Olimpiada Języka Angielskiego Juniorów - lektura The Book Thief

1.The Book Thief - co to za książka?

„The Book Thief” (polski tytuł: „Złodziejka książek”) to powieść Markusa Zusaka wydana w 2005 r. Opowiada o Liesel Meminger, dziewczynce, która w czasie II wojny światowej dorasta u rodziców zastępczych w niemieckim miasteczku Molching. Liesel uczy się czytać, kradnie książki i odkrywa, że słowa mogą zarówno ranić, jak i ratować. To powieść historyczna (historical novel) z niezwykłym narratorem: całą historię opowiada Death.

2.Markus Zusak

Australijski pisarz (Australian author), urodzony w 1975 r. w Sydney. Jego rodzice przyjechali do Australii z Niemiec i Austrii, a ich wspomnienia z dzieciństwa w czasie wojny zainspirowały go do napisania „The Book Thief” (2005). Dlatego powieść pokazuje wojnę oczami zwykłych mieszkańców niemieckiego miasteczka, a nie żołnierzy na froncie. Przykład: Markus Zusak is an Australian author who wrote The Book Thief.

3.Death - narrator powieści

Historię Liesel opowiada Death, czyli uosobiona śmierć. To narrator pierwszoosobowy (first-person narrator): mówi „ja”, zwraca się wprost do czytelnika i wie o bohaterach bardzo dużo. Nie przypomina strasznej postaci z kosą - jest zmęczony swoją pracą, zwłaszcza w czasie wojny, i współczuje ludziom. Zabiera dusze zmarłych, a ludzie wciąż go zadziwiają, bo potrafią być i bardzo dobrzy, i bardzo okrutni. Przykład: The story is told by Death, who is an unusual narrator.

4.Kompozycja powieści: prologue, ten parts, epilogue

Powieść składa się z prologu (prologue), dziesięciu części (ten parts) i epilogu (epilogue). Każda część nosi tytuł książki lub tekstu ważnego dla Liesel, np. The Grave Digger's Handbook, The Shoulder Shrug, The Whistler, a ostatnia nazywa się The Book Thief. Narrator przerywa opowieść krótkimi, wyróżnionymi wstawkami: zapowiedziami, wyliczeniami, wyjaśnieniami słów. Death zna historię Liesel, bo znalazł książkę, w której sama ją spisała.

5.Foreshadowing - narrator zdradza, co się wydarzy

Foreshadowing to zapowiedź przyszłych wydarzeń w utworze. Death robi to otwarcie: już w prologu mówi, że spotkał Liesel trzy razy, a na długo przed końcem zdradza, że Rudy zginie i że na Himmel Street spadną bomby. Dzięki temu czytelnik nie pyta, co się stanie, tylko jak do tego doszło. Przykład: Death uses foreshadowing when he tells us about Rudy's death long before it happens.

6.Liesel Meminger - the book thief

Główna bohaterka (main character). Na początku powieści ma dziewięć lat, nie umie czytać i trafia do rodziców zastępczych, Hansa i Rosy Hubermannów, przy Himmel Street. Jej pierwszą książką jest The Grave Digger's Handbook, podniesiona ze śniegu na pogrzebie brata. Z czasem zaczyna kochać książki: kradnie kolejne, czyta sąsiadom w schronie i sama zaczyna pisać. Jest odważna, uparta i bardzo lojalna wobec bliskich.

7.Hans Hubermann (Papa)

Przybrany ojciec Liesel (foster father), którego dziewczynka nazywa Papa. Jest malarzem pokojowym (house painter) i gra na akordeonie (accordion). Łagodny i cierpliwy: czuwa przy Liesel, gdy budzą ją koszmary, i uczy ją czytać. Nie popiera nazistów i pomaga Żydom - ukrywa w piwnicy Maxa Vandenburga, bo ojciec Maxa uratował mu życie podczas I wojny światowej. Ginie w bombardowaniu Himmel Street.

8.Rosa Hubermann (Mama)

Przybrana matka Liesel (foster mother), nazywana przez nią Mama. Zarabia praniem i prasowaniem dla zamożniejszych rodzin z Molching - Liesel roznosi i odbiera to pranie. Rosa jest głośna, szorstka i często używa ostrych słów, ale ma dobre serce: bez wahania przyjmuje pod dach Maxa i karmi go mimo biedy, a gdy Hans zostaje wysłany na wojnę, nocami siedzi z jego akordeonem w ramionach. Ginie w bombardowaniu Himmel Street.

9.Rudy Steiner

Najlepszy przyjaciel Liesel (best friend) i jej sąsiad z Himmel Street, jedno z sześciorga dzieci Steinerów. Jasnowłosy, wysportowany i wiecznie głodny. Podziwia czarnoskórego sprintera Jessego Owensa, mistrza olimpijskiego z Berlina z 1936 r. - pomalował się kiedyś węglem i biegał po miejscowym stadionie, udając go. Wciąż prosi Liesel o pocałunek, a ona odmawia. Ginie w bombardowaniu Himmel Street.

10.Max Vandenburg

Młody Żyd ze Stuttgartu, syn Erika Vandenburga; jako chłopak lubił walczyć na pięści. Uciekając przed prześladowaniami, pod koniec 1940 r. przychodzi do domu Hubermannów, którzy ukrywają go w piwnicy (basement). Dręczy go poczucie winy, że zostawił rodzinę. Zaprzyjaźnia się z Liesel: łączą ich koszmary senne i miłość do słów. Tworzy dla niej dwie historie: The Standover Man i The Word Shaker. Przeżywa wojnę i po jej zakończeniu odnajduje Liesel.

11.Ilsa Hermann

Żona burmistrza Molching (the mayor's wife), jedna z klientek, dla których pierze Rosa. Od lat żyje w żałobie po synu, który zginął pod koniec I wojny światowej. Widzi, jak Liesel zabiera książkę z dogasającego stosu, ale jej nie wydaje - wpuszcza ją do swojej domowej biblioteki (library). Później Liesel kradnie stamtąd książki, a Ilsa to toleruje. Daje jej też pustą książkę do pisania, a po bombardowaniu przyjmuje ją pod swój dach.

12.Werner Meminger i matka Liesel

Werner to sześcioletni młodszy brat Liesel. Umiera w pociągu w styczniu 1939 r., gdy matka wiezie oboje dzieci do rodziny zastępczej w Molching. Zostaje pochowany po drodze, a Liesel przez długi czas ma o nim koszmarne sny. Matka oddaje dzieci, bo nie jest w stanie zapewnić im opieki; ojciec Liesel, nazywany komunistą, zniknął z jej życia wcześniej. Liesel pisze potem do matki listy, ale nie dostaje odpowiedzi i więcej jej nie widzi.

13.Frau Holtzapfel

Sąsiadka Hubermannów z Himmel Street, od lat skłócona z Rosą - przechodząc, pluje na ich drzwi. Kiedy słyszy, jak Liesel czyta na głos w schronie, proponuje układ: dziewczynka będzie jej czytać The Whistler, a ona przestanie pluć i odda swój przydział kawy. Ma dwóch synów na froncie: Robert ginie pod Stalingradem, a Michael wraca ranny i nie potrafi żyć z poczuciem winy, że przeżył. Sama ginie w bombardowaniu Himmel Street.

14.Erik Vandenburg

Ojciec Maxa i przyjaciel Hansa Hubermanna z czasów I wojny światowej. To on nauczył Hansa grać na akordeonie. W dniu bitwy zgłosił Hansa do pisania listów, dzięki czemu Hans został w obozie i przeżył - Erik i reszta oddziału zginęli. Hans zachował jego akordeon i obiecał wdowie, że pomoże, gdyby czegoś potrzebowała. Po wielu latach dotrzymuje słowa (keeps his promise): przyjmuje do domu Maxa.

15.Alex Steiner i rodzina Steinerów

Alex Steiner to ojciec Rudy'ego, krawiec (tailor) z własnym zakładem w Molching. Gdy naziści chcą zabrać Rudy'ego do specjalnej szkoły dla wybranych chłopców, rodzice się nie zgadzają - za karę Alex zostaje powołany do wojska. Dlatego nie ma go w domu w noc bombardowania i jako jedyny ze Steinerów przeżywa. Po jego powrocie Liesel często towarzyszy mu w zakładzie krawieckim i to tam po wojnie odnajduje ją Max.

16.Molching

Fikcyjne miasteczko (fictional town) pod Monachium, w którym rozgrywa się większość akcji. Przepływa przez nie rzeka Amper. Leży przy drodze do obozu koncentracyjnego Dachau, dlatego mieszkańcy widzą kolumny więźniów prowadzonych przez miasto. W Molching znajdują się m.in. Himmel Street, zakład krawiecki Alexa Steinera i dom burmistrza z biblioteką. Przykład: The story is set in Molching, a fictional town near Munich.

17.Himmel Street

Uboga ulica w Molching, przy której pod numerem 33 mieszkają Hubermannowie z Liesel. Niedaleko mieszkają Steinerowie i Frau Holtzapfel, a na rogu stoi sklep Frau Diller. Niemieckie słowo Himmel znaczy „niebo”, więc nazwa brzmi ironicznie: to biedne miejsce, które w 1943 r. niszczą bomby. Na ulicy dzieci grają w piłkę - tak Liesel poznaje Rudy'ego. Przykład: Liesel lives with her foster parents at 33 Himmel Street.

18.Czas akcji: 1939-1943, nazistowskie Niemcy i II wojna światowa

Akcja zaczyna się w styczniu 1939 r., a kończy zbombardowaniem Himmel Street w 1943 r.; epilog sięga wiele lat dalej. To Niemcy rządzone przez Adolfa Hitlera i partię nazistowską (Nazi Germany): organizacje dla młodzieży, propaganda, palenie książek, prześladowanie Żydów i przeciwników władzy. Od września 1939 r. trwa II wojna światowa (World War II) - brakuje jedzenia, mężczyźni idą na front, a na miasta spadają bomby.

19.Hitler Youth

Hitler Youth (niem. Hitlerjugend) to nazistowska organizacja dla chłopców; dziewczęta należały do jej żeńskiego odpowiednika, BDM. W czasie akcji powieści trafiały tam niemal wszystkie niemieckie dzieci od dziesiątego roku życia: zbiórki, musztra, mundury i nauka posłuszeństwa wobec Hitlera. Rudy ma surowego dowódcę, Franza Deutschera, który karze jego i niedosłyszącego Tommy'ego Müllera. Na zawodach Hitler Youth Rudy zdobywa trzy złote medale.

20.Naloty i air raid shelter

Air raid to nalot bombowy, a air raid shelter to schron, w którym ludzie chowają się przed bombami. Kiedy wyją syreny (sirens), mieszkańcy Himmel Street zbiegają do głębokiej piwnicy Fiedlerów pod numerem 45, bo piwnica Hubermannów jest za płytka. Max nie może tam pójść - zostaje sam w domu. W schronie panuje strach, więc Liesel zaczyna czytać na głos The Whistler i uspokaja sąsiadów.

21.Wydarzenie 1: podróż pociągiem i pierwsza skradziona książka

Styczeń 1939 r. Liesel jedzie z matką i bratem Wernerem pociągiem w stronę Monachium, do rodziny zastępczej. Werner umiera w drodze i zostaje pochowany na cmentarzu przy trasie. Podczas pogrzebu młodemu grabarzowi wypada w śnieg książka - The Grave Digger's Handbook. Liesel ją podnosi i zabiera, choć nie umie jeszcze czytać. To jej pierwsza kradzież i zarazem pamiątka po bracie i matce.

22.Wydarzenie 2: Himmel Street i nauka czytania

Liesel trafia do Hubermannów i z początku nie chce nawet wysiąść z samochodu. Co noc budzą ją koszmary o bracie, a Hans przychodzi wtedy do jej pokoju i przy niej siedzi. Gdy odkrywa ukrytą przez nią książkę, zaczyna uczyć Liesel czytać: najpierw nocami, potem w piwnicy, gdzie farbą zapisują nowe słowa na ścianie. W szkole dzieci wyśmiewają Liesel, bo nie potrafi czytać, ale stopniowo nadrabia zaległości.

23.Wydarzenie 3: book burning w urodziny Hitlera

20 kwietnia 1940 r., w dniu urodzin Hitlera, naziści urządzają w Molching publiczne palenie książek (book burning) uznanych za wrogie. Liesel słyszy tam słowo „komunista” i zaczyna rozumieć, że za rozpadem jej rodziny stoi Hitler; gdy mówi, że go nienawidzi, Hans zakazuje jej powtarzać to publicznie. Z dogasającego stosu Liesel wyciąga ocalałą książkę - The Shoulder Shrug. Widzi to żona burmistrza.

24.Wydarzenie 4: biblioteka Ilsy Hermann i The Whistler

Odbierając pranie, Liesel zostaje zaproszona przez Ilsę Hermann do pokoju pełnego książek i odtąd czyta tam podczas wizyt. Kiedy Hermannowie rezygnują z usług Rosy (Max mieszka już wtedy w piwnicy), Liesel w złości mówi Ilsie przykre słowa i odrzuca książkę, którą ta chce jej podarować. Potem wraca z Rudym i przez okno biblioteki kradnie The Whistler. Później zabiera stamtąd kolejne książki, a Ilsa sama zostawia dla niej w oknie słownik.

25.Wydarzenie 5: Max ukrywa się w piwnicy

Pod koniec 1940 r. do domu Hubermannów przychodzi Max Vandenburg. Dotarł z kryjówki w Stuttgarcie pociągiem, z fałszywymi dokumentami i egzemplarzem Mein Kampf, który miał odwracać podejrzenia. Hans i Rosa ukrywają go w piwnicy, a Liesel obiecuje, że nikomu o nim nie powie - nawet Rudy'emu. Max i Liesel zaprzyjaźniają się. Gdy Max ciężko choruje, dziewczynka czyta mu i przynosi drobne prezenty znalezione na ulicy.

26.Wydarzenie 6: marsz Żydów do Dachau i chleb Hansa

W 1942 r. żołnierze prowadzą przez Molching kolumnę żydowskich więźniów do obozu koncentracyjnego Dachau. Hans na oczach wszystkich podaje wycieńczonemu starszemu mężczyźnie kawałek chleba; obaj zostają za to wychłostani. Hans boi się rewizji, więc Max jeszcze tej nocy opuszcza dom. Rewizji nie ma, ale kara przychodzi inaczej: Hans zostaje powołany do wojska i trafia do oddziału usuwającego skutki nalotów. Wraca ze złamaną nogą.

27.Wydarzenie 7: Liesel odnajduje Maxa wśród więźniów

W 1943 r. Liesel wypatruje Maxa w kolumnach więźniów prowadzonych do Dachau - i w końcu go dostrzega. Wchodzi między idących, rozmawia z nim i nie chce odejść, choć żołnierz bije ich oboje. Odciąga ją dopiero Rudy, któremu potem wyjawia tajemnicę o ukrywanym Żydzie. Załamana, niszczy książkę w bibliotece Ilsy Hermann, bo uznaje, że to słowa dały Hitlerowi władzę. Ilsa przynosi jej wtedy pustą książkę do pisania.

28.Wydarzenie 8: zbombardowanie Himmel Street

W 1943 r. bomby spadają nocą na Himmel Street, a syreny nie ostrzegają mieszkańców na czas. Giną mieszkańcy zaskoczeni w domach, większość we śnie: Hans i Rosa Hubermannowie, Rudy z matką i rodzeństwem, Frau Holtzapfel i inni sąsiedzi. Liesel przeżywa, bo tej nocy siedzi w piwnicy nad własną książką. Ratownicy wyciągają ją spod gruzów. Żegnając się z Rudym, Liesel całuje go po raz pierwszy. Jej książkę zabiera narrator.

29.Wydarzenie 9: zakończenie i epilog

Po bombardowaniu osieroconą Liesel zabierają do siebie burmistrz i Ilsa Hermann. Z wojska wraca Alex Steiner, a Liesel spędza wiele czasu w jego zakładzie krawieckim. Po wojnie, w 1945 r., przychodzi tam Max - przeżył obóz i odnajduje Liesel. Z epilogu dowiadujemy się, że Liesel dożyła starości w Sydney w Australii, miała męża, dzieci i wnuki. Death przychodzi po nią i pokazuje jej książkę, którą kiedyś napisała.

30.Książki Liesel: The Grave Digger's Handbook, The Shoulder Shrug, The Whistler

Trzy pierwsze kradzieże wyznaczają etapy dorastania Liesel. The Grave Digger's Handbook podnosi ze śniegu na pogrzebie brata - z tego poradnika dla grabarzy uczy się czytać. The Shoulder Shrug wyciąga z ognia podczas palenia książek - to jej cichy sprzeciw wobec nazistów. The Whistler kradnie z biblioteki Ilsy Hermann; Rudy wyławia go później z rzeki Amper, a Liesel czyta go sąsiadom w schronie.

31.Książki Maxa: The Standover Man i The Word Shaker

Max tworzy dla Liesel dwie historie z własnymi rysunkami. The Standover Man powstaje na kartkach z Mein Kampf zamalowanych białą farbą - Max opowiada w nim o swoim życiu i o tym, jak Liesel została jego przyjaciółką. The Word Shaker to baśń ze szkicownika, który Liesel dostaje po odejściu Maxa: Führer zdobywa władzę słowami, a dziewczynka sadzi drzewo wyrosłe z przyjaźni, którego nie udaje się ściąć.

32.Własna książka Liesel - The Book Thief

Ilsa Hermann daje Liesel pustą książkę i zachęca ją, by sama zaczęła pisać. Liesel nocami w piwnicy spisuje w niej historię swojego życia na Himmel Street i nadaje jej tytuł The Book Thief. To pisanie ratuje jej życie w noc bombardowania. Po nalocie Liesel gubi swoją książkę, ale zabiera ją Death - czyta ją wiele razy i na jej podstawie opowiada całą powieść. Tak czytanie cudzych słów prowadzi Liesel do pisania własnych.

33.Motyw: the power of words (siła słów)

Najważniejszy temat powieści: słowa mają ogromną moc i można jej użyć dobrze albo źle. Hitler słowami - przemówieniami, propagandą, książką Mein Kampf - zdobywa władzę i szerzy nienawiść. Liesel słowami pociesza: czyta choremu Maxowi, sąsiadom w schronie i Frau Holtzapfel, a w końcu pisze własną historię. Kradzież książek to dla niej sposób odzyskiwania tego, co zabrała jej wojna. Przykład: The power of words is the main theme of the novel.

34.Motyw: śmierć i śmiertelność (death and mortality)

Śmierć jest w powieści obecna stale: opowiada ją Death, historia zaczyna się od śmierci Wernera, a główną akcję zamyka bombardowanie. Narrator przypomina, że każdy człowiek kiedyś umrze (mortality = śmiertelność), ale nie straszy - mówi o umieraniu spokojnie i ze współczuciem. Dzięki temu czytelnik widzi, jak cenne są zwykłe chwile: gra Hansa na akordeonie, mecz na ulicy, wspólne czytanie w piwnicy.

35.Motyw: przyjaźń (friendship)

Przyjaźń daje bohaterom siłę do przetrwania. Liesel i Rudy razem grają w piłkę, kradną jabłka i książki, a Rudy zawsze staje po jej stronie - wskakuje nawet do lodowatej rzeki po jej książkę. Liesel i Max rozumieją się, bo oboje stracili rodziny i oboje mają koszmary; ona opisuje mu pogodę za oknem, on tworzy dla niej książki. Bliskość rodzi się też tam, gdzie była niechęć: Liesel czyta Frau Holtzapfel i godzi się z Ilsą Hermann.

36.Motyw: odwaga i człowieczeństwo (courage and humanity)

W nazistowskich Niemczech zwykła przyzwoitość wymagała odwagi, bo groziła za nią kara. Hans i Rosa ryzykują życie, ukrywając Maxa. Hans podaje chleb żydowskiemu więźniowi, a Rudy i Liesel zostawiają później chleb na drodze, którą idą więźniowie. Rudy kładzie pluszowego misia przy umierającym pilocie rozbitego samolotu. Te małe gesty pokazują, że nawet w okrutnych czasach człowiek może wybrać dobro.

37.Motyw: poczucie winy ocalałych (survivor's guilt)

Survivor's guilt to poczucie winy, że samemu się przeżyło, gdy inni zginęli. Max obwinia się, że zostawił rodzinę, by ratować siebie. Hans przeżył I wojnę światową dzięki Erikowi Vandenburgowi, który poległ - dlatego czuje się zobowiązany pomóc jego synowi. Michael Holtzapfel nie umie żyć po śmierci brata pod Stalingradem. Liesel traci najpierw brata, a potem niemal wszystkich bliskich z Himmel Street. Powieść pokazuje, że ocaleni też cierpią.

38.Motyw: kolory (colours)

Death, zabierając dusze, najpierw zwraca uwagę na kolor nieba - to pomaga mu oderwać myśli od ciężkiej pracy. Trzy spotkania z Liesel wiąże z trzema barwami: białą (śnieg w dniu śmierci Wernera), czarną (niebo nad rozbitym samolotem) i czerwoną (niebo nad zbombardowaną Himmel Street). Biel, czerń i czerwień to zarazem barwy flagi nazistowskiej. Kolory pozwalają narratorowi oddać nastrój i emocje bez nazywania ich wprost.

39.Słownictwo: setting, plot, theme

Setting to miejsce i czas akcji: The novel is set in Nazi Germany during World War II. Plot to fabuła, czyli ciąg wydarzeń: The plot follows a girl who steals books and learns to read. Theme to temat lub motyw, czyli główna myśl utworu: One of the main themes is the power of words. Przydatne zwroty: is set in (rozgrywa się w), takes place in (ma miejsce w), the story follows (historia opowiada o), deals with (porusza temat).

40.Słownictwo: narrator, foster parents, character development

Narrator to ten, kto opowiada historię: The narrator of the book is Death. Foster parents to rodzice zastępczy, którzy opiekują się cudzym dzieckiem: Hans and Rosa Hubermann are Liesel's foster parents. Character development to przemiana bohatera w trakcie utworu: Liesel's character development is clear - at first she cannot read, but in the end she writes her own book. Przydatne słowa: main character (główny bohater), minor character (postać drugoplanowa).