Przedmiotowy Konkurs Historyczny (mazowieckie) - lata 1776-1918

1.Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775-1783)

Trzynaście kolonii angielskich w Ameryce Północnej zbuntowało się przeciw podatkom i cłom nakładanym przez Londyn bez ich zgody - koloniści nie mieli posłów w parlamencie. W 1773 r. w Bostonie wyrzucili do morza ładunek herbaty (herbatka bostońska). Walki zaczęły się w 1775 r., a 4 lipca 1776 r. Kongres uchwalił Deklarację niepodległości, której głównym autorem był Thomas Jefferson. Armią kolonistów dowodził Jerzy Waszyngton. Po zwycięstwach pod Saratogą (1777) i Yorktown (1781) Wielka Brytania uznała niepodległość USA w pokoju paryskim (1783).

2.Konstytucja USA (1787) oraz Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski w walce o wolność Ameryki

Konstytucja USA z 1787 r. była pierwszą na świecie nowoczesną konstytucją. Wprowadziła republikę federacyjną i trójpodział władzy według Monteskiusza: ustawodawczą ma Kongres (Izba Reprezentantów i Senat), wykonawczą - prezydent, sądowniczą - sądy z Sądem Najwyższym na czele. Pierwszym prezydentem został w 1789 r. Jerzy Waszyngton. W wojnie o niepodległość walczyli Polacy. Tadeusz Kościuszko, inżynier wojskowy, umocnił obóz pod Saratogą i zbudował twierdzę West Point. Kazimierz Pułaski, twórca amerykańskiej kawalerii, zginął w 1779 r. po szarży pod Savannah.

3.Rewolucja francuska: przyczyny, zburzenie Bastylii (1789), Deklaracja praw człowieka i obywatela

Przyczyny: władza absolutna Ludwika XVI, puste finanse państwa, nieurodzaj i drożyzna, przywileje duchowieństwa i szlachty przy niewielkich prawach stanu trzeciego oraz idee oświecenia. W 1789 r. król zwołał Stany Generalne, a posłowie stanu trzeciego ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym. 14 lipca 1789 r. lud Paryża zdobył, a potem zburzył Bastylię - więzienie i symbol absolutyzmu. W sierpniu zniesiono przywileje stanowe i uchwalono Deklarację praw człowieka i obywatela: ludzie są wolni i równi wobec prawa, a władza należy do narodu. Konstytucja z 1791 r. wprowadziła monarchię konstytucyjną.

4.Jakobini i terror, Robespierre; skutki rewolucji francuskiej

W 1792 r. Francja stała się republiką, a w styczniu 1793 r. ścięto Ludwika XVI. Władzę przejęli jakobini - radykalne stronnictwo z Maksymilianem Robespierre'em na czele. Wprowadzili dyktaturę i terror (1793-1794): podejrzanych o wrogość wobec rewolucji skazywano w szybkich procesach na śmierć na gilotynie. W lipcu 1794 r. Robespierre został obalony i stracony, a od 1795 r. rządził dyrektoriat. Trwałe skutki rewolucji to koniec społeczeństwa stanowego, równość wobec prawa, zniesienie poddaństwa chłopów i idea suwerenności narodu - ale także wojny z sąsiadami i tysiące ofiar terroru.

5.Stanisław August Poniatowski i konfederacja barska (1768-1772)

Stanisław August Poniatowski, ostatni król Polski (1764-1795), objął tron przy poparciu carycy Katarzyny II. Starał się wzmocnić państwo: w 1765 r. założył Szkołę Rycerską, kształcącą oficerów i urzędników (uczył się w niej Tadeusz Kościuszko). Rosja narzuciła jednak Rzeczypospolitej prawa kardynalne, m.in. utrzymanie liberum veto i wolnej elekcji, i została ich gwarantką. Przeciw królowi i dominacji Rosji szlachta zawiązała w Barze na Podolu konfederację barską - w obronie wiary katolickiej i niezależności państwa. Jej klęska stała się dla sąsiadów pretekstem do I rozbioru.

6.Komisja Edukacji Narodowej (1773), obiady czwartkowe i klasycyzm

Komisja Edukacji Narodowej (KEN), powołana przez sejm w 1773 r., była pierwszą w Europie państwową władzą oświatową - jak dzisiejsze ministerstwo. Przejęła szkoły i majątek po skasowanym zakonie jezuitów, zreformowała akademie w Krakowie i Wilnie, wprowadziła nauczanie po polsku, nauki przyrodnicze i historię. Podręczniki przygotowywało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. Król był mecenasem kultury: na obiady czwartkowe zapraszał pisarzy i uczonych, m.in. Ignacego Krasickiego. W sztuce panował klasycyzm, wzorowany na antyku - przykładem jest Pałac na Wodzie w Łazienkach.

7.Sejm Wielki (1788-1792) i Konstytucja 3 maja (1791) - postanowienia

Sejm Wielki (Czteroletni) obradował w Warszawie w latach 1788-1792; marszałkiem był Stanisław Małachowski. Uchwalił powiększenie armii do 100 tys. żołnierzy, stały podatek na wojsko i prawo o miastach, które dało mieszczanom m.in. nietykalność osobistą i prawo kupowania ziemi. 3 maja 1791 r. przyjął Ustawę rządową - pierwszą konstytucję w Europie i drugą na świecie. Jej postanowienia: trójpodział władzy, zniesienie liberum veto i wolnej elekcji (tron dziedziczny), rząd zwany Strażą Praw, wzięcie chłopów pod opiekę prawa. Szlachta bez ziemi (gołota) straciła prawa polityczne.

8.Konfederacja targowicka i wojna w obronie Konstytucji 3 maja (1792)

Przeciwnicy Konstytucji 3 maja - magnaci Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Ksawery Branicki - zawiązali konfederację w obronie dawnych swobód szlacheckich i poprosili o pomoc carycę Katarzynę II. Akt przygotowano w Petersburgu, a ogłoszono w 1792 r. w przygranicznej Targowicy. Do Rzeczypospolitej wkroczyły wojska rosyjskie. Mimo zwycięstwa księcia Józefa Poniatowskiego pod Zieleńcami i bitwy Tadeusza Kościuszki pod Dubienką król przystąpił do konfederacji i przerwał walkę. Reformy cofnięto, a w 1793 r. nastąpił II rozbiór. Słowo „targowica” oznacza odtąd zdradę narodową.

9.Trzy rozbiory Rzeczypospolitej: I rozbiór (1772), II rozbiór (1793), III rozbiór (1795)

Rozbiory to podział ziem Rzeczypospolitej między sąsiadów. I rozbiór (1772) - Rosja, Prusy i Austria: Prusy zajęły Pomorze Gdańskie bez Gdańska i Torunia oraz Warmię, Austria - południową Małopolskę i Ruś ze Lwowem (Galicję), Rosja - ziemie za Dźwiną i Dnieprem. II rozbiór (1793) - tylko Rosja i Prusy: Prusy wzięły Wielkopolskę, Gdańsk i Toruń, Rosja - dużą część Białorusi i Ukrainy. III rozbiór (1795) - znów trzy państwa: Prusy otrzymały Warszawę, Austria - Kraków i Lublin, Rosja - Litwę i resztę ziem wschodnich. Król abdykował, a państwo zniknęło z mapy na 123 lata.

10.Powstanie kościuszkowskie (1794): Racławice, uniwersał połaniecki, Maciejowice

Insurekcja była próbą ratowania państwa po II rozbiorze. 24 marca 1794 r. na rynku w Krakowie Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę jako Naczelnik powstania. 4 kwietnia pod Racławicami pokonał Rosjan; wsławili się tam kosynierzy - chłopi uzbrojeni w kosy, wśród nich Wojciech Bartos Głowacki. 7 maja uniwersał połaniecki nadał chłopom wolność osobistą i zmniejszył pańszczyznę. W Warszawie lud poderwał do walki szewc Jan Kiliński. Po klęsce pod Maciejowicami (10 października) ranny Kościuszko trafił do niewoli, a Rosjanie zdobyli Pragę. Skutkiem upadku powstania był III rozbiór (1795).

11.Przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne upadku Rzeczypospolitej

Przyczyny wewnętrzne: słaba władza króla, liberum veto zrywające sejmy, wolna elekcja i przekupstwo posłów, przewaga magnatów dbających o własne interesy, mała armia i pusty skarb, zacofanie gospodarcze i poddaństwo chłopów, spóźnione reformy oraz zdrada części elit (targowica). Przyczyny zewnętrzne: wzrost potęgi Rosji, Prus i Austrii - monarchii absolutnych z silnymi armiami, ich współdziałanie i mieszanie się w sprawy Polski, a także obawa sąsiadów przed reformami, które wzmocniłyby państwo. Rzeczpospolita nie miała skutecznych sojuszników, a Europa była zajęta rewolucją francuską.

12.Napoleon Bonaparte i Kodeks Napoleona

Napoleon Bonaparte, generał rewolucyjnej Francji, w 1799 r. przejął władzę w zamachu stanu jako pierwszy konsul, a w 1804 r. koronował się na cesarza Francuzów. W tym samym roku wydał Kodeks Napoleona - zbiór praw cywilnych, który gwarantował równość wobec prawa, wolność osobistą i nienaruszalność własności. Pokonał Austrię i Rosję pod Austerlitz (1805) oraz Prusy (1806) i podporządkował sobie dużą część Europy. Klęską skończyła się wyprawa na Moskwę (1812). Potem przegrał „bitwę narodów” pod Lipskiem (1813) i pod Waterloo (1815); zmarł na zesłaniu na Wyspie Świętej Heleny.

13.Legiony Polskie we Włoszech (1797) i Jan Henryk Dąbrowski

Po III rozbiorze wielu Polaków liczyło, że Francja, walcząca z zaborcami, pomoże odbudować państwo. W 1797 r. w północnych Włoszech, za zgodą Napoleona, generał Jan Henryk Dąbrowski utworzył Legiony Polskie. Legioniści nosili polskie mundury, uczyli się czytać i pisać, a oficerem mógł zostać także chłop czy mieszczanin. Walczyli u boku Francuzów z Austrią. Dla nich Józef Wybicki napisał w 1797 r. pieśń, która jest dziś hymnem Polski - Mazurek Dąbrowskiego. Nadzieje zawiodły: Francja zawarła pokój z Austrią, a część legionistów wysłano na San Domingo (Haiti) do tłumienia powstania.

14.Księstwo Warszawskie (1807) i książę Józef Poniatowski

Księstwo Warszawskie utworzono w 1807 r. na mocy pokoju w Tylży z ziem II i III oraz części I zaboru pruskiego. W 1809 r., po wojnie z Austrią, powiększyło się m.in. o Kraków i Lublin. Księciem był król saski Fryderyk August. Napoleon nadał państwu konstytucję, a następnie wprowadzono jego kodeks cywilny. Zniesiono poddaństwo chłopów (bez nadania ziemi) i wprowadzono równość wobec prawa. Wojskiem dowodził książę Józef Poniatowski: walczył pod Raszynem (1809), uczestniczył w wyprawie na Moskwę (1812) i jako marszałek Francji zginął pod Lipskiem (1813). Księstwo przestało istnieć w 1815 r.

15.Kongres wiedeński (1815) i Święte Przymierze

Kongres wiedeński (1814-1815) to zjazd władców i dyplomatów, który po klęsce Napoleona ustalił nowy porządek w Europie. Najwięcej znaczyły Rosja (car Aleksander I), Austria (Metternich), Prusy i Wielka Brytania. Przyjęto trzy zasady: legitymizm (prawo dawnych dynastii do tronu), restauracja (powrót ich władzy) i równowaga sił. Ziemie Księstwa Warszawskiego podzielono głównie na Królestwo Polskie pod berłem cara, Wielkie Księstwo Poznańskie w Prusach i Wolne Miasto Kraków. W 1815 r. Rosja, Austria i Prusy zawarły Święte Przymierze - sojusz monarchów do tłumienia rewolucji i ruchów narodowych.

16.Rewolucja przemysłowa: maszyna parowa, James Watt, kolej, fabryki, urbanizacja

Rewolucja przemysłowa to przejście od pracy ręcznej w manufakturach do produkcji maszynowej w fabrykach. Zaczęła się w Anglii w II połowie XVIII w., potem objęła m.in. Belgię, Francję, Niemcy i USA. Przełomem była maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta: napędzała maszyny włókiennicze i pompy w kopalniach, a później statki i lokomotywy. Kolej (George Stephenson) przyspieszyła przewóz ludzi i towarów. Skutki: urbanizacja, czyli szybki rozwój miast, oraz nowe grupy społeczne - burżuazja (właściciele fabryk i banków) i robotnicy, pracujący po kilkanaście godzin za niską płacę.

17.Królestwo Polskie (konstytucja 1815) i Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki

Królestwo Polskie powstało w 1815 r. i było połączone z Rosją unią personalną: królem był car Aleksander I. Nadana przez niego konstytucja (1815) należała do najbardziej liberalnych w Europie - zapewniała sejm, rząd, własne wojsko, polski język urzędowy, wolność słowa i wyznania. Armią dowodził brat cara, wielki książę Konstanty. Minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki uzdrowił finanse, założył Bank Polski (1828) i wspierał górnictwo, hutnictwo i włókiennictwo. W 1816 r. powstał Uniwersytet Warszawski. Carowie łamali jednak konstytucję: wprowadzili cenzurę i prześladowali opozycję.

18.Powstanie listopadowe (1830-1831): noc listopadowa, Piotr Wysocki, Olszynka Grochowska

Przyczyny: łamanie konstytucji przez carów, cenzura, prześladowanie tajnych związków oraz wieść, że polskie wojsko ma tłumić rewolucje w Belgii i Francji. W noc listopadową (29 listopada 1830) spiskowcy zaatakowali Belweder, siedzibę księcia Konstantego, Piotr Wysocki poderwał do walki podchorążych, a lud Warszawy zdobył Arsenał. W styczniu 1831 r. sejm zdetronizował cara Mikołaja I, co oznaczało wojnę z Rosją. Polacy zatrzymali Rosjan pod Olszynką Grochowską (25 lutego 1831), ale przegrali pod Ostrołęką (26 maja), a we wrześniu skapitulowała Warszawa. Była to regularna wojna dwóch armii.

19.Skutki powstania listopadowego i Wielka Emigracja: Hôtel Lambert, Towarzystwo Demokratyczne Polskie

Po klęsce car zniósł konstytucję Królestwa i nadał Statut organiczny (1832): zlikwidowano sejm i polskie wojsko, zamknięto uniwersytety w Warszawie i Wilnie, konfiskowano majątki, a w Warszawie zbudowano Cytadelę. Tysiące żołnierzy, polityków i artystów wyjechały, głównie do Francji - to Wielka Emigracja. Konserwatywny obóz Hôtel Lambert księcia Adama Jerzego Czartoryskiego liczył na pomoc rządów Francji i Anglii. Towarzystwo Demokratyczne Polskie chciało powstania ludowego połączonego z uwłaszczeniem chłopów. Na emigracji tworzyli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Fryderyk Chopin.

20.Rzeczpospolita Krakowska, powstanie krakowskie (1846) i rabacja galicyjska

Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków) istniała od 1815 r. jako małe państwo pod kontrolą trzech zaborców; panowała tu większa swoboda niż w zaborach. W lutym 1846 r. wybuchło powstanie krakowskie. Rząd Narodowy zapowiedział w manifeście zniesienie pańszczyzny i nadanie chłopom ziemi; jednym z przywódców był Edward Dembowski. W tym samym czasie w zachodniej Galicji chłopi, podburzeni przez austriackich urzędników, napadali na dwory i zabijali szlachtę - to rabacja galicyjska, której przewodził Jakub Szela. Powstanie szybko upadło, a Kraków włączono do Austrii.

21.Wiosna Ludów (1848)

Wiosna Ludów to fala rewolucji, która w 1848 r. objęła m.in. Francję, państwa niemieckie i włoskie oraz monarchię Habsburgów. Ludzie żądali konstytucji i swobód obywatelskich, zniesienia resztek feudalizmu, a narody bez własnego państwa - zjednoczenia lub niepodległości. We Francji obalono króla i ogłoszono republikę. Na ziemiach polskich wybuchło powstanie w Wielkopolsce (1848), stłumione przez Prusy, a w Galicji Austria zniosła pańszczyznę i uwłaszczyła chłopów. Polacy walczyli też za innych: generał Józef Bem dowodził na Węgrzech, a Adam Mickiewicz utworzył legion we Włoszech.

22.Przed powstaniem styczniowym: biali i czerwoni, branka

Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej car Aleksander II złagodził rządy, co ożywiło polskie nadzieje. W Warszawie odbywały się manifestacje patriotyczne, krwawo tłumione w 1861 r. Polacy podzielili się na dwa obozy. Czerwoni, głównie młodzież, chcieli szybkiego powstania połączonego z uwłaszczeniem chłopów. Biali - ziemianie i bogate mieszczaństwo - woleli stopniowe reformy i odkładali walkę. Margrabia Aleksander Wielopolski, szef rządu cywilnego, zarządził brankę: pobór do rosyjskiego wojska według imiennych list, wymierzony w spiskowców. Przyspieszyło to wybuch powstania.

23.Powstanie styczniowe: wybuch (22 stycznia 1863), wojna partyzancka, Romuald Traugutt

Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 r. Tymczasowy Rząd Narodowy wezwał w manifeście do walki i ogłosił uwłaszczenie chłopów. Powstańcy nie mieli regularnej armii, dlatego prowadzili wojnę partyzancką: niewielkie oddziały atakowały z zaskoczenia i kryły się w lasach; stoczono ponad tysiąc bitew i potyczek. Działało tajne państwo z rządem, pocztą i podatkami. Walki objęły Królestwo Polskie i Litwę oraz część Białorusi i Ukrainy. Ostatnim dyktatorem był od października 1863 r. Romuald Traugutt, który próbował stworzyć regularne wojsko. Rosjanie stracili go 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli.

24.Uwłaszczenie chłopów (1864) na tle pozostałych zaborów

Uwłaszczenie to nadanie chłopom na własność uprawianej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem pańszczyzny. W zaborze pruskim trwało najdłużej (od początku XIX w. przez kilkadziesiąt lat): chłop oddawał dziedzicowi część ziemi albo płacił odszkodowanie, więc zyskali głównie zamożni gospodarze. W zaborze austriackim przeprowadzono je w 1848 r., podczas Wiosny Ludów; odszkodowanie dla dziedziców wypłaciło państwo. W Królestwie Polskim car ogłosił uwłaszczenie w 1864 r., żeby odciągnąć chłopów od powstania styczniowego - dostali ziemię bez wykupu, podobnie jak obiecywał rząd powstańczy.

25.Represje po powstaniu styczniowym: zsyłki, konfiskaty, rusyfikacja, Kraj Przywiślański

Po upadku powstania Rosja surowo ukarała Polaków. Setki powstańców stracono, tysiące skazano na zsyłki na Syberię, a majątki uczestników objęły konfiskaty. Zniesiono resztki odrębności Królestwa Polskiego, które zaczęto nazywać Krajem Przywiślańskim. Rusyfikacja to narzucanie języka i kultury rosyjskiej: rosyjski stał się językiem urzędów, sądów i szkół, polskich urzędników zastępowali Rosjanie, ograniczano Kościół katolicki i zlikwidowano Kościół unicki. Wiele miasteczek wspierających powstanie utraciło prawa miejskie. Polacy odpowiadali tajnym nauczaniem.

26.Zjednoczenie Włoch (1861): Cavour i Garibaldi

W połowie XIX w. Półwysep Apeniński był podzielony na kilka państw, a jego północ zależała od Austrii. Zjednoczeniem kierowało Królestwo Sardynii (Piemont) z królem Wiktorem Emanuelem II i premierem Camillem Cavourem. Cavour działał dyplomacją: zawarł sojusz z Francją i w 1859 r. wspólnie pokonali Austrię (Magenta, Solferino), co dało Piemontowi Lombardię. Giuseppe Garibaldi w 1860 r. na czele tysiąca ochotników w czerwonych koszulach zdobył Sycylię i Neapol. W 1861 r. proklamowano Królestwo Włoch. W 1866 r. przyłączono Wenecję, a w 1870 r. Rzym, który został stolicą.

27.Zjednoczenie Niemiec (1871): Otto von Bismarck

Niemcy były podzielone na kilkadziesiąt państw, a o przywództwo rywalizowały Prusy i Austria. Premier Prus Otto von Bismarck, zwany żelaznym kanclerzem, uważał, że zjednoczenie dokona się siłą - „krwią i żelazem”. Prusy wygrały trzy wojny: z Danią (1864), z Austrią (1866, bitwa pod Sadową), po której powstał Związek Północnoniemiecki, i z Francją (1870-1871, bitwa pod Sedanem). 18 stycznia 1871 r. w Wersalu ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego (II Rzeszy). Cesarzem został król Prus Wilhelm I, kanclerzem Bismarck. Francja utraciła Alzację i część Lotaryngii.

28.Wojna secesyjna (1861-1865): Abraham Lincoln, zniesienie niewolnictwa

Stany Zjednoczone dzieliły się na uprzemysłowioną Północ, przeciwną niewolnictwu, i rolnicze Południe, gdzie na plantacjach bawełny pracowali czarnoskórzy niewolnicy. Gdy w 1860 r. prezydentem wybrano Abrahama Lincolna, przeciwnika rozszerzania niewolnictwa, stany południowe wystąpiły z Unii (secesja) i utworzyły Konfederację. Wojna trwała od 1861 do 1865 r.; przełomem była bitwa pod Gettysburgiem (1863). Wygrała Północ, mająca więcej ludzi, fabryk i kolei. Skutki: jedność państwa, zniesienie niewolnictwa (1865) i szybki rozwój przemysłu. Lincoln zginął w zamachu w 1865 r.

29.Kolonializm i nowe idee: socjalizm, nacjonalizm, emancypacja kobiet, kultura masowa

Kolonializm to podbój i wykorzystywanie terytoriów zamorskich przez mocarstwa. W XIX w. Wielka Brytania i Francja, a później Niemcy, Belgia i Włochy podzieliły niemal całą Afrykę i dużą część Azji - szukały surowców, rynków zbytu i prestiżu. Skutkiem był wyzysk ludności kolonii i spory mocarstw. Nowe idee w Europie: socjalizm (Karol Marks) - obrona robotników i wspólna własność fabryk; nacjonalizm - naród i jego interes jako najwyższa wartość; emancypacja kobiet - walka o równe prawa, w tym wyborcze (sufrażystki). Powstała kultura masowa: tania prasa, kino (bracia Lumière, 1895), sport.

30.Germanizacja: Kulturkampf, strajk dzieci we Wrześni, Komisja Kolonizacyjna, wóz Drzymały

Germanizacja to narzucanie Polakom języka i kultury niemieckiej; nasiliła się po 1871 r. za rządów Bismarcka. Kulturkampf („walka o kulturę”) uderzał w Kościół katolicki, który w zaborze pruskim wspierał polskość. Język polski usuwano z urzędów, sądów i szkół - w 1901 r. dzieci we Wrześni zastrajkowały przeciw nauce religii po niemiecku. Komisja Kolonizacyjna (1886) wykupywała ziemię od Polaków i osadzała na niej Niemców. Gdy zakazano Polakom budowy domów na nowo kupionej ziemi, chłop Michał Drzymała zamieszkał w wozie cyrkowym - wóz Drzymały stał się symbolem oporu.

31.Autonomia galicyjska i trójlojalizm

W latach 60. XIX w., po klęskach wojennych Austrii, Galicja otrzymała autonomię w ramach Austro-Węgier. Polacy mieli tu Sejm Krajowy we Lwowie, polskie urzędy, sądy i szkoły, uniwersytety w Krakowie i Lwowie oraz swobodę obchodzenia narodowych rocznic. Dzięki temu Galicja stała się ośrodkiem polskiej kultury, nauki i życia politycznego. Była jednak biedna i słabo uprzemysłowiona, dlatego wielu chłopów emigrowało za chlebem. Trójlojalizm to postawa lojalności wobec każdego z trzech zaborców w zamian za spokój i ustępstwa; w Galicji głosili ją konserwatyści zwani stańczykami.

32.Praca organiczna, praca u podstaw i ruch spółdzielczy

Zamiast walki zbrojnej część Polaków wybrała wzmacnianie narodu pracą. Praca organiczna to rozwój gospodarki - rolnictwa, przemysłu, handlu i banków - tak aby naród, jak organizm, był silny w każdej części. Narodziła się w Wielkopolsce (Karol Marcinkowski, Hipolit Cegielski), a po klęsce powstania styczniowego stała się programem pozytywistów. Praca u podstaw to oświata i pomoc dla najuboższych, zwłaszcza chłopów: szkoły, czytelnie, kursy. Ruch spółdzielczy tworzył kasy pożyczkowe, banki ludowe i spółki rolnicze (ksiądz Piotr Wawrzyniak), chroniące przed lichwą i utratą ziemi.

33.Nowoczesne ruchy polityczne: socjalizm (PPS), ruch ludowy, ruch narodowy

Pod koniec XIX w. powstały masowe partie polityczne. Socjaliści: Polska Partia Socjalistyczna (PPS, 1892) łączyła walkę o prawa robotników z dążeniem do niepodległości; jednym z jej przywódców był Józef Piłsudski. SDKPiL Róży Luksemburg stawiała rewolucję ponad niepodległość. Ruch ludowy bronił interesów chłopów: w Galicji powstało Stronnictwo Ludowe (1895), a później PSL „Piast” Wincentego Witosa. Ruch narodowy - Liga Narodowa (1893) i Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (endecja, 1897) Romana Dmowskiego - głosił solidarność wszystkich Polaków i uważał Niemcy za głównego wroga.

34.Rewolucja 1905-1907 na ziemiach polskich

Rewolucja zaczęła się w Rosji po „krwawej niedzieli” (styczeń 1905), gdy wojsko w Petersburgu ostrzelało pokojową demonstrację robotników; tłem były klęski Rosji w wojnie z Japonią. W Królestwie Polskim miała dwa wymiary. Społeczny: strajki robotników o wyższe płace i 8-godzinny dzień pracy, z największymi walkami w Łodzi (czerwiec 1905). Narodowy: strajk szkolny i żądanie nauki po polsku, autonomii i swobód obywatelskich. Car zapowiedział zwołanie parlamentu - Dumy. Skutki: zgoda na prywatne szkoły z językiem polskim, legalne polskie stowarzyszenia, złagodzenie cenzury.

35.Przyczyny I wojny światowej: trójprzymierze i trójporozumienie, zamach w Sarajewie (1914)

Przyczyny wojny: rywalizacja mocarstw o kolonie, rynki i przewagę w Europie, wyścig zbrojeń, spór Francji z Niemcami o Alzację i Lotaryngię oraz konflikty na Bałkanach. Powstały dwa bloki: trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy - 1882) oraz trójporozumienie, czyli ententa (Francja, Rosja, Wielka Brytania - 1907). Niemcy i Austro-Węgry to państwa centralne. Iskrą był zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 r.: Serb Gawriło Princip zabił austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a sojusze wciągnęły do walki kolejne państwa.

36.Wojna pozycyjna (Verdun) i nowe rodzaje broni: gazy bojowe, czołgi, samoloty, okręty podwodne

Niemcy chcieli szybko pokonać Francję, ale zatrzymano ich nad Marną (1914). Na froncie zachodnim wojna manewrowa zmieniła się w pozycyjną: armie tkwiły w okopach osłoniętych drutem kolczastym, a ataki przynosiły ogromne straty i niewielkie zdobycze. Jej symbolem jest wielomiesięczna bitwa pod Verdun (1916). Na froncie wschodnim walki były bardziej ruchome. Pojawiły się nowe rodzaje broni: gazy bojowe (Ypres, 1915), czołgi (nad Sommą, 1916), samoloty oraz okręty podwodne, którymi Niemcy zatapiali statki płynące do Wielkiej Brytanii. W 1917 r. do wojny przystąpiły USA.

37.Rewolucja lutowa i październikowa (1917), Lenin i bolszewicy, wojna domowa w Rosji

Klęski na froncie, głód i drożyzna doprowadziły w Rosji do rewolucji lutowej (marzec 1917 według naszego kalendarza): car Mikołaj II abdykował, a władzę objął Rząd Tymczasowy, który nie przerwał wojny. W rewolucji październikowej (listopad 1917) rząd ten obalili bolszewicy - komuniści kierowani przez Włodzimierza Lenina. Obiecywali pokój, ziemię chłopom i fabryki robotnikom, a wprowadzili dyktaturę jednej partii. W marcu 1918 r. zawarli z Niemcami pokój w Brześciu. W kilkuletniej wojnie domowej ich Armia Czerwona pokonała „białych”, czyli przeciwników bolszewików.

38.Polskie orientacje, I Kompania Kadrowa i Legiony Polskie

Przed wojną Polacy spierali się, z kim wiązać sprawę niepodległości. Józef Piłsudski stawiał na Austro-Węgry i Niemcy przeciw Rosji i tworzył w Galicji organizacje strzeleckie. Roman Dmowski liczył na Rosję i ententę, bo za największe zagrożenie uważał Niemcy. 6 sierpnia 1914 r. z krakowskich Oleandrów wyruszyła do Królestwa I Kompania Kadrowa. Wkrótce u boku armii austriackiej powstały Legiony Polskie; I Brygadą dowodził Piłsudski. W 1917 r. większość legionistów odmówiła przysięgi wierności wymaganej przez Niemców (kryzys przysięgowy), a Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu.

39.Akt 5 listopada (1916), orędzie Wilsona (14 punktów), Komitet Narodowy Polski, Błękitna Armia Hallera

Akt 5 listopada (1916): cesarze Niemiec i Austro-Węgier zapowiedzieli utworzenie Królestwa Polskiego z ziem zaboru rosyjskiego, bez określenia granic - chodziło im o polskiego rekruta, ale sprawa polska stała się międzynarodowa. W 1917 r. Roman Dmowski założył Komitet Narodowy Polski, uznany przez ententę za przedstawicielstwo Polski. Pianista Ignacy Jan Paderewski zabiegał w USA o poparcie prezydenta Wilsona. Orędzie Wilsona ze stycznia 1918 r. (14 punktów) w punkcie 13. żądało niepodległej Polski z dostępem do morza. We Francji walczyła Błękitna Armia generała Józefa Hallera.

40.11 listopada 1918 - odzyskanie niepodległości

Jesienią 1918 r. państwa centralne przegrywały wojnę, a Austro-Węgry się rozpadały. Powstawały lokalne ośrodki polskiej władzy: Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie i rząd Ignacego Daszyńskiego w Lublinie. 10 listopada do Warszawy wrócił z Magdeburga Józef Piłsudski. 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem, w Warszawie rozbrajano Niemców, a Niemcy podpisały rozejm w Compiègne, kończący I wojnę światową. Wkrótce Piłsudski został Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Polska wróciła na mapę po 123 latach niewoli.