Przedmiotowy Konkurs Historyczny (mazowieckie) - lata 1918-1945

1.Konferencja paryska i traktat wersalski (1919)

Konferencja paryska (pokojowa) rozpoczęła się w styczniu 1919 r. O warunkach pokoju decydowali zwycięzcy: USA (Woodrow Wilson), Wielka Brytania (David Lloyd George) i Francja (Georges Clemenceau). Polskę reprezentowali Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. Traktat wersalski z Niemcami podpisano 28 czerwca 1919 r.: Niemcy oddały Francji Alzację i Lotaryngię, straciły kolonie, musiały płacić odszkodowania, a ich armię ograniczono do 100 tys. żołnierzy. Polska otrzymała Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie bez Gdańska, który stał się Wolnym Miastem.

2.Ład wersalski i Liga Narodów

Ład wersalski to porządek polityczny w Europie ustalony po I wojnie światowej traktatami pokojowymi z państwami pokonanymi. Na miejscu dawnych imperiów powstały lub odrodziły się m.in. Polska, Czechosłowacja, Węgry, Austria, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, Litwa, Łotwa i Estonia. Pokoju miała strzec Liga Narodów - organizacja międzynarodowa z siedzibą w Genewie, działająca od 1920 r. Była słaba: nie miała własnego wojska, a USA do niej nie przystąpiły. Ład wersalski odrzucały Niemcy i Rosja sowiecka, dążące do zmiany granic.

3.Wielki kryzys (1929) i faszyzm włoski (Mussolini)

Wielki kryzys gospodarczy zaczął się w październiku 1929 r. od krachu na giełdzie w Nowym Jorku i objął niemal cały świat: upadały banki i fabryki, miliony ludzi straciły pracę. Bieda i strach ułatwiały zdobywanie poparcia ruchom obiecującym rządy silnej ręki. Faszyzm narodził się we Włoszech: Benito Mussolini po marszu na Rzym w październiku 1922 r. został premierem, a potem dyktatorem (duce). Faszyści głosili skrajny nacjonalizm i kult wodza, zlikwidowali opozycję i wolną prasę oraz podporządkowali państwu życie obywateli.

4.Narodowy socjalizm w Niemczech: Hitler (1933), ustawy norymberskie, noc kryształowa

Narodowy socjalizm (nazizm) to ideologia partii NSDAP Adolfa Hitlera: rasizm, antysemityzm, kult wodza, żądanie „przestrzeni życiowej” na wschodzie i odrzucenie traktatu wersalskiego. 30 stycznia 1933 r. Hitler został kanclerzem Niemiec, a w 1934 r., po śmierci prezydenta Hindenburga, wodzem (Führerem) III Rzeszy. Zlikwidował inne partie; powstały Gestapo i obozy koncentracyjne. Ustawy norymberskie z 1935 r. odebrały Żydom obywatelstwo Rzeszy i zakazały małżeństw z Niemcami. Noc kryształowa (9/10 listopada 1938 r.) była pogromem Żydów zorganizowanym przez władze.

5.System sowiecki: Stalin, kolektywizacja, wielki głód, wielki terror, łagry

W ZSRS, utworzonym w 1922 r., rządziła jedna partia - komunistyczna, a po śmierci Lenina w 1924 r. pełnię władzy stopniowo zdobył Józef Stalin. Państwo przejęło fabryki, a gospodarką kierowały plany pięcioletnie. Kolektywizacja (od 1929 r.) polegała na przymusowym odbieraniu chłopom ziemi i tworzeniu kołchozów; jej skutkiem był wielki głód lat 1932-1933, zwłaszcza na Ukrainie, który pochłonął miliony ofiar. W czasie wielkiego terroru (1937-1938) NKWD masowo aresztowało i rozstrzeliwało ludzi. Innych zsyłano do łagrów - obozów pracy przymusowej.

6.Józef Piłsudski - Tymczasowy Naczelnik Państwa i rząd Moraczewskiego

10 listopada 1918 r. Józef Piłsudski wrócił do Warszawy z więzienia w Magdeburgu. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem, a 14 listopada - pełnię władzy. 18 listopada powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego, który wprowadził 8-godzinny dzień pracy, ubezpieczenia chorobowe i prawa wyborcze kobiet. 22 listopada Piłsudski został Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. W styczniu 1919 r. powstał rząd Ignacego Jana Paderewskiego i odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego, który w lutym uchwalił małą konstytucję.

7.Powstanie wielkopolskie (1918-1919) i zaślubiny z morzem

Powstanie wielkopolskie wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu, dzień po przyjeździe Ignacego Jana Paderewskiego. Powstańcami dowodzili mjr Stanisław Taczak, a potem gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Wyzwolili prawie całą Wielkopolskę; walki przerwał rozejm w Trewirze (16 lutego 1919 r.), a traktat wersalski przyznał ten region Polsce. To jedno z niewielu zwycięskich polskich powstań. Zaślubiny z morzem odbyły się 10 lutego 1920 r. w Pucku: gen. Józef Haller wrzucił do Bałtyku pierścień na znak objęcia przez Polskę Pomorza i dostępu do morza.

8.Trzy powstania śląskie i plebiscyt (1921); plebiscyty na Warmii, Mazurach i Powiślu (1920)

Plebiscyt to głosowanie, w którym mieszkańcy decydują o przynależności swojej ziemi do państwa. Plebiscyty na Warmii, Mazurach i Powiślu (11 lipca 1920 r.) Polska przegrała - otrzymała tylko kilka wsi. Na Górnym Śląsku Polacy walczyli w trzech powstaniach: w sierpniu 1919 r., w sierpniu 1920 r. i od maja do lipca 1921 r. W plebiscycie z 20 marca 1921 r. większość głosów padła za Niemcami. Dopiero III powstanie, kierowane przez Wojciecha Korfantego, sprawiło, że Polsce przyznano niespełna jedną trzecią obszaru, ale z większością kopalń i hut.

9.Wojna polsko-bolszewicka: Bitwa Warszawska (1920) i pokój ryski (1921)

Bolszewicy chcieli przenieść rewolucję na zachód Europy, a Piłsudski - stworzyć federację z Litwą, Białorusią i Ukrainą. W kwietniu 1920 r. zawarł sojusz z Symonem Petlurą i w maju zajął Kijów. Kontrofensywa Armii Czerwonej dotarła latem pod Warszawę; na stolicę nacierał Front Zachodni, którym dowodził Michaił Tuchaczewski. W Bitwie Warszawskiej (13-25 sierpnia 1920 r.) polskie uderzenie znad Wieprza z 16 sierpnia rozbiło wojska bolszewickie - „cud nad Wisłą” ocalił niepodległość i zatrzymał pochód rewolucji. Pokój ryski z 18 marca 1921 r. ustalił granicę wschodnią Polski.

10.Bunt Żeligowskiego i Wilno; spory o Lwów i Śląsk Cieszyński

Wilno, zamieszkane głównie przez Polaków i Żydów, Litwini uważali za swoją stolicę. W październiku 1920 r. gen. Lucjan Żeligowski na tajny rozkaz Piłsudskiego upozorował bunt, zajął Wilno i utworzył Litwę Środkową, którą w 1922 r. przyłączono do Polski. Litwa nie utrzymywała potem stosunków dyplomatycznych z Polską aż do 1938 r. O Lwów i Galicję Wschodnią Polacy walczyli z Ukraińcami w latach 1918-1919 (Orlęta Lwowskie). Śląsk Cieszyński podzielono w 1920 r.: Zaolzie, gdzie mieszkało wielu Polaków, przypadło Czechosłowacji.

11.Konstytucja marcowa (1921) i Gabriel Narutowicz

Konstytucję marcową uchwalił Sejm Ustawodawczy 17 marca 1921 r. Polska stała się republiką demokratyczną z trójpodziałem władzy. Najsilniejszy był parlament: Sejm i Senat wybierane w wyborach powszechnych, równych, tajnych, bezpośrednich i proporcjonalnych. Rząd odpowiadał przed Sejmem, a prezydent, wybierany na 7 lat przez Zgromadzenie Narodowe, miał słabą pozycję. Na pierwszego prezydenta wybrano 9 grudnia 1922 r. Gabriela Narutowicza; po nagonce prawicy 16 grudnia zastrzelił go w warszawskiej Zachęcie Eligiusz Niewiadomski. Następcą był Stanisław Wojciechowski.

12.Przewrót majowy (1926), sanacja i nowela sierpniowa

Przyczyny: częste zmiany rządów, kłótnie partii w Sejmie, kłopoty gospodarcze i powstanie w maju 1926 r. niepopularnego rządu Wincentego Witosa. 12-15 maja 1926 r. Józef Piłsudski z wiernymi oddziałami zajął Warszawę; w walkach zginęło prawie 400 osób. Rząd i prezydent Wojciechowski ustąpili, prezydentem został Ignacy Mościcki. Władzę przejęła sanacja - obóz Piłsudskiego głoszący „uzdrowienie” państwa. Nowela sierpniowa (2 sierpnia 1926 r.) zmieniła konstytucję: prezydent mógł rozwiązywać parlament i wydawać rozporządzenia z mocą ustawy.

13.Polski autorytaryzm: konstytucja kwietniowa (1935) i Bereza Kartuska

Autorytaryzm to rządy silnej władzy, która ogranicza rolę parlamentu i opozycji, ale nie kontroluje całego życia obywateli jak totalitaryzm. W 1930 r. sanacja uwięziła przywódców opozycji (m.in. Wincentego Witosa) w twierdzy w Brześciu, a w 1934 r. utworzyła miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej, gdzie przeciwników władzy osadzano bez wyroku sądu. Konstytucja kwietniowa z 23 kwietnia 1935 r. dała najwyższą władzę prezydentowi, który odpowiadał tylko przed Bogiem i historią. 12 maja 1935 r. zmarł Piłsudski; rządzili dalej Mościcki i Edward Rydz-Śmigły.

14.Polityka zagraniczna II RP: sojusze z Francją i Rumunią, polityka równowagi (Józef Beck)

Polska leżała między Niemcami i ZSRS - państwami niepogodzonymi z jej granicami. W 1921 r. zawarła sojusze z Francją (przeciw Niemcom) i z Rumunią (na wypadek ataku ze wschodu). W latach 30. prowadziła politykę równowagi: poprawne stosunki z oboma sąsiadami, bez sojuszu z żadnym z nich. Jej wyrazem były pakty o nieagresji z ZSRS (1932) i z Niemcami (1934 - deklaracja o niestosowaniu przemocy). Polityką zagraniczną kierował od 1932 r. minister Józef Beck. W 1938 r. Polska wymusiła na Litwie nawiązanie stosunków i zajęła Zaolzie.

15.Mniejszości narodowe i wyznaniowe II Rzeczypospolitej

II Rzeczpospolita była państwem wielu narodów: Polacy stanowili około dwóch trzecich ludności. Największe mniejszości narodowe to Ukraińcy (południowy wschód: Galicja Wschodnia i Wołyń), Żydzi (głównie miasta i miasteczka), Białorusini (północny wschód) i Niemcy (zachód, Śląsk, Łódź). Wyznania: rzymscy katolicy (większość Polaków), grekokatolicy i prawosławni (Ukraińcy, Białorusini), wyznawcy judaizmu i protestanci (wielu Niemców). Większość ludzi mieszkała na wsi. Po zaborach trzeba było scalić ziemie z różnym prawem, walutą i koleją.

16.Gospodarka II RP: reforma Grabskiego (1924), reforma rolna, port w Gdyni, Kwiatkowski, COP

Reforma walutowa Władysława Grabskiego (1924) zatrzymała hiperinflację: powstał Bank Polski, a markę polską zastąpił złoty. Reforma rolna (ustawy z 1920 i 1925 r.) polegała na parcelacji, czyli dzieleniu części wielkich majątków i sprzedaży ziemi chłopom; szła powoli i nie zlikwidowała biedy na wsi. Port w Gdyni budowano od lat 20., by nie zależeć od Wolnego Miasta Gdańska; węgiel dowoziła magistrala ze Śląska. Eugeniusz Kwiatkowski wspierał rozbudowę Gdyni i zainicjował budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego (1937-1939), m.in. w widłach Wisły i Sanu, gdzie powstała huta w Stalowej Woli.

17.Kultura i nauka II RP: Reymont, Skłodowska-Curie, lwowska szkoła matematyczna, Enigma

Władysław Reymont otrzymał w 1924 r. Nagrodę Nobla z literatury za powieść „Chłopi”. Maria Skłodowska-Curie, dwukrotna noblistka (1903 i 1911), doprowadziła do otwarcia w 1932 r. Instytutu Radowego w Warszawie. Lwowską szkołę matematyczną tworzyli m.in. Stefan Banach i Hugo Steinhaus. Enigma to niemiecka maszyna szyfrująca: jej szyfr złamał pod koniec 1932 r. Marian Rejewski, z którym pracowali Jerzy Różycki i Henryk Zygalski; w lipcu 1939 r. Polacy przekazali swoje odkrycia Brytyjczykom i Francuzom. Wprowadzono też powszechny obowiązek szkolny.

18.Łamanie traktatu wersalskiego: remilitaryzacja Nadrenii (1936) i Anschluss Austrii (1938)

Hitler krok po kroku burzył ład wersalski. W 1933 r. Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów, w 1935 r. przywróciły powszechną służbę wojskową i zaczęły jawne zbrojenia. 7 marca 1936 r. doszło do remilitaryzacji Nadrenii - wojsko niemieckie weszło do strefy, w której traktat wersalski zakazywał mu przebywać; Francja i Wielka Brytania nie zareagowały zbrojnie, a jedynie dyplomatycznie. Niemcy związały się z Włochami i Japonią (państwa Osi). Anschluss Austrii, czyli jej przyłączenie do III Rzeszy, nastąpił w marcu 1938 r. - mimo zakazu zapisanego w traktatach pokojowych.

19.Konferencja monachijska (1938), appeasement i zajęcie Czechosłowacji

Appeasement to polityka ustępstw Wielkiej Brytanii i Francji wobec Hitlera, prowadzona w nadziei na uniknięcie wojny. Jej szczytem była konferencja monachijska (29-30 września 1938 r.): Adolf Hitler, Benito Mussolini, premier brytyjski Neville Chamberlain i francuski Edouard Daladier zgodzili się - bez udziału Czechosłowacji - na oddanie Niemcom Sudetów. W marcu 1939 r. Hitler złamał umowę: zajął resztę Czech, tworząc Protektorat Czech i Moraw, a Słowacja stała się państwem zależnym od Rzeszy. Ustępstwa nie zapobiegły wojnie, lecz ośmieliły Hitlera.

20.Żądania wobec Polski i pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939) z tajnym protokołem

Od jesieni 1938 r. Niemcy żądały od Polski zgody na włączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy oraz na eksterytorialną autostradę i linię kolejową przez polskie Pomorze. Polska odmówiła (przemówienie Józefa Becka w Sejmie 5 maja 1939 r.) i uzyskała gwarancje pomocy od Wielkiej Brytanii. 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie III Rzesza i ZSRS zawarły pakt o nieagresji, zwany paktem Ribbentrop-Mołotow. Jego tajny protokół dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów; w Polsce granicą miały być rzeki Narew, Wisła i San.

21.1 września 1939: Westerplatte i Wieluń - wybuch II wojny światowej

1 września 1939 r. o świcie Niemcy napadły na Polskę bez wypowiedzenia wojny - z zachodu, z północy (Prusy Wschodnie) i z południa (Słowacja). Lotnictwo zbombardowało bezbronny Wieluń, gdzie zginęli cywile. Pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał Westerplatte - polską składnicę wojskową w Gdańsku; załoga mjr. Henryka Sucharskiego broniła się 7 dni. Niemcy prowadziły wojnę błyskawiczną, uderzając czołgami i lotnictwem. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, ale nie podjęły większej ofensywy („dziwna wojna”).

22.Wizna, bitwa nad Bzurą i obrona Warszawy (Stefan Starzyński)

Wizna (7-10 września 1939 r.): kilkuset żołnierzy kpt. Władysława Raginisa broniło schronów przed wielokrotnie liczniejszym korpusem pancernym - stąd nazwa „polskie Termopile”. Bitwa nad Bzurą (od 9 września) była największą bitwą kampanii: armie „Poznań” i „Pomorze” gen. Tadeusza Kutrzeby zaatakowały Niemców idących na stolicę; mimo początkowych sukcesów zostały rozbite, ale opóźniły szturm Warszawy. Stolica broniła się od 8 do 28 września; ducha mieszkańców podtrzymywał w radiu prezydent miasta Stefan Starzyński.

23.17 września 1939 - agresja sowiecka i ewakuacja władz

17 września 1939 r. Armia Czerwona wkroczyła do Polski bez wypowiedzenia wojny, wykonując tajny protokół paktu Ribbentrop-Mołotow i łamiąc pakt o nieagresji z 1932 r. Jako pretekst ZSRS podał rzekomy rozpad państwa polskiego i ochronę Ukraińców oraz Białorusinów. Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły nakazał unikać walki z Sowietami; opór stawiali im m.in. żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza i obrońcy Grodna. W nocy z 17 na 18 września nastąpiła ewakuacja władz: prezydent Ignacy Mościcki, rząd i Naczelny Wódz przeszli do Rumunii, gdzie ich internowano.

24.Kock (gen. Kleeberg) i IV rozbiór Polski

Ostatnią bitwą kampanii polskiej była bitwa pod Kockiem (2-5 października 1939 r.): Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga walczyła skutecznie, lecz 6 października złożyła broń z braku amunicji. Wcześniej, 28 września, III Rzesza i ZSRS podpisały w Moskwie układ o granicy i przyjaźni, dzieląc Polskę wzdłuż rzek Pisa, Narew, Bug i San - to tzw. IV rozbiór Polski. Przyczyny klęski: przewaga Niemiec w czołgach i samolotach, atak z trzech stron, bierność sojuszników i cios ze wschodu. Polska nie podpisała kapitulacji.

25.Wojna zimowa, kampania francuska (1940) i bitwa o Anglię

Wojna zimowa: 30 listopada 1939 r. ZSRS napadł na Finlandię; Finowie bronili się do marca 1940 r., stracili część ziem, ale ocalili niepodległość. W kwietniu 1940 r. Niemcy zajęły Danię i zaatakowały Norwegię. Kampania francuska zaczęła się 10 maja 1940 r.: Niemcy uderzyły przez Belgię, Holandię i Ardeny, omijając Linię Maginota; 22 czerwca Francja podpisała rozejm, a na południu powstało zależne od Niemiec państwo Vichy. Bitwa o Anglię (lipiec-październik 1940 r.) to walki powietrzne, w których brytyjski RAF odparł Luftwaffe - pierwsza porażka Hitlera.

26.Atak na ZSRS (1941, plan Barbarossa) i Pearl Harbor (1941)

22 czerwca 1941 r. Niemcy złamały pakt Ribbentrop-Mołotow i zaatakowały ZSRS zgodnie z planem Barbarossa. Szybko zajęły ogromne obszary i oblegały Leningrad, ale w grudniu 1941 r. zostały zatrzymane pod Moskwą. ZSRS stał się sojusznikiem Wielkiej Brytanii. 7 grudnia 1941 r. Japonia zaatakowała amerykańską bazę morską Pearl Harbor na Hawajach; USA przystąpiły do wojny, a Niemcy i Włochy wypowiedziały im wojnę. Powstała Wielka Koalicja: USA, Wielka Brytania i ZSRS przeciw państwom Osi - Niemcom, Włochom i Japonii.

27.Przełom w wojnie: El Alamein (1942), Stalingrad (1942-1943), Kursk (1943)

W latach 1942-1943 państwa Osi straciły inicjatywę. Pod El Alamein w Egipcie (jesień 1942 r.) Brytyjczycy gen. Bernarda Montgomery'ego pokonali wojska niemiecko-włoskie Erwina Rommla; w maju 1943 r. Oś skapitulowała w Afryce. Pod Stalingradem (sierpień 1942 - luty 1943) Armia Czerwona okrążyła i zmusiła do kapitulacji niemiecką 6. Armię Friedricha Paulusa - to przełom na froncie wschodnim. Pod Kurskiem (lipiec 1943 r.) Niemcy przegrali największą bitwę pancerną wojny i odtąd już się cofali. W 1943 r. alianci wylądowali też we Włoszech.

28.Lądowanie w Normandii (1944), kapitulacja Niemiec (8 maja 1945), Hiroszima i Nagasaki, kapitulacja Japonii

6 czerwca 1944 r. alianci zachodni pod dowództwem gen. Dwighta Eisenhowera wylądowali w Normandii (operacja Overlord), otwierając drugi front w Europie; w sierpniu wyzwolili Paryż. Od wschodu nacierała Armia Czerwona; gdy szturmowała Berlin, Hitler 30 kwietnia 1945 r. popełnił samobójstwo. Kapitulacja Niemiec, bezwarunkowa, nastąpiła 8 maja 1945 r. - to koniec wojny w Europie. Japonia walczyła dalej, aż USA zrzuciły bomby atomowe na Hiroszimę (6 sierpnia) i Nagasaki (9 sierpnia). Kapitulacja Japonii 2 września 1945 r. zakończyła II wojnę światową.

29.Holokaust: getta, obozy zagłady, powstanie w getcie warszawskim (1943)

Holokaust (Zagłada) to zaplanowane przez nazistowskie Niemcy wymordowanie około 6 mln europejskich Żydów, w tym około 3 mln obywateli Polski. Najpierw Niemcy zamykali Żydów w gettach (największe w Warszawie i Łodzi), gdzie panowały głód i choroby. Od przełomu 1941 i 1942 r. wywozili ich do obozów zagłady: Treblinki, Bełżca, Sobiboru, Chełmna nad Nerem i Auschwitz-Birkenau. 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim; Żydowską Organizacją Bojową dowodził Mordechaj Anielewicz. Stłumiono je w maju. Ofiarami ludobójstwa byli także Romowie.

30.Postawy Polaków wobec Holokaustu: Żegota, Irena Sendlerowa, rodzina Ulmów

W okupowanej Polsce za pomoc Żydom Niemcy karali śmiercią całe rodziny. Mimo to wielu Polaków ukrywało Żydów. Żegota, czyli Rada Pomocy Żydom, powstała w grudniu 1942 r. przy Delegaturze Rządu: zapewniała kryjówki, fałszywe dokumenty i pieniądze. Irena Sendlerowa z Żegoty uratowała wraz ze współpracowniczkami około 2500 dzieci z getta warszawskiego. Rodzina Ulmów z Markowej ukrywała ośmioro Żydów; 24 marca 1944 r. Niemcy zamordowali Józefa i Wiktorię Ulmów, ich dzieci i ukrywanych. Byli też szmalcownicy, szantażujący Żydów - podziemie karało ich śmiercią.

31.Wielka Trójka: Teheran (1943), Jałta (1945), Poczdam (1945); przesiedlenia i zmiana granic

Wielka Trójka to przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i ZSRS. W Teheranie (1943: Roosevelt, Churchill, Stalin) uzgodniono drugi front we Francji i wstępnie granicę wschodnią Polski na linii Curzona. W Jałcie (luty 1945 r.) potwierdzono tę granicę i podział Niemiec na strefy okupacyjne; Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRS. W Poczdamie (lipiec-sierpień 1945 r.: Truman, Churchill, a po nim Attlee, Stalin) ustalono granicę zachodnią na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz wysiedlenie Niemców. Polacy z Kresów musieli przenieść się na ziemie zachodnie i północne.

32.Generalne Gubernatorstwo i ziemie wcielone do Rzeszy - polityka okupacyjna Niemiec

Niemcy podzielili zajęte ziemie polskie na dwie części. Ziemie wcielone do Rzeszy (Pomorze, Wielkopolska, Śląsk, część Mazowsza i Łódź) germanizowano: Polaków wysiedlano, zamykano polskie szkoły, wprowadzono niemiecką listę narodowościową (volkslistę). Z reszty utworzono Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie, rządzone przez Hansa Franka - źródło taniej siły roboczej. Polityka okupacyjna Niemiec opierała się na terrorze: łapanki, wywózki na roboty przymusowe do Rzeszy, egzekucje, obozy koncentracyjne, grabież i niszczenie polskiej kultury.

33.Zbrodnie niemieckie: akcja AB, Palmiry, Auschwitz-Birkenau, kaźń profesorów lwowskich, Zamojszczyzna

Niemcy chcieli pozbawić Polaków elit. W listopadzie 1939 r. aresztowali profesorów krakowskich (Sonderaktion Krakau). W akcji AB (1940 r.) wymordowali kilka tysięcy przedstawicieli inteligencji; jednym z miejsc egzekucji były Palmiry pod Warszawą. Auschwitz Niemcy założyli w 1940 r. jako obóz koncentracyjny dla Polaków, a rozbudowany Auschwitz-Birkenau stał się też największym obozem zagłady Żydów. Kaźń profesorów lwowskich to rozstrzelanie przez Niemców polskich uczonych w lipcu 1941 r. Z Zamojszczyzny w latach 1942-1943 wysiedlano Polaków, by osiedlić tam Niemców.

34.Okupacja sowiecka: deportacje w głąb ZSRS i zbrodnia katyńska (1940)

Na ziemiach zajętych po 17 września 1939 r. Sowieci przeprowadzili sfałszowane wybory i włączyli je do ZSRS, a mieszkańcom narzucili sowieckie obywatelstwo. NKWD aresztowało oficerów, urzędników, policjantów, ziemian i księży. W latach 1940-1941 w czterech wielkich deportacjach w głąb ZSRS wywieziono na Syberię i do Kazachstanu setki tysięcy osób, całe rodziny. Zbrodnia katyńska: wiosną 1940 r., na mocy decyzji władz ZSRS ze Stalinem na czele z 5 marca, NKWD rozstrzelało około 22 tys. polskich jeńców i więźniów, m.in. w Katyniu, Charkowie i Twerze.

35.Rzeź wołyńska (1943) - ludobójstwo Polaków na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej

Rzeź wołyńska to ludobójstwo dokonane na ludności polskiej przez ukraińskich nacjonalistów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcja Stepana Bandery) i Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Chcieli oni usunąć Polaków z ziem, które miały wejść do przyszłej Ukrainy. Zbrodnie zaczęły się w 1943 r. na Wołyniu; ich szczytem była „krwawa niedziela” 11 lipca 1943 r., gdy zaatakowano około stu polskich miejscowości. W 1944 r. objęły Małopolskę Wschodnią. Zginęło około 100 tys. Polaków. W polskich akcjach odwetowych ginęli też Ukraińcy.

36.Polskie Państwo Podziemne: Delegatura Rządu, ZWZ i Armia Krajowa, Szare Szeregi

Polskie Państwo Podziemne to tajne struktury państwa podległe rządowi na wychodźstwie. Część cywilna: Delegatura Rządu na Kraj, tajne sądy i tajne nauczanie (komplety). Część wojskowa: Służba Zwycięstwu Polski, potem Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), 14 lutego 1942 r. przemianowany na Armię Krajową; dowodzili nią Stefan Rowecki „Grot”, Tadeusz Komorowski „Bór” i Leopold Okulicki. Szare Szeregi, czyli konspiracyjne harcerstwo, prowadziły mały sabotaż (napisy, znak Polski Walczącej), a w akcji pod Arsenałem (26 marca 1943 r.) odbiły więźniów Gestapo.

37.Akcja Burza i powstanie warszawskie (1 sierpnia - 2 października 1944)

Akcja Burza (1944 r.) była planem AK: atakować cofających się Niemców i witać Armię Czerwoną w roli gospodarza. Sowieci po wspólnej walce, np. o Wilno i Lwów, rozbrajali i aresztowali akowców. Powstanie warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17 (godzina „W”) na rozkaz gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora”, by wyzwolić stolicę przed wejściem Sowietów. Armia Czerwona stanęła na prawym brzegu Wisły; nie wystarczyły zrzuty alianckie i sowieckie ani desant 1. Armii Wojska Polskiego. Po 63 dniach, 2 października, powstanie upadło: zginęło około 150-200 tys. cywilów, a Niemcy zburzyli miasto.

38.Rząd na wychodźstwie (Raczkiewicz, Sikorski), układ Sikorski-Majski (1941), armia Andersa

Po internowaniu władz w Rumunii prezydentem został 30 września 1939 r. Władysław Raczkiewicz; powołał on rząd gen. Władysława Sikorskiego, wkrótce też Naczelnego Wodza. Rząd na wychodźstwie działał we Francji, a od 1940 r. w Londynie. Układ Sikorski-Majski (30 lipca 1941 r.) przywrócił stosunki z ZSRS i pozwolił tworzyć tam armię Andersa, którą w 1942 r. ewakuowano do Iranu. Po odkryciu grobów katyńskich w kwietniu 1943 r. ZSRS zerwał stosunki z polskim rządem. 4 lipca 1943 r. gen. Sikorski zginął w katastrofie gibraltarskiej.

39.Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie: Narwik, Dywizjon 303, Tobruk, Monte Cassino (1944), Falaise, Arnhem

Polskie Siły Zbrojne podlegały rządowi na wychodźstwie i walczyły u boku aliantów. Narwik (1940): Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich w Norwegii. Bitwa o Anglię (1940): polscy lotnicy, m.in. Dywizjon 303. Tobruk (1941): Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich w Libii. Monte Cassino (18 maja 1944 r.): 2. Korpus Polski gen. Władysława Andersa zdobył wzgórze klasztorne. Falaise (sierpień 1944 r.): 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka. Arnhem (wrzesień 1944 r.): 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego.

40.Armia Berlinga (Lenino), PKWN i Manifest lipcowy (1944)

Po zerwaniu stosunków z rządem w Londynie Stalin tworzył własne, zależne od siebie polskie władze i wojsko. W 1943 r. w ZSRS powstała 1. Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki pod dowództwem Zygmunta Berlinga; patronował jej Związek Patriotów Polskich Wandy Wasilewskiej. Jej chrztem bojowym była bitwa pod Lenino (12-13 października 1943 r.). W lipcu 1944 r. w Moskwie utworzono Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele. Manifest lipcowy, noszący datę 22 lipca 1944 r., odmawiał legalności rządowi na wychodźstwie i zapowiadał reformę rolną.