskiej do praw szlachty polskiej.

22.Wolna elekcja i artykuły henrykowskie

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta (1572) wygasła dynastia Jagiellonów. Szlachta postanowiła wybierać króla na wolnej elekcji viritim - głosować mógł osobiście każdy szlachcic. Pierwszym królem elekcyjnym został w 1573 r. Henryk Walezy. Artykuły henrykowskie to stałe zasady ustroju, które zaprzysięgał każdy nowy władca: wolna elekcja, sejm zwoływany co dwa lata na sześć tygodni, zgoda sejmu na podatki i pospolite ruszenie, tolerancja religijna, prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi łamiącemu prawa. Pacta conventa to osobiste zobowiązania konkretnego króla.

23.Konfederacja warszawska (1573), stosunki wyznaniowe, bracia polscy (arianie)

Rzeczpospolita była państwem wielu narodów i wyznań: obok katolików żyli w niej prawosławni Rusini, luteranie (głównie mieszczanie), kalwini (część szlachty), Żydzi, Ormianie i Tatarzy. Konfederacja warszawska (1573) gwarantowała szlachcie różnych wyznań pokój religijny i równe prawa - dlatego nie doszło tu do wojen religijnych. Bracia polscy (arianie) wyodrębnili się w XVI w. z kalwinizmu: odrzucali naukę o Trójcy Świętej, a część z nich potępiała wojnę i pańszczyznę. Ich ośrodkiem był Raków. W 1658 r. sejm skazał arian na wygnanie, zarzucając im sprzyjanie Szwedom podczas potopu.

24.Powstanie Chmielnickiego (1648) i wojna z Rosją

Przyczyny powstania na Ukrainie: ograniczanie rejestru Kozaków (listy żołnierzy opłacanych przez państwo), ucisk ruskich chłopów przez magnatów, niechęć prawosławnych do katolików i unii brzeskiej. W 1648 r. Bohdan Chmielnicki, sprzymierzony z Tatarami, rozbił wojska koronne pod Żółtymi Wodami, Korsuniem i Piławcami. Potem była obrona Zbaraża (1649) i polskie zwycięstwo pod Beresteczkiem (1651). W 1654 r. w Perejasławiu Kozacy poddali się carowi, co wywołało wojnę z Rosją. Zakończył ją rozejm w Andruszowie (1667): Rzeczpospolita utraciła Smoleńsk, lewobrzeżną Ukrainę oraz Kijów.

25.Potop szwedzki (1655-1660)

Przyczyny wojen ze Szwecją: spór o Inflanty, rywalizacja o panowanie nad Bałtykiem i roszczenia polskich Wazów do tronu szwedzkiego. W 1655 r. król Karol X Gustaw najechał osłabioną Rzeczpospolitą; część magnatów i szlachty poddała się mu (Ujście, Kiejdany), a Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Przełomem była obrona Jasnej Góry (1655, przeor Augustyn Kordecki). Stefan Czarniecki prowadził wojnę podjazdową. Wojnę zakończył pokój w Oliwie (1660). Skutki: ogromne zniszczenia, wyludnienie, grabież dzieł sztuki; traktaty welawsko-bydgoskie (1657) uwolniły Prusy Książęce od zależności lennej.

26.Wojny z Turcją, odsiecz wiedeńska (1683) i następstwa wojen XVII w.

Przyczyny wojen z Turcją: wyprawy magnatów do Mołdawii, napady Kozaków na ziemie tureckie i Tatarów na polskie. Po klęsce pod Cecorą (1620) obroniono Chocim (1621). W 1672 r. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski. Rok później hetman Jan Sobieski zwyciężył pod Chocimiem, a w 1674 r. został królem. 12 września 1683 r. Jan III Sobieski dowodził wojskami polskimi, austriackimi i niemieckimi w odsieczy wiedeńskiej i rozbił armię wezyra Kara Mustafy. Pokój w Karłowicach (1699) zwrócił Polsce Podole. Następstwa wojen XVII w.: wyludnienie, ruina miast i handlu, pusty skarb, wzrost potęgi magnatów.

27.Oświecenie - idee i myśliciele

Oświecenie to epoka XVIII w., zwana wiekiem rozumu: wierzono, że rozum, nauka i doświadczenie pozwalają poznać świat i naprawić społeczeństwo. Krytykowano przesądy, nietolerancję i absolutyzm. Monteskiusz sformułował zasadę trójpodziału władzy (ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza). Jan Jakub Rousseau głosił umowę społeczną i suwerenność ludu - władza pochodzi od narodu. Wolter domagał się tolerancji i wolności słowa. Denis Diderot kierował pracami nad Wielką encyklopedią francuską. Reformy w duchu oświecenia (absolutyzm oświecony) wprowadzali m.in. Fryderyk II w Prusach i Józef II w Austrii.

28.Stanisław August Poniatowski - początki reform i kultura oświecenia w Polsce

Stanisław August Poniatowski został królem w 1764 r. przy poparciu carycy Katarzyny II; był ostatnim królem Polski (panował do 1795 r.). Już w 1765 r. założył Szkołę Rycerską, kształcącą przyszłych oficerów i urzędników - uczyli się w niej Tadeusz Kościuszko i Julian Ursyn Niemcewicz. W tym samym roku powstał Teatr Narodowy i zaczął wychodzić „Monitor”, pismo krytykujące wady szlachty. Król zapraszał artystów i uczonych na obiady czwartkowe. W stylu klasycystycznym przebudowano Łazienki (Pałac na Wodzie). Tworzyli: Ignacy Krasicki (bajki, satyry), malarze Marcello Bacciarelli i Canaletto.

29.Komisja Edukacji Narodowej (1773)

Komisja Edukacji Narodowej (KEN) powstała w 1773 r. na mocy uchwały sejmu, po rozwiązaniu przez papieża zakonu jezuitów; przejęła jego szkoły i majątek. Była pierwszą w Polsce państwową władzą oświatową - odpowiednikiem ministerstwa edukacji. Reformy: nauczanie po polsku zamiast po łacinie, więcej przedmiotów praktycznych (matematyka, fizyka, przyroda, historia i geografia Polski), wychowanie obywatelskie, szkoły podporządkowane uniwersytetom w Krakowie i Wilnie. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych przygotowywało podręczniki. Działali w niej m.in. Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki.

30.Sejm Wielki (1788-1792) - stronnictwa i reformy

Sejm Wielki (Czteroletni) obradował w Warszawie w latach 1788-1792; marszałkiem był Stanisław Małachowski. Był sejmem skonfederowanym: decydowała większość głosów i nie groziło mu liberum veto. Stronnictwa: patriotyczne (Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki) chciało reform, hetmańskie (Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski, Szczęsny Potocki) broniło dawnych wolności, dworskie popierało króla. Reformy: uchwała o powiększeniu armii do 100 tys. żołnierzy, stały podatek z dóbr szlachty i duchowieństwa, prawo o miastach (1791), odebranie praw politycznych szlachcie bez ziemi. Uchwalił też Konstytucję 3 maja.

31.Powstanie Stanów Zjednoczonych - wojna o niepodległość (1775-1783)

Trzynaście kolonii angielskich w Ameryce Północnej sprzeciwiło się podatkom nakładanym przez Londyn bez ich zgody - nie miały posłów w parlamencie. W 1773 r. w Bostonie koloniści zatopili ładunek herbaty. Wojna trwała od 1775 r.; armią dowodził Jerzy Waszyngton. 4 lipca 1776 r. Kongres ogłosił Deklarację niepodległości (główny autor: Thomas Jefferson), opartą na ideach oświecenia. Po zwycięstwach pod Saratogą i Yorktown Wielka Brytania uznała niepodległość USA (1783). Polacy: Tadeusz Kościuszko budował fortyfikacje (West Point), Kazimierz Pułaski dowodził kawalerią i poległ pod Savannah.

32.Konstytucja Stanów Zjednoczonych (1787): republika federalna, trójpodział władzy

Konstytucja Stanów Zjednoczonych, uchwalona w 1787 r. w Filadelfii, jest pierwszą nowoczesną konstytucją na świecie i obowiązuje do dziś. Wprowadziła republikę federalną: stany zachowały własne władze i prawa, a sprawy wspólne (wojsko, polityka zagraniczna, pieniądz) przekazały władzom federalnym. Trójpodział władzy: ustawodawczą ma Kongres (Izba Reprezentantów i Senat), wykonawczą - prezydent wybierany na 4 lata, sądowniczą - Sąd Najwyższy. Pierwszym prezydentem został w 1789 r. Jerzy Waszyngton. Prawa obywateli gwarantuje Karta praw - dziesięć pierwszych poprawek (1791).

33.Rewolucja francuska i konstytucja Francji (1791): monarchia konstytucyjna, cenzus majątkowy

Przyczyny rewolucji: absolutyzm, kryzys finansów, drożyzna, przywileje duchowieństwa i szlachty kosztem stanu trzeciego, idee oświecenia. 14 lipca 1789 r. lud Paryża zdobył Bastylię. Deklaracja praw człowieka i obywatela (1789) głosiła wolność i równość wobec prawa oraz władzę narodu. Konstytucja Francji z 1791 r. wprowadziła monarchię konstytucyjną: król zachował władzę wykonawczą i prawo weta zawieszającego, ustawy uchwalało jednoizbowe Zgromadzenie Prawodawcze. Cenzus majątkowy: głosować mogli tylko mężczyźni płacący odpowiednio wysoki podatek. W 1792 r. Francja stała się republiką.

34.Konstytucja 3 maja (1791): monarchia konstytucyjna dziedziczna, Straż Praw, opieka prawa nad chłopami

Konstytucja 3 maja, uchwalona w 1791 r. przez Sejm Wielki, była pierwszą w Europie i drugą na świecie nowoczesną konstytucją. Współtwórcy: król Stanisław August, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj. Ustrój: monarchia konstytucyjna dziedziczna - po Stanisławie Auguście tron miała objąć dynastia saska. Postanowienia: zniesienie liberum veto i wolnej elekcji, trójpodział władzy, dwuizbowy sejm głosujący większością, rząd zwany Strażą Praw z królem na czele, opieka prawa nad chłopami (bez zniesienia pańszczyzny), potwierdzenie praw mieszczan, katolicyzm religią panującą przy tolerancji innych wyznań.

35.Porównanie konstytucji XVIII w.: USA (1787), Francja (1791), Polska (3 maja 1791)

Co łączy: spisana ustawa zasadnicza, trójpodział władzy, idea władzy pochodzącej od narodu. Co różni: 1) Ustrój: USA - republika federalna z wybieralnym prezydentem; Francja i Polska - monarchie konstytucyjne z dziedzicznym królem (w Polsce dotąd króla wybierano). 2) Władza ustawodawcza: dwuizbowy Kongres, jednoizbowe Zgromadzenie Prawodawcze, dwuizbowy sejm. 3) Prawa wyborcze: w USA (ustalały je stany) i Francji zależały od majątku (cenzus), w Polsce miała je szlachta posiadająca ziemię. 4) Społeczeństwo: Francja zniosła stany, Polska je zachowała, w USA utrzymano niewolnictwo.

36.Wewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej: liberum veto, wolna elekcja, przewaga magnaterii

Liberum veto - jeden poseł mógł zerwać sejm i unieważnić jego uchwały (pierwszy raz w 1652 r.); w XVIII w. paraliżowało to obrady. Wolna elekcja - sąsiedzi przekupywali szlachtę i narzucali swoich kandydatów. Słabość władzy królewskiej - bez zgody sejmu król nie mógł nakładać podatków ani powiększać armii. Przewaga magnaterii - wielkie rody miały prywatne wojska, zależną od siebie ubogą szlachtę i dbały o własne interesy. Słabe wojsko i skarb - niskie podatki i armia wielokrotnie mniejsza niż u sąsiadów. Upadek miast - zniszczenia wojenne, mieszczanie bez praw politycznych.

37.Zewnętrzne przyczyny upadku: wzrost potęgi Rosji, Prus i Austrii, sejm niemy (1717), prawa kardynalne (1768)

W XVIII w. sąsiedzi stali się mocarstwami o silnej władzy monarchów i wielkich armiach: Rosja Piotra I i Katarzyny II, Prusy Fryderyka II, Austria Marii Teresy. Ingerencja w sprawy Rzeczypospolitej: sejm niemy (1717) w obecności wojsk rosyjskich bez debaty ograniczył armię do 24 tys. żołnierzy; w 1733 r. wojska rosyjskie osadziły na tronie Augusta III, choć szlachta wybrała Stanisława Leszczyńskiego. Prawa kardynalne (1768), narzucone przez posła Repnina, uznały liberum veto, wolną elekcję i przywileje szlachty za niezmienne, a ich gwarantką została caryca.

38.I rozbiór Rzeczypospolitej (1772)

Pretekstem była konfederacja barska (1768-1772) - zbrojny ruch szlachty w obronie wiary katolickiej i niezależności od Rosji. Po jej stłumieniu Rosja, Prusy i Austria podpisały w 1772 r. traktat rozbiorowy. Rosja zajęła ziemie na wschód od Dźwiny i Dniepru; Prusy - Pomorze Gdańskie (Prusy Królewskie) bez Gdańska i Torunia oraz Warmię; Austria - południową Małopolskę i Ruś Czerwoną ze Lwowem (nazwane Galicją). Sejm rozbiorowy (1773-1775) zatwierdził rozbiór pod presją obcych wojsk, mimo protestu posła Tadeusza Rejtana. Ten sam sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej i Radę Nieustającą.

39.Konfederacja targowicka (1792) i II rozbiór (1793)

Przeciwnicy Konstytucji 3 maja - magnaci Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Ksawery Branicki - zawiązali w 1792 r. konfederację i poprosili carycę Katarzynę II o pomoc. Akt uzgodniono w Petersburgu, a ogłoszono w Targowicy. Do kraju wkroczyły wojska rosyjskie. W wojnie w obronie konstytucji walczyli książę Józef Poniatowski (Zieleńce) i Tadeusz Kościuszko (Dubienka). Król przystąpił jednak do targowicy, walkę przerwano, a reformy obalono. W 1793 r. Rosja i Prusy dokonały II rozbioru: Prusy zabrały Wielkopolskę, Gdańsk i Toruń, Rosja - rozległe ziemie białoruskie i ukraińskie.

40.Powstanie kościuszkowskie (1794) i III rozbiór (1795)

Powstanie zaczęło się 24 marca 1794 r. w Krakowie, gdzie Tadeusz Kościuszko złożył na rynku przysięgę jako Naczelnik. 4 kwietnia pobił Rosjan pod Racławicami, gdzie wsławili się kosynierzy - chłopi uzbrojeni w kosy. Uniwersał połaniecki (maj 1794) dał chłopom wolność osobistą i zmniejszył pańszczyznę. W Warszawie do walki poprowadził lud szewc Jan Kiliński. Po klęsce pod Maciejowicami (październik 1794) ranny Kościuszko trafił do niewoli, a po szturmie Pragi Warszawa skapitulowała. W 1795 r. Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru - Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy na 123 lata.