Przedmiotowy Konkurs Historyczny (mazowieckie) - Polska i świat 1945-1989

1.Skutki II wojny światowej: ONZ (1945) i procesy norymberskie

Wojna pochłonęła dziesiątki milionów ofiar, zrujnowała Europę i zmieniła granice, a świat zdominowały dwa supermocarstwa: USA i ZSRS. W 1945 r. w San Francisco powołano Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ), mającą strzec pokoju i praw człowieka. Jej główne organy to Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa z pięcioma stałymi członkami mającymi prawo weta. W latach 1945-1946 w głównym z procesów norymberskich Międzynarodowy Trybunał Wojskowy osądził przywódców III Rzeszy za zbrodnie przeciw pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciw ludzkości.

2.Początki zimnej wojny: żelazna kurtyna, doktryna Trumana, plan Marshalla

Po wojnie koalicja antyhitlerowska rozpadła się: ZSRS narzucał komunizm państwom Europy Środkowo-Wschodniej, a Zachód chciał go powstrzymać. Zimna wojna to rywalizacja polityczna, zbrojeniowa i gospodarcza USA i ZSRS bez bezpośredniej wojny między nimi. W 1946 r. Winston Churchill mówił w Fulton o żelaznej kurtynie dzielącej Europę. W 1947 r. prezydent USA ogłosił doktrynę Trumana: powstrzymywanie komunizmu, m.in. przez pomoc dla Grecji i Turcji. Plan Marshalla (1947, realizowany od 1948 r.) to amerykańska pomoc gospodarcza dla Europy; Polska pod naciskiem ZSRS musiała ją odrzucić.

3.Podział Niemiec: blokada Berlina, RFN i NRD (1949), mur berliński (1961-1989)

Po wojnie Niemcy i Berlin podzielono na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, brytyjską, francuską i sowiecką. W latach 1948-1949 ZSRS zablokował drogi lądowe do Berlina Zachodniego (blokada Berlina); Zachód zaopatrywał miasto mostem powietrznym i Stalin ustąpił. W 1949 r. powstały dwa państwa: demokratyczna Republika Federalna Niemiec (RFN) z kanclerzem Konradem Adenauerem i komunistyczna Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD). W sierpniu 1961 r. władze NRD zbudowały mur berliński, aby zatrzymać ucieczki na Zachód. Mur runął 9 listopada 1989 r.

4.NATO (1949) i Układ Warszawski (1955) - dwa bloki polityczno-wojskowe

NATO (Sojusz Północnoatlantycki) powstało 4 kwietnia 1949 r. w Waszyngtonie. Założyło je 12 państw, m.in. USA, Kanada, Wielka Brytania, Francja i Włochy; atak na jednego członka oznacza atak na wszystkich. Układ Warszawski podpisano 14 maja 1955 r., po przyjęciu RFN do NATO. Tworzyły go ZSRS, Polska, NRD, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria i Albania, a dowodzili nim zawsze sowieccy wojskowi. Miał bronić bloku wschodniego, ale służył też kontroli ZSRS nad sojusznikami. Rozwiązano go w 1991 r.

5.Wyścig zbrojeń i kryzys kubański (1962)

Wyścig zbrojeń to rywalizacja USA i ZSRS o przewagę militarną, zwłaszcza w broni jądrowej. USA miały bombę atomową od 1945 r., ZSRS od 1949 r.; potem przyszły bomby wodorowe i rakiety. Powstała równowaga strachu: atak groził zagładą obu stron. Rywalizowano też w kosmosie (Sputnik 1957, lot Jurija Gagarina 1961, Amerykanie na Księżycu 1969). Najbliżej wojny było w październiku 1962 r. - kryzys kubański: ZSRS rozmieścił rakiety na Kubie Fidela Castro, John Kennedy zarządził blokadę morską wyspy, a Nikita Chruszczow rakiety wycofał.

6.Wojna koreańska (1950-1953) i wojna w Wietnamie

Koreę po 1945 r. podzielono wzdłuż 38. równoleżnika na komunistyczną Północ i Południe wspierane przez USA. W 1950 r. Północ zaatakowała Południe, którego broniły wojska ONZ pod dowództwem USA; Północ wsparły Chiny. Rozejm z 1953 r. utrwalił podział. W podzielonym Wietnamie komunistyczna Północ (Ho Chi Minh) walczyła z Południem, wspieranym od lat 60. przez wojska USA. Amerykanie nie pokonali partyzantów i w 1973 r. wycofali wojska. W 1975 r. Północ zajęła Sajgon, kończąc wojnę. Formalne zjednoczenie Wietnamu nastąpiło w 1976 r.

7.Interwencje ZSRS: rewolucja węgierska (1956) i Praska Wiosna (1968)

ZSRS nie pozwalał państwom bloku wschodniego na samodzielność. 23 października 1956 r. w Budapeszcie wybuchło powstanie przeciw rządom komunistów; premier Imre Nagy zapowiedział wolne wybory i wystąpienie z Układu Warszawskiego. 4 listopada armia sowiecka krwawo stłumiła rewolucję węgierską. Praska Wiosna to reformy w Czechosłowacji w 1968 r.: Alexander Dubček zniósł cenzurę i zapowiadał „socjalizm z ludzką twarzą”. W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r. wkroczyły tam wojska Układu Warszawskiego, także polskie. Prawo ZSRS do takich interwencji nazwano doktryną Breżniewa.

8.Dekolonizacja: Indie (1947) i Rok Afryki (1960)

Dekolonizacja to uzyskiwanie niepodległości przez kolonie państw europejskich w Azji i Afryce po II wojnie światowej. Przyczyny: osłabienie Wielkiej Brytanii i Francji przez wojnę, rozwój ruchów narodowych i poparcie ONZ dla samostanowienia narodów. W 1947 r. niepodległość uzyskały Indie Brytyjskie, podzielone na Indie i Pakistan; symbolem walki bez przemocy był Mahatma Gandhi. Rok 1960 nazwano Rokiem Afryki, bo niepodległość zdobyło wtedy 17 państw afrykańskich. Następstwa: wiele nowych państw, ale też spory graniczne, wojny domowe, bieda i zależność gospodarcza.

9.Konflikt na Bliskim Wschodzie: powstanie Izraela (1948)

Palestyną zarządzała po I wojnie światowej Wielka Brytania; mieszkali tam Arabowie i coraz liczniejsi osadnicy żydowscy. W 1947 r. ONZ uchwaliła podział Palestyny na państwo żydowskie i arabskie, czego Arabowie nie przyjęli. 14 maja 1948 r. Dawid Ben Gurion proklamował państwo Izrael. Zaatakowały je sąsiednie państwa arabskie; Izrael wygrał wojnę i powiększył terytorium, a setki tysięcy Palestyńczyków stały się uchodźcami. Państwo palestyńskie nie powstało. Kolejne wojny (m.in. sześciodniowa w 1967 r.) nie zakończyły sporu o ziemię i Jerozolimę.

10.Chiny Mao Zedonga: 1949, wielki skok, rewolucja kulturalna

Po wojnie domowej komuniści Mao Zedonga pokonali rząd Czang Kaj-szeka, który schronił się na Tajwanie. 1 października 1949 r. proklamowano Chińską Republikę Ludową. Wielki skok (od 1958 r.) miał błyskawicznie uprzemysłowić kraj: chłopów zmuszono do pracy w komunach ludowych i wytopu stali w przydomowych piecach. Skończył się klęską głodu i śmiercią milionów ludzi. Rewolucja kulturalna (1966-1976) była kampanią Mao przeciw rzekomym wrogom: młodzi czerwonogwardziści prześladowali nauczycieli, uczonych i urzędników oraz niszczyli zabytki.

11.Jesień Narodów (1989), zjednoczenie Niemiec (1990), rozpad ZSRS (1991)

Michaił Gorbaczow, przywódca ZSRS od 1985 r., próbował ratować państwo reformami: pierestrojką (przebudową) i głasnostią (jawnością). Nie interweniował już zbrojnie w państwach bloku. W 1989 r., po zmianach w Polsce, upadały rządy komunistów na Węgrzech, w NRD, Czechosłowacji (aksamitna rewolucja), Bułgarii i Rumunii, gdzie doszło do krwawych walk - to Jesień Narodów. 3 października 1990 r. nastąpiło zjednoczenie Niemiec: NRD przyłączono do RFN. W 1991 r. rozwiązano Układ Warszawski, republiki sowieckie ogłaszały niepodległość i w grudniu 1991 r. ZSRS przestał istnieć.

12.Integracja europejska: EWWiS (1951), traktaty rzymskie (1957), EWG, traktat z Maastricht (1992)

Integracja miała zapobiec kolejnej wojnie i przyspieszyć odbudowę gospodarki Europy Zachodniej. Z inicjatywy Roberta Schumana w 1951 r. sześć państw (Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia, Luksemburg) utworzyło Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). W 1957 r. te same państwa podpisały traktaty rzymskie, powołujące Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG), czyli wspólny rynek, oraz Euratom. Z czasem przyjmowano kolejne kraje. Traktat z Maastricht podpisano w 1992 r.; gdy 1 listopada 1993 r. wszedł w życie, powstała Unia Europejska. Wprowadził obywatelstwo UE i zapowiedział wspólną walutę.

13.Przemiany kulturowe i społeczne po 1945 r.: telewizja, kultura młodzieżowa, rewolucja obyczajowa

Po wojnie na Zachodzie rósł dobrobyt i rozwijała się kultura masowa. Telewizja stała się głównym źródłem informacji i rozrywki, a także narzędziem reklamy i propagandy. W latach 50. i 60. powstała kultura młodzieżowa: rock and roll (Elvis Presley), The Beatles, własna moda i styl życia. Rewolucja obyczajowa lat 60. to bunt młodych przeciw autorytetom i dawnym normom: ruch hipisów, protesty przeciw wojnie w Wietnamie, studenckie wystąpienia 1968 r. W tym czasie o równe prawa walczyły kobiety i Afroamerykanie (Martin Luther King).

14.Przejęcie władzy przez komunistów: PKWN, Rząd Tymczasowy, Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) powstał w lipcu 1944 r. w Moskwie z woli Stalina, jako władza konkurencyjna wobec rządu RP na uchodźstwie; jego siedzibą był Lublin. 31 grudnia 1944 r. przekształcono go w Rząd Tymczasowy. W czerwcu 1945 r., po ustaleniach jałtańskich, powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN): premier Edward Osóbka-Morawski, wicepremierzy Władysław Gomułka i Stanisław Mikołajczyk. Uznały go USA i Wielka Brytania, cofając uznanie rządowi w Londynie. Realną władzę mieli komuniści z PPR, wspierani przez Armię Czerwoną i NKWD.

15.Referendum ludowe (1946), sfałszowane wybory (1947), Stanisław Mikołajczyk i PSL

Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) Stanisława Mikołajczyka było główną legalną partią opozycyjną i miało masowe poparcie. 30 czerwca 1946 r. komuniści urządzili referendum ludowe z pytaniami o zniesienie senatu, o reformę rolną i nacjonalizację oraz o granicę zachodnią. Propaganda wzywała „3 x TAK”, PSL - do odpowiedzi „nie” na pierwsze pytanie. Wyniki sfałszowano. Sfałszowano też wybory do Sejmu 19 stycznia 1947 r., poprzedzone terrorem wobec PSL. Prezydentem został Bolesław Bierut, a Mikołajczyk jesienią 1947 r. uciekł z kraju.

16.Podziemie niepodległościowe: WiN, żołnierze wyklęci, Witold Pilecki, Danuta Siedzikówna „Inka”

Po rozwiązaniu Armii Krajowej (styczeń 1945 r.) część żołnierzy walczyła dalej z władzą komunistyczną - to żołnierze wyklęci (niezłomni). Największą organizacją było Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN), utworzone we wrześniu 1945 r. Podziemie rozbijały UB, NKWD i wojsko; wielu konspiratorów skazano na śmierć lub więzienie. Rotmistrz Witold Pilecki, podczas wojny dobrowolny więzień Auschwitz, został skazany w pokazowym procesie i stracony w 1948 r. Danuta Siedzikówna „Inka”, sanitariuszka oddziału mjr. „Łupaszki”, została stracona w 1946 r., mając niespełna 18 lat.

17.Reforma rolna (1944) i nacjonalizacja przemysłu (1946)

Reformę rolną wprowadził dekret PKWN z 6 września 1944 r. Państwo przejęło bez odszkodowania majątki ziemskie mające z reguły ponad 50 ha użytków rolnych i część ziemi rozdało chłopom. Zlikwidowało to warstwę ziemian, a komunistom miało zjednać wieś. Nacjonalizacja przemysłu, czyli przejęcie go na własność państwa, nastąpiła na mocy ustawy z 3 stycznia 1946 r.: upaństwowiono podstawowe gałęzie przemysłu oraz inne zakłady mogące zatrudnić ponad 50 pracowników na jedną zmianę. Państwo przejęło kontrolę nad gospodarką; prywatny handel ograniczyła tzw. bitwa o handel (1947).

18.Akcja „Wisła” (1947)

Akcja „Wisła” to przymusowe przesiedlenie w 1947 r. ludności ukraińskiej i Łemków z południowo-wschodniej Polski (m.in. Bieszczady, Beskid Niski) na ziemie zachodnie i północne. Władze uzasadniały ją walką z Ukraińską Powstańczą Armią (UPA), której ludność ta miała pomagać; pretekstem stała się śmierć gen. Karola Świerczewskiego w zasadzce w marcu 1947 r. Wysiedlono około 140 tys. osób i celowo rozproszono je po wielu miejscowościach, by utrudnić zachowanie języka i kultury. Była to odpowiedzialność zbiorowa wobec ludności cywilnej.

19.PZPR (1948), Bolesław Bierut i konstytucja PRL (1952)

W grudniu 1948 r. z połączenia Polskiej Partii Robotniczej (PPR) i Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Rządziła niepodzielnie do 1989 r., zależna od Moskwy. Do 1956 r. na jej czele stał Bolesław Bierut, otaczany - jak Stalin - kultem jednostki; Władysława Gomułkę odsunięto i uwięziono. Lata 1948-1956 to stalinizm. Konstytucja z 22 lipca 1952 r. wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL), zniosła urząd prezydenta (zastąpiła go Rada Państwa) i głosiła władzę ludu pracującego. Zapisane w niej wolności pozostały na papierze.

20.Urząd Bezpieczeństwa i terror stalinowski

Urząd Bezpieczeństwa (UB) był policją polityczną podległą Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego, tworzoną pod nadzorem sowieckich doradców. Śledził, aresztował i brutalnie przesłuchiwał ludzi uznanych za wrogów władzy: żołnierzy AK i podziemia, działaczy PSL, księży, a nawet zwykłych obywateli za żart z władzy. W sfingowanych procesach skazano i stracono m.in. gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila”. Terror uzupełniały cenzura, donosy i propaganda. O zależności od ZSRS świadczył sowiecki marszałek Konstanty Rokossowski jako minister obrony Polski (od 1949 r.).

21.Gospodarka stalinizmu: plan sześcioletni, Nowa Huta, kolektywizacja

Gospodarką kierowano centralnie, według planów wzorowanych na sowieckich. Plan sześcioletni (1950-1955) stawiał na przemysł ciężki i zbrojeniowy: huty, kopalnie, stocznie. Jego symbolem była Nowa Huta pod Krakowem - kombinat metalurgiczny i miasto dla robotników, budowane od 1949 r. Zaniedbano produkcję towarów codziennego użytku, więc brakowało ich w sklepach. Kolektywizacja to zmuszanie chłopów do łączenia gospodarstw w spółdzielnie produkcyjne na wzór sowieckich kołchozów. Opornych obciążano dostawami obowiązkowymi i karami. Po 1956 r. większość spółdzielni rozwiązano.

22.Socrealizm i walka z Kościołem: internowanie prymasa Stefana Wyszyńskiego

Socrealizm (realizm socjalistyczny) był od 1949 r. oficjalnie obowiązującym kierunkiem w sztuce. Dzieła miały być proste i sławić partię, przodowników pracy i wielkie budowy; przykładem architektury jest Pałac Kultury i Nauki w Warszawie (1955). Władze dążyły też do podporządkowania Kościoła: usuwano religię ze szkół, aresztowano duchownych. Gdy prymas Stefan Wyszyński sprzeciwił się obsadzaniu stanowisk kościelnych przez państwo, we wrześniu 1953 r. został internowany, czyli uwięziony bez wyroku sądu. Wolność odzyskał w październiku 1956 r.

23.Poznański Czerwiec (1956)

28 czerwca 1956 r. robotnicy Zakładów im. Stalina w Poznaniu (zakłady Cegielskiego) zastrajkowali i wyszli na ulice. Przyczyny: niskie płace, zawyżone normy pracy, złe zaopatrzenie i lekceważenie skarg przez władze. Demonstranci żądali chleba i wolności; doszło do walk pod siedzibą UB. Władze wysłały przeciw nim wojsko z czołgami. Zginęło kilkadziesiąt osób, wśród nich 13-letni Romek Strzałkowski, a setki zostały ranne. Był to pierwszy masowy bunt robotników w PRL; przyspieszył zmiany we władzach partii jesienią 1956 r.

24.Październik 1956 i Władysław Gomułka

Po śmierci Stalina (1953) i referacie Nikity Chruszczowa krytykującym jego zbrodnie (luty 1956) w bloku wschodnim zaczęła się odwilż. W marcu 1956 r. zmarł Bierut. W październiku 1956 r. PZPR, mimo początkowego sprzeciwu Moskwy, wybrała na I sekretarza Władysława Gomułkę, więzionego w czasach stalinizmu. Skutki: koniec stalinizmu, uwolnienie prymasa Wyszyńskiego i wielu więźniów politycznych, odwołanie marszałka Rokossowskiego, rezygnacja z kolektywizacji, łagodniejsza cenzura. Polska pozostała jednak zależna od ZSRS, a zdobyte swobody władza z czasem ograniczała.

25.Mała stabilizacja - Polska Gomułki (1957-1970)

Małą stabilizacją nazywamy lata rządów Władysława Gomułki po przełomie 1956 r. (do 1970 r.). Skończył się masowy terror, ludzie żyli spokojniej i nieco dostatniej niż w stalinizmie: budowano bloki mieszkalne, w domach pojawiały się pralki, radia i pierwsze telewizory. Stabilizacja była jednak „mała”: płace rosły wolno, w sklepach brakowało towarów, a mieszkania były ciasne. Władza szybko wycofała się z części swobód Października: zaostrzyła cenzurę, zamykała niepokorne pisma i walczyła z Kościołem. PZPR zachowała monopol władzy, a Polska pozostała zależna od ZSRS.

26.Kościół w latach 60.: list biskupów polskich do niemieckich (1965) i obchody Tysiąclecia (1966)

Kościół katolicki był w PRL jedyną dużą instytucją niezależną od władz. Prymas Stefan Wyszyński przygotował wiernych do rocznicy chrztu Polski dziewięcioletnią Wielką Nowenną. W 1965 r. biskupi polscy wysłali do biskupów niemieckich list ze słowami przebaczenia i prośbą o przebaczenie - gest pojednania 20 lat po wojnie. Władze rozpętały przeciw nim kampanię propagandową. W 1966 r. Kościół obchodził Tysiąclecie Chrztu Polski (Milenium), a państwo - konkurencyjne Tysiąclecie Państwa Polskiego, m.in. budując „tysiąc szkół na Tysiąclecie”.

27.Marzec 1968

W styczniu 1968 r. władze zdjęły ze sceny Teatru Narodowego „Dziady” Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka, bo widzowie oklaskiwali antyrosyjskie fragmenty. Studentów protestujących przeciw tej decyzji usunięto z uczelni. 8 marca 1968 r. wiec w ich obronie na Uniwersytecie Warszawskim rozbiły milicja i tzw. aktyw robotniczy. Protesty objęły inne uczelnie. Władze odpowiedziały aresztowaniami, usuwaniem studentów i profesorów oraz kampanią antysemicką, nazywaną „antysyjonistyczną”. W jej wyniku z Polski wyjechało kilkanaście tysięcy osób pochodzenia żydowskiego.

28.Grudzień 1970 na Wybrzeżu

12 grudnia 1970 r., tuż przed świętami, władze ogłosiły podwyżkę cen żywności. 14 grudnia zastrajkowała Stocznia Gdańska; protesty i walki uliczne objęły Gdańsk, Gdynię, Szczecin i Elbląg. Kierownictwo PZPR z Władysławem Gomułką zdecydowało o użyciu broni przez wojsko i milicję. 17 grudnia w Gdyni otwarto ogień do robotników idących do pracy („czarny czwartek”). Zginęło ponad 40 osób, a ponad tysiąc zostało rannych. Skutkiem kryzysu było odsunięcie Gomułki - I sekretarzem PZPR został Edward Gierek. Podwyżkę cofnięto na początku 1971 r., po strajku łódzkich włókniarek.

29.Edward Gierek, dekada gierkowska i Czerwiec 1976 (Radom, Ursus)

Edward Gierek kierował PZPR w latach 1970-1980. Za kredyty z Zachodu kupowano licencje i budowano fabryki (m.in. Huta Katowice, Fiat 126p); przez kilka lat żyło się lepiej, co sławiła „propaganda sukcesu”. Gospodarka pozostała jednak niewydolna, a długi rosły. 24 czerwca 1976 r. rząd zapowiedział wysokie podwyżki cen żywności. Następnego dnia zastrajkowało wiele zakładów; największe protesty wybuchły w Radomiu, Ursusie i Płocku. Władze cofnęły podwyżkę, ale robotników bito („ścieżki zdrowia”), sądzono i zwalniano z pracy.

30.Opozycja demokratyczna: KOR (1976) i ROPCiO (1977)

Komitet Obrony Robotników (KOR) powstał we wrześniu 1976 r., by pomagać represjonowanym po Czerwcu 1976: zbierał pieniądze dla rodzin, zapewniał pomoc prawną i ujawniał prawdę o represjach. Działał jawnie - członkowie podawali nazwiska i adresy. Należeli do niego m.in. Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski i pisarz Jerzy Andrzejewski. Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) powstał w marcu 1977 r.; upominał się o prawa człowieka i niepodległość. Opozycja wydawała poza cenzurą pisma i książki (drugi obieg), a w 1978 r. utworzyła Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża.

31.Jan Paweł II: wybór Karola Wojtyły na papieża (1978) i pierwsza pielgrzymka do Polski (1979)

16 października 1978 r. kardynał Karol Wojtyła, arcybiskup krakowski, został wybrany na papieża i przyjął imię Jan Paweł II. Był pierwszym od ponad 450 lat papieżem spoza Włoch. W czerwcu 1979 r. odbył pierwszą pielgrzymkę do Polski, m.in. do Warszawy, Gniezna, Częstochowy i Krakowa. W mszach uczestniczyły miliony ludzi. Polacy zobaczyli, jak wielu ich jest, poczuli wspólnotę i nabrali odwagi; upominanie się papieża o godność i prawa człowieka przygotowało grunt pod narodziny „Solidarności”.

32.Strajki sierpniowe (1980) i 21 postulatów

Latem 1980 r. po podwyżce cen mięsa wybuchły strajki, m.in. w Lublinie i Świdniku. 14 sierpnia stanęła Stocznia Gdańska im. Lenina: robotnicy żądali przywrócenia do pracy zwolnionej suwnicowej Anny Walentynowicz, działaczki Wolnych Związków Zawodowych. Na czele strajku stanął elektryk Lech Wałęsa. Protest objął setki zakładów, a Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS) spisał 21 postulatów. Pierwszy i najważniejszy żądał wolnych związków zawodowych, niezależnych od partii; kolejne m.in. prawa do strajku, wolności słowa i uwolnienia więźniów politycznych.

33.Porozumienia sierpniowe i NSZZ „Solidarność”

Władze, nie chcąc powtórki Grudnia 1970, podjęły rozmowy ze strajkującymi. Porozumienia sierpniowe podpisano 30 sierpnia 1980 r. w Szczecinie, 31 sierpnia w Gdańsku i 3 września w Jastrzębiu-Zdroju; rząd zgodził się na niezależne związki zawodowe. We wrześniu powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy (NSZZ) „Solidarność” z Lechem Wałęsą jako przewodniczącym. Wstąpiło do niego blisko 10 mln osób. Był to pierwszy w bloku wschodnim legalny związek niezależny od władz i zarazem masowy ruch społeczny walczący o wolność bez przemocy. Gierka zastąpił Stanisław Kania.

34.Stan wojenny (13 grudnia 1981): Wojciech Jaruzelski, WRON, internowania

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski, I sekretarz PZPR i premier, wprowadził stan wojenny. Władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON). Celem było rozbicie „Solidarności”; władze tłumaczyły to kryzysem i groźbą wojny domowej, a później także groźbą interwencji sowieckiej. Na ulice wyszło wojsko, wyłączono telefony, wprowadzono godzinę milicyjną, zawieszono związki i większość gazet. Internowano, czyli uwięziono bez wyroku sądu, około 10 tys. osób, w tym Lecha Wałęsę. Stan wojenny zawieszono w grudniu 1982 r., a zniesiono 22 lipca 1983 r.

35.Opór społeczny: kopalnia „Wujek” i podziemna „Solidarność”

Po 13 grudnia 1981 r. w wielu zakładach wybuchły strajki, rozbijane przez milicję (ZOMO) i wojsko. 16 grudnia podczas pacyfikacji kopalni „Wujek” w Katowicach od kul zginęło dziewięciu górników. „Solidarność” zeszła do podziemia: w kwietniu 1982 r. powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna (TKK), kierująca związkiem w konspiracji. Drukowano podziemne gazety i książki, nadawało Radio „Solidarność”, organizowano manifestacje, pomagano uwięzionym i ich rodzinom, często przy kościołach. W październiku 1982 r. władze formalnie rozwiązały związek, lecz opór trwał.

36.Pokojowa Nagroda Nobla dla Lecha Wałęsy (1983) i ks. Jerzy Popiełuszko (1984)

W 1983 r. Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za walkę o prawa pracownicze bez przemocy. Odebrała ją w Oslo żona Danuta, bo obawiał się, że władze nie wpuszczą go z powrotem do kraju. Nagroda pokazała, że świat pamięta o zdelegalizowanej „Solidarności”. Ks. Jerzy Popiełuszko, kapelan „Solidarności”, odprawiał w Warszawie msze za Ojczyznę i uczył, by zło zwyciężać dobrem. W październiku 1984 r. uprowadzili go i zamordowali funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją, a sprawców skazano.

37.Okrągły Stół (luty - kwiecień 1989)

Pod koniec lat 80. gospodarka PRL była w zapaści, w 1988 r. wybuchły dwie fale strajków, a ZSRS Gorbaczowa nie groził interwencją. Władze zgodziły się na rozmowy z opozycją. Obrady Okrągłego Stołu trwały w Warszawie od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Stronie rządowej przewodził gen. Czesław Kiszczak, opozycyjnej - Lech Wałęsa; byli też obserwatorzy Kościoła. Ustalono: ponowną legalizację „Solidarności”, wybory z 35% miejsc w Sejmie dostępnymi dla opozycji, wolne wybory do nowego Senatu, urząd prezydenta i dostęp opozycji do mediów.

38.Wybory 4 czerwca 1989 i rząd Tadeusza Mazowieckiego

4 czerwca 1989 r. odbyły się częściowo wolne wybory. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” zdobyli (po dwóch turach) wszystkie miejsca w Sejmie, o które mogli się ubiegać, i 99 ze 100 miejsc w Senacie. W lipcu Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta gen. Wojciecha Jaruzelskiego, ale 24 sierpnia 1989 r. Sejm powołał na premiera Tadeusza Mazowieckiego, doradcę „Solidarności”. Był pierwszym niekomunistycznym premierem w bloku wschodnim. Jego rząd zaczął budować demokrację i gospodarkę rynkową. W grudniu 1989 r. przywrócono nazwę Rzeczpospolita Polska i orła w koronie.

39.Rozprawka historyczna - budowa: tło historyczne, teza, argumenty, podsumowanie

Rozprawka historyczna to wypowiedź argumentacyjna: zajmujesz stanowisko wobec problemu i je uzasadniasz. Wstęp podaje tło historyczne (czas, miejsce, okoliczności) i tezę, czyli jasno sformułowane stanowisko. Rozwinięcie zawiera co najmniej dwa argumenty; każdy argument to twierdzenie poparte konkretną wiedzą - datami, postaciami, wydarzeniami, pojęciami - i wyjaśnienie, jak te fakty dowodzą tezy. Samo wyliczenie faktów nie jest argumentem. Podsumowanie wraca do tezy i zbiera wnioski, bez nowych informacji. Całość ma być spójna i logiczna.

40.Rozprawka - przykład: czy „Solidarność” przyczyniła się do upadku komunizmu w Polsce?

Tło historyczne: kryzys gospodarczy lat 70. i strajki sierpniowe 1980 r. Teza (stanowisko): „Solidarność” odegrała główną rolę w upadku komunizmu w Polsce. Argument 1: była ruchem masowym - blisko 10 mln członków pokazało, że władza nie reprezentuje robotników, w imieniu których rządziła. Argument 2: przetrwała stan wojenny w podziemiu, a w 1989 r. jej przedstawiciele wynegocjowali przy Okrągłym Stole wybory 4 czerwca, które wygrali. Podsumowanie: bez „Solidarności” nie byłoby pokojowej zmiany ustroju, choć sprzyjały jej też reformy Gorbaczowa.