Olimpiada Języka Angielskiego - realia Wielkiej Brytanii

1.United Kingdom i Great Britain - kraje składowe

Pełna nazwa państwa to United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland. Tworzą je cztery kraje składowe: England (stolica London), Scotland (Edinburgh), Wales (Cardiff) i Northern Ireland (Belfast). Great Britain to wyspa, na której leżą Anglia, Szkocja i Walia - bez Irlandii Północnej. British Isles to nazwa geograficzna całego archipelagu, razem z wyspą Irlandią. Isle of Man i Channel Islands są dependencjami Korony (Crown Dependencies) i nie wchodzą w skład UK.

2.Regiony i podział administracyjny: counties i councils

Anglia dzieli się tradycyjnie na counties (hrabstwa), np. Kent, Cornwall; wiele nazw kończy się na -shire (Yorkshire, Lancashire). Sprawami lokalnymi zarządzają wybierane councils (rady), np. county council lub city council: odpowiadają m.in. za drogi lokalne, wywóz śmieci i opiekę społeczną, a część pieniędzy czerpią z podatku council tax. Potoczne regiony Anglii to m.in. the North, the Midlands, the South East, the West Country i East Anglia; Home Counties to hrabstwa wokół Londynu. Londyn tworzą 32 boroughs i City of London, a miastem kieruje Mayor of London.

3.Ukształtowanie terenu: Highlands, Pennines, Lake District, Ben Nevis, Snowdon

Północ i zachód Wielkiej Brytanii są górzyste, południe i wschód - nizinne. Scottish Highlands to góry północnej Szkocji; leży w nich Ben Nevis (1345 m), najwyższy szczyt całego kraju. Pennines to pasmo biegnące przez północną Anglię, nazywane kręgosłupem Anglii (the backbone of England). Lake District w północno-zachodniej Anglii (hrabstwo Cumbria) to kraina jezior i park narodowy; wznosi się tam Scafell Pike, najwyższy szczyt Anglii. Snowdon (po walijsku Yr Wyddfa, 1085 m) w paśmie Snowdonia to najwyższy szczyt Walii.

4.Rzeki, jeziora, klimat i środowisko: Thames, Severn, Loch Ness

Severn to najdłuższa rzeka Wielkiej Brytanii: wypływa w Walii i uchodzi do Bristol Channel. Thames, najdłuższa rzeka płynąca w całości przez Anglię, przepływa przez Oxford i Londyn i wpada do Morza Północnego. Loch Ness to długie, głębokie jezioro w Scottish Highlands, znane z legendy o potworze (Nessie); loch znaczy po szkocku jezioro. Klimat jest umiarkowany morski: łagodne zimy, chłodne lata i częste opady - ociepla go Prąd Północnoatlantycki. Środowisko chronią m.in. National Parks, a rozrost miast ograniczają pasy zieleni (green belts).

5.Zabytki: Stonehenge, Hadrian's Wall, Tower of London

Stonehenge to prehistoryczny krąg kamienny na Salisbury Plain (hrabstwo Wiltshire), wznoszony etapami w neolicie i epoce brązu; jego oś wskazuje wschód słońca w dniu przesilenia letniego. Hadrian's Wall to mur obronny budowany od 122 r. n.e. z rozkazu cesarza Hadriana w poprzek północnej Anglii - północna granica rzymskiej Brytanii. Tower of London to twierdza nad Tamizą założona po 1066 r. przez Wilhelma Zdobywcę (najstarsza część to White Tower); była zamkiem i więzieniem, dziś przechowuje Crown Jewels, a strzegą jej Yeoman Warders (Beefeaters).

6.Konstytucja niespisana - uncodified constitution

Wielka Brytania nie ma konstytucji w postaci jednego dokumentu. Jej uncodified constitution (konstytucja nieskodyfikowana, potocznie: niespisana) składa się z ustaw parlamentu (statute law), orzeczeń sądów (common law) i konwencji konstytucyjnych, czyli niepisanych zwyczajów (conventions). Najważniejsza zasada to parliamentary sovereignty - suwerenność parlamentu: może on uchwalić lub zmienić każdą ustawę zwykłą większością, a żaden parlament nie wiąże swoich następców. Druga zasada to rule of law - rządy prawa, którym podlega także władza.

7.Parlament: House of Commons i House of Lords

Parlament obraduje w Palace of Westminster i ma dwie izby. House of Commons (Izba Gmin) to izba niższa: zasiada w niej 650 wybieranych posłów (MPs), a obradami kieruje Speaker. House of Lords (Izba Lordów) nie pochodzi z wyborów; zasiadają w niej głównie life peers oraz Lords Spiritual, czyli biskupi Church of England. Reforma z 1999 r. ograniczyła udział parów dziedzicznych (hereditary peers). Lordowie analizują projekty i zgłaszają poprawki. Parliament Acts 1911 i 1949 pozwalają Izbie Gmin uchwalić większość ustaw bez zgody Lordów - ci zwykle mogą je tylko opóźnić.

8.Rząd: Prime Minister i Cabinet

Prime Minister (premier) to szef rządu. Zgodnie z konwencją monarcha powierza ten urząd osobie zdolnej uzyskać zaufanie House of Commons, zwykle liderowi partii z większością miejsc. Siedzibą premiera jest 10 Downing Street. Cabinet (gabinet) to grono najważniejszych ministrów; należą do niego m.in. Chancellor of the Exchequer (minister finansów), Foreign Secretary i Home Secretary (sprawy wewnętrzne). Obowiązuje collective responsibility: ministrowie publicznie popierają decyzje gabinetu. Rząd odpowiada przed parlamentem, np. podczas cotygodniowych Prime Minister's Questions (PMQs).

9.Monarcha: constitutional monarchy i Royal Assent

Wielka Brytania jest monarchią konstytucyjną (constitutional monarchy): monarcha jest głową państwa (Head of State), ale panuje, a nie rządzi - działa za radą ministrów i zachowuje neutralność polityczną. Powołuje premiera, otwiera sesję parlamentu (State Opening of Parliament), odczytując mowę tronową napisaną przez rząd, oraz udziela Royal Assent - formalnej zgody, dzięki której projekt staje się ustawą. Ostatni raz odmówiła jej królowa Anna w 1708 r. Monarcha jest też Head of the Commonwealth i Supreme Governor of the Church of England.

10.Partie polityczne: Conservative Party, Labour Party, Liberal Democrats, SNP

Conservative Party (konserwatyści, potocznie Tories) to partia centroprawicowa: wolny rynek, niższe podatki, tradycja. Labour Party (Partia Pracy) wyrosła na początku XX w. z ruchu związków zawodowych i jest centrolewicowa: usługi publiczne, prawa pracownicze; jej rząd utworzył w 1948 r. służbę zdrowia NHS. Liberal Democrats (od 1988 r.) to partia centrum, zwolenniczka reformy systemu wyborczego. SNP (Scottish National Party) dąży do niepodległości Szkocji. Największa partia poza rządem tworzy Official Opposition z własnym Shadow Cabinet.

11.Proces wyborczy: general election, first past the post, constituencies

W wyborach powszechnych (general election) wybiera się całą House of Commons; kadencja trwa najwyżej pięć lat. Kraj dzieli się na 650 okręgów jednomandatowych (constituencies); każdy wybiera jednego posła (MP). Obowiązuje first past the post (FPTP): mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów w okręgu, nawet bez większości bezwzględnej. System sprzyja dużym partiom i zwykle daje jednej z nich samodzielną większość, a szkodzi mniejszym o rozproszonym poparciu. Gdy żadna partia nie ma większości, mówi się o hung parliament. Wybory uzupełniające to by-election.

12.Proces ustawodawczy: bill, readings, Act of Parliament

Bill to projekt ustawy. W każdej izbie przechodzi trzy czytania (readings) i etapy pośrednie: first reading (formalne przedstawienie, bez debaty), second reading (debata nad głównymi założeniami), committee stage (szczegółowa analiza i poprawki), report stage oraz third reading (głosowanie nad ostatecznym tekstem). Potem projekt trafia do drugiej izby, a izby uzgadniają poprawki. Po Royal Assent bill staje się ustawą - Act of Parliament. Większość projektów wnosi rząd (government bills); projekt posła spoza rządu to private member's bill.

13.Devolution - dewolucja

Devolution to przekazanie części władzy z Westminsteru krajom składowym. Po referendach z 1997 r. w 1999 r. zaczęły działać Scottish Parliament w Edynburgu (Holyrood) i walijskie zgromadzenie w Cardiff, dziś Senedd. Northern Ireland Assembly w Belfaście (Stormont) powstało po Good Friday Agreement z 1998 r.; władzę dzielą w nim unioniści i nacjonaliści (power-sharing). Sprawy przekazane (devolved matters) to m.in. zdrowie i edukacja, a zastrzeżone dla Westminsteru (reserved matters) - obrona i polityka zagraniczna. Anglia nie ma własnego parlamentu.

14.Symbolika narodowa: Union Jack, hymn God Save the King, patroni i symbole roślinne czterech narodów

Union Jack łączy krzyże trzech patronów: czerwony krzyż St George (Anglia), biały ukośny krzyż St Andrew na niebieskim tle (Szkocja) i czerwony ukośny krzyż St Patrick (Irlandia). Walii, której patronem jest St David, flaga nie uwzględnia. Hymn państwowy to God Save the King (gdy panuje królowa: God Save the Queen). Symbole roślinne: róża - rose (Anglia), oset - thistle (Szkocja), żonkil i por - daffodil, leek (Walia), koniczyna - shamrock (Irlandia Północna). Dni patronów: St David 1 marca, St Patrick 17 marca, St George 23 kwietnia, St Andrew 30 listopada.

15.Gospodarka i rynek pracy: branże, usługi finansowe, City of London

Wielka Brytania była kolebką rewolucji przemysłowej (XVIII-XIX w.), ale w XX w. górnictwo, hutnictwo i stocznie straciły znaczenie (deindustrialisation). Dziś większość zatrudnionych pracuje w usługach: handlu, turystyce, edukacji, ochronie zdrowia, a kluczową branżą są usługi finansowe. Ich centrum to City of London, zwane the Square Mile - historyczna dzielnica banków, ubezpieczeń i giełdy; drugim ośrodkiem jest Canary Wharf. Na rynku pracy działają związki zawodowe (trade unions) zrzeszone w TUC i obowiązuje ustawowa płaca minimalna.

16.Instytucje finansowe: Bank of England, London Stock Exchange, funt szterling

Bank of England to bank centralny założony w 1694 r., nazywany the Old Lady of Threadneedle Street. Emituje banknoty, a od 1997 r. samodzielnie ustala stopy procentowe (decyduje Monetary Policy Committee), by utrzymać inflację w celu wyznaczonym przez rząd. London Stock Exchange to londyńska giełda papierów wartościowych; jej najbardziej znany indeks to FTSE 100 (potocznie Footsie). Walutą jest funt szterling (pound sterling, GBP, symbol £), dzielący się na 100 pensów (pence); system dziesiętny wprowadzono w 1971 r. Wielka Brytania nie przyjęła euro.

17.Źródła prawa: common law, statute law, precedens

Common law to prawo tworzone przez sędziów w orzeczeniach (case law), rozwijane w Anglii od średniowiecza. Opiera się na precedensie (precedent) i zasadzie stare decisis: sąd jest związany wcześniejszymi rozstrzygnięciami sądów wyższej instancji w podobnych sprawach. Statute law to prawo stanowione - ustawy parlamentu (Acts of Parliament); w razie sprzeczności ustawa ma pierwszeństwo przed common law. System angielski różni się od kontynentalnego civil law, opartego na kodeksach. Uzupełnieniem common law jest equity - zasady słuszności łagodzące jego sztywność.

18.Zarys historyczny prawa: Magna Carta, Habeas Corpus, Bill of Rights 1689

Magna Carta (1215): przywilej wymuszony przez baronów na królu Janie bez Ziemi; ograniczał władzę króla i zakazywał więzienia wolnego człowieka wbrew prawu (bez wyroku równych sobie lub prawa kraju). Habeas Corpus: zasada utrwalona w Habeas Corpus Act z 1679 r., że zatrzymanego trzeba doprowadzić przed sąd, który oceni legalność uwięzienia - ochrona przed bezprawnym aresztem. Bill of Rights 1689: uchwalony po Glorious Revolution; król nie może bez zgody parlamentu zawieszać ustaw ani nakładać podatków, a wybory i debaty parlamentarne mają być wolne. Utrwalił przewagę parlamentu nad monarchą.

19.Prawo w krajach składowych: England and Wales, Scotland, Northern Ireland; Supreme Court

W UK działają trzy odrębne systemy prawne: England and Wales, Scotland i Northern Ireland. Prawo Anglii i Walii oraz Irlandii Północnej opiera się na common law, a prawo szkockie (Scots law) jest systemem mieszanym, z elementami prawa rzymskiego. Supreme Court działa od 2009 r.; przejął funkcje sądowe House of Lords (Law Lords). Jest ostatnią instancją w sprawach cywilnych z całego UK i karnych z Anglii, Walii i Irlandii Północnej; w szkockich sprawach karnych najwyższy jest High Court of Justiciary. Supreme Court nie może uchylić ustawy parlamentu.

20.Zawody prawnicze i ława przysięgłych: barristers, solicitors, jury

Solicitors to prawnicy pierwszego kontaktu: doradzają klientom, przygotowują umowy i dokumenty sprawy. Barristers (w Szkocji: advocates) specjalizują się w występowaniu przed sądami wyższej instancji; w sądzie noszą togę, a często także perukę, w Anglii i Walii należą do jednej z czterech Inns of Court w Londynie, a sprawę zleca im zwykle solicitor. Jury (ława przysięgłych) to w Anglii i Walii 12 wylosowanych obywateli, którzy w poważnych sprawach karnych przed Crown Court orzekają o winie (guilty albo not guilty); karę wymierza sędzia. Drobniejsze sprawy rozpatrują magistrates' courts.

21.Church of England: anglikanizm, Henryk VIII, arcybiskup Canterbury

Church of England to Kościół państwowy Anglii (established church) i macierzysty Kościół anglikanizmu. Powstał w XVI w., gdy Henryk VIII, któremu papież odmówił unieważnienia małżeństwa z Katarzyną Aragońską, zerwał z Rzymem; Act of Supremacy z 1534 r. uczynił króla głową Kościoła. Dziś monarcha nosi tytuł Supreme Governor, a najwyższym duchownym jest arcybiskup Canterbury (Archbishop of Canterbury), zarazem honorowy zwierzchnik światowej Anglican Communion. Anglikanizm łączy doktrynę protestancką z hierarchią biskupią; 26 biskupów zasiada w House of Lords.

22.Church of Scotland - prezbiterianizm

Church of Scotland, potocznie the Kirk, to narodowy Kościół Szkocji o ustroju prezbiteriańskim. Wywodzi się ze szkockiej reformacji z 1560 r., której przewodził John Knox, zwolennik nauki Kalwina. Prezbiterianizm odrzuca urząd biskupa: wspólnotami kierują pastorzy (ministers) i starsi (elders), a najwyższą władzą jest doroczne General Assembly, któremu przewodniczy Moderator wybierany na rok. W sprawach duchowych Kościół jest niezależny od państwa; monarcha nie jest jego zwierzchnikiem, a jedynie przysięga chronić jego prawa.

23.Katolicyzm i inne wyznania

Po reformacji katolicy byli dyskryminowani; prawo zasiadania w parlamencie dała im dopiero ustawa z 1829 r. (Catholic Emancipation). W XIX w. liczbę katolików zwiększyła imigracja z Irlandii. W Irlandii Północnej podział na katolików i protestantów w dużej mierze pokrywał się z podziałem na nacjonalistów i unionistów. Protestanci spoza Kościoła anglikańskiego (Nonconformists) to m.in. metodyści (ruch Johna Wesleya, XVIII w.), baptyści i kwakrzy. Dzięki imigracji po 1945 r. wyrosły wspólnoty muzułmanów, hinduistów i sikhów; jest też społeczność żydowska.

24.Etapy edukacji: primary school i secondary school

Edukacja jest sprawą przekazaną (devolved), więc każdy kraj składowy ma własny system. W Anglii obowiązek szkolny zaczyna się w wieku 5 lat. Primary school (szkoła podstawowa) trwa do 11. roku życia, potem uczeń przechodzi do secondary school (11-16 lat). Po ukończeniu 16 lat można uczyć się dalej w sixth form albo w further education college; w Anglii do 18 lat trzeba pozostawać w jakiejś formie nauki lub szkolenia. Szkoły państwowe (state schools) są bezpłatne; program większości z nich wyznacza National Curriculum podzielone na Key Stages, a szkoły w Anglii kontroluje Ofsted.

25.Typy szkół średnich: comprehensive, grammar school, public school

Comprehensive school to państwowa szkoła średnia przyjmująca uczniów bez selekcji; od lat 60. i 70. XX w. jest typem dominującym. Grammar school to państwowa szkoła selekcyjna: o przyjęciu decyduje egzamin 11-plus zdawany pod koniec primary school; takie szkoły zachowały się w części Anglii i w Irlandii Północnej. Public school to wbrew nazwie prestiżowa, płatna szkoła prywatna (independent school), często z internatem (boarding school), np. Eton, Harrow, Rugby, Winchester. Szkoła utrzymywana przez państwo to state school.

26.Egzaminy: GCSE i A-levels

GCSE (General Certificate of Secondary Education) to egzaminy zdawane w wieku ok. 16 lat, zwykle z kilku lub kilkunastu przedmiotów, w tym z angielskiego i matematyki; obowiązują w Anglii, Walii i Irlandii Północnej. A-levels (Advanced Levels) zdaje się po dwóch latach nauki w sixth form, w wieku ok. 18 lat, zazwyczaj z trzech wybranych przedmiotów; wyniki decydują o przyjęciu na studia. Kandydaci aplikują na uczelnie przez centralny system UCAS. Szkocja ma własne kwalifikacje: Nationals, Highers i Advanced Highers.

27.Szkolnictwo wyższe: Oxbridge, Russell Group, Open University

Oxbridge to łączna nazwa dwóch najstarszych uniwersytetów: Oxford (nauczanie od końca XI w.) i Cambridge (1209). Oba mają strukturę kolegialną - student należy do college'u - i uczą w bardzo małych grupach (tutorials, w Cambridge: supervisions). Russell Group to stowarzyszenie czołowych uniwersytetów badawczych, m.in. Oxford, Cambridge, Imperial College London, UCL, Edinburgh i Manchester. Open University (założony w 1969 r.) kształci dorosłych na odległość i nie stawia formalnych wymagań wstępnych. Studia licencjackie (bachelor's degree) trwają zwykle trzy lata, w Szkocji cztery.

28.Klasy społeczne: upper, middle i working class

Społeczeństwo brytyjskie tradycyjnie dzieli się na upper class (arystokracja i ziemiaństwo, tytuły dziedziczne), middle class (zawody umysłowe: lekarze, prawnicy, nauczyciele, urzędnicy, przedsiębiorcy) i working class (pracownicy fizyczni, dawniej głównie przemysłu i górnictwa). O przynależności świadczą nie tylko dochody, lecz także wykształcenie (public school, Oxbridge), zawód i akcent: Received Pronunciation (RP) kojarzy się z klasami wyższymi, a akcenty regionalne, np. Cockney, Scouse czy Geordie, z klasą pracującą. Awans między klasami to social mobility.

29.Zróżnicowanie etniczne, imigracja i mniejszości: Commonwealth i Windrush

Commonwealth of Nations to dobrowolne stowarzyszenie niepodległych państw, głównie dawnych kolonii brytyjskich. Po II wojnie światowej zapraszano mieszkańców jego państw i ówczesnych kolonii do pracy przy odbudowie kraju, w transporcie i w NHS. Symbolem tej fali jest statek Empire Windrush, który w 1948 r. przywiózł do Anglii imigrantów z Karaibów (Windrush generation). Później przybywali imigranci z Indii, Pakistanu i Bangladeszu, a po 2004 r. z Europy Środkowej, m.in. z Polski. Dziś społeczeństwo jest wielokulturowe (multicultural), a mniejszości skupiają się w dużych miastach.

30.Prasa: broadsheets i tabloids

Prasę ogólnokrajową dzieli się tradycyjnie na dwie grupy. Broadsheets (quality press) to poważne dzienniki opiniotwórcze, nazwane od dużego formatu: The Times (wydawany od 1785 r., umiarkowanie konserwatywny), The Daily Telegraph (konserwatywny), The Guardian (lewicowo-liberalny) i Financial Times. Tabloids (popular press) mają mały format, krótkie teksty, sensacyjne nagłówki, plotki i sport: The Sun, Daily Mirror. Dziś nazwy te oznaczają raczej typ gazety niż format. Dawnym symbolem prasy była londyńska Fleet Street. Gazety mogą otwarcie popierać partie.

31.Radio i telewizja, internet: BBC, licence fee, ITV, Channel 4

BBC (British Broadcasting Corporation) to publiczny nadawca radiowo-telewizyjny, działający od 1922 r., od 1927 r. na mocy Royal Charter. Finansuje go głównie licence fee - opłata abonamentowa od gospodarstw domowych oglądających telewizję na żywo lub BBC iPlayer, dlatego krajowe kanały BBC nie nadają reklam. Jego misja: inform, educate, entertain. ITV (od 1955 r.) to pierwsza telewizja komercyjna, utrzymywana z reklam. Channel 4 (od 1982 r.) jest własnością publiczną, ale utrzymuje się z reklam. W internecie działają serwisy na żądanie (BBC iPlayer) i wydania online gazet.

32.Sport: football, cricket, rugby, tennis - Wimbledon

Football (piłka nożna): zasady spisała w 1863 r. Football Association (FA); najstarsze rozgrywki pucharowe to FA Cup. Anglia, Szkocja, Walia i Irlandia Północna mają osobne reprezentacje. Cricket to letni sport narodowy Anglii; jego domem jest londyński stadion Lord's, a seria meczów Anglia - Australia to The Ashes. Rugby według tradycji narodziło się w Rugby School; ma odmiany rugby union i rugby league, a doroczny turniej to Six Nations. Tennis: Wimbledon, najstarszy turniej świata (od 1877 r.), jedyny wielkoszlemowy rozgrywany na trawie.

33.Kultura i sztuka: West End, British Museum, National Gallery, Edinburgh Festival

West End to dzielnica teatrów w centrum Londynu, brytyjski odpowiednik Broadwayu, słynna z musicali. British Museum (założone w 1753 r.) gromadzi zabytki z całego świata, m.in. Rosetta Stone i rzeźby z Partenonu (Elgin Marbles). National Gallery przy Trafalgar Square to galeria malarstwa europejskiego. Wstęp do stałych zbiorów muzeów narodowych jest bezpłatny. Edinburgh Festival to potoczna nazwa sierpniowych festiwali w Edynburgu: Edinburgh International Festival (od 1947 r.) i towarzyszącego mu Fringe - wielkiego przeglądu teatrów niezależnych i komików.

34.Tradycje i święta: Bonfire Night, Remembrance Day, Boxing Day, Burns Night, pancake day

Bonfire Night (5 listopada): ogniska i fajerwerki na pamiątkę udaremnienia Gunpowder Plot z 1605 r. - spisku katolików, m.in. Guya Fawkesa, którzy chcieli wysadzić parlament z królem Jakubem I. Remembrance Day (11 listopada, rocznica rozejmu z 1918 r.): pamięć o poległych, czerwone maki (poppies) i dwie minuty ciszy. Boxing Day (26 grudnia): dzień wolny po Bożym Narodzeniu, czas wyprzedaży i sportu. Burns Night (25 stycznia): szkocka kolacja z haggis ku czci poety Roberta Burnsa. Pancake day (Shrove Tuesday): naleśniki w ostatni dzień przed Wielkim Postem.

35.Kuchnia: fish and chips, Sunday roast, full English breakfast, afternoon tea

Fish and chips to ryba smażona w cieście (zwykle dorsz - cod albo plamiak - haddock) z grubymi frytkami, kupowana na wynos, tradycyjnie z solą i octem. Sunday roast to niedzielny obiad: pieczone mięso, pieczone ziemniaki, warzywa i sos gravy, a do wołowiny Yorkshire pudding. Full English breakfast to obfite śniadanie na ciepło: jajka, bekon, kiełbaski, fasolka w sosie pomidorowym, pieczarki, pomidor i tosty. Afternoon tea to popołudniowy poczęstunek: herbata, małe kanapki, scones z dżemem i gęstą śmietanką (clotted cream) oraz ciastka.

36.Ludzie nauki: Isaac Newton, Charles Darwin, Alexander Fleming, Stephen Hawking

Isaac Newton (XVII-XVIII w.): sformułował zasady dynamiki i prawo powszechnego ciążenia w dziele Principia (1687), badał naturę światła; profesor w Cambridge. Charles Darwin (1809-1882): po podróży na okręcie HMS Beagle ogłosił teorię ewolucji drogą doboru naturalnego w dziele On the Origin of Species (1859). Alexander Fleming (1881-1955): szkocki bakteriolog, w 1928 r. odkrył penicylinę; Nagroda Nobla w 1945 r. Stephen Hawking (1942-2018): fizyk teoretyk z Cambridge, badacz czarnych dziur, autor popularnej książki A Brief History of Time (1988).

37.Ludzie kultury: William Shakespeare, Jane Austen, Charles Dickens

William Shakespeare (1564-1616): dramaturg i poeta epoki elżbietańskiej i jakubińskiej, urodzony w Stratford-upon-Avon, związany z londyńskim Globe Theatre; autor tragedii (Hamlet, Macbeth, King Lear), komedii, kronik historycznych i sonetów. Jane Austen (1775-1817): autorka ironicznych powieści o ziemiaństwie i małżeństwie z początku XIX w.: Sense and Sensibility, Pride and Prejudice, Emma. Charles Dickens (1812-1870): powieściopisarz epoki wiktoriańskiej, krytyk biedy i nierówności czasów rewolucji przemysłowej: Oliver Twist, Great Expectations, A Christmas Carol.

38.Postaci historyczne: Elizabeth I, Queen Victoria, Winston Churchill, Margaret Thatcher

Elizabeth I (panowała 1558-1603), ostatnia z Tudorów: utrwaliła Kościół anglikański, za jej rządów pokonano hiszpańską Armadę (1588). Queen Victoria (panowała 1837-1901): szczyt potęgi Imperium Brytyjskiego i rewolucja przemysłowa; od 1876 r. Empress of India. Winston Churchill: premier w latach 1940-1945 i 1951-1955, przywódca kraju w II wojnie światowej, laureat literackiej Nagrody Nobla (1953). Margaret Thatcher: pierwsza kobieta premier (1979-1990, Conservative Party), the Iron Lady; prywatyzacja, osłabienie związków zawodowych, wojna o Falklandy (1982).

39.Ikona kultury popularnej: The Beatles

The Beatles to zespół rockowy z Liverpoolu działający w latach 60. XX w. (rozpadł się w 1970 r.). Tworzyli go John Lennon, Paul McCartney, George Harrison i Ringo Starr; większość piosenek napisał duet Lennon-McCartney. Ich popularność nazwano Beatlemanią, a sukces w USA w 1964 r. otworzył tzw. British Invasion - falę brytyjskich zespołów na amerykańskim rynku. Ważne albumy to m.in. Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967) i Abbey Road (1969), nagrywane w londyńskich Abbey Road Studios. Popularność zdobywali m.in. w liverpoolskim Cavern Club; menedżerem był Brian Epstein.

40.Modernizm w literaturze: Virginia Woolf, T. S. Eliot, W. H. Auden

Modernizm (pierwsze dekady XX w.) zrywał z tradycyjną narracją i formą. Virginia Woolf (1882-1941), z kręgu Bloomsbury Group: opowiadanie „The Mark on the Wall” (1917) to zapis swobodnego toku myśli wywołanych śladem na ścianie - przykład strumienia świadomości (stream of consciousness). T. S. Eliot (1888-1965), poeta urodzony w USA, od 1927 r. poddany brytyjski, noblista z 1948 r.: poemat „The Hollow Men” (1925) mówi o duchowej pustce ludzi po I wojnie światowej. W. H. Auden (1907-1973): wiersz „September 1, 1939” napisał w Nowym Jorku po wybuchu II wojny światowej.