Olimpiada Języka Hiszpańskiego - Hiszpania: historia, kultura i geografia

1.Podział administracyjny Hiszpanii: comunidades autónomas, provincias, ciudades autónomas

Hiszpania dzieli się na 17 wspólnot autonomicznych (comunidades autónomas), a te na 50 prowincji (provincias). Do tego dochodzą 2 miasta autonomiczne (ciudades autónomas) na wybrzeżu Afryki Północnej: Ceuta i Melilla. Wspólnoty mają własne parlamenty i rządy oraz statut autonomii (Estatuto de Autonomía). Przykłady: Andaluzja (Andalucía), Katalonia (Cataluña), Galicja (Galicia), Kraj Basków (País Vasco), Estremadura (Extremadura), Wspólnota Madrytu (Comunidad de Madrid). Wyspy to Baleary (Islas Baleares) i Wyspy Kanaryjskie (Islas Canarias).

2.Pasma górskie Hiszpanii: od Pirenejów (Pirineos) po Sierra Nevada

Środek kraju zajmuje wyżyna Meseta (Meseta Central), przedzielona Górami Kastylijskimi (Sistema Central). Od północy zamykają ją Góry Kantabryjskie (Cordillera Cantábrica), od wschodu Góry Iberyjskie (Sistema Ibérico), od południa Sierra Morena. Pireneje (Pirineos) tworzą naturalną granicę z Francją; najwyższy szczyt to Aneto. Na południu ciągną się Góry Betyckie (Cordilleras Béticas) z pasmem Sierra Nevada, gdzie wznosi się Mulhacén - najwyższy szczyt Półwyspu Iberyjskiego. Najwyższy szczyt całej Hiszpanii to Teide na Teneryfie.

3.Najważniejsze rzeki Hiszpanii: Ebro, Duero, Tajo, Guadiana, Guadalquivir

Ebro płynie przez Saragossę (Zaragoza) i jako jedyna z tej piątki uchodzi do Morza Śródziemnego, tworząc deltę. Pozostałe płyną na zachód, do Atlantyku. Duero przecina północną Mesetę i uchodzi w portugalskim Porto. Tajo (Tag) to najdłuższa rzeka Półwyspu Iberyjskiego: płynie przez Toledo i uchodzi w Lizbonie. Guadiana w dolnym biegu wyznacza część granicy z Portugalią. Guadalquivir płynie przez Kordobę (Córdoba) i Sewillę (Sevilla), jest żeglowny od morza do Sewilli i uchodzi do Zatoki Kadyksu.

4.Wody oblewające Hiszpanię, wybrzeże i klimat

Hiszpanię oblewają: od wschodu i południowego wschodu Morze Śródziemne (Mar Mediterráneo), od północy Morze Kantabryjskie (Mar Cantábrico), a od północnego i południowego zachodu Ocean Atlantycki (Océano Atlántico). Cieśnina Gibraltarska dzieli kraj od Afryki. Wybrzeże Galicji tworzą rías - głębokie zatoki w zalanych dolinach rzek; nad Morzem Śródziemnym leżą m.in. Costa Brava i Costa del Sol. Klimat: oceaniczny, wilgotny na północy; śródziemnomorski na wschodzie i południu; suchy, z chłodną zimą i upalnym latem na Mesecie; subtropikalny na Wyspach Kanaryjskich.

5.Ustrój Hiszpanii: monarchia parlamentarna i podział władzy (Cortes Generales, rząd, sądy)

Konstytucja z 1978 r. określa Hiszpanię jako monarchię parlamentarną (monarquía parlamentaria): król jest głową państwa, ale nie rządzi. Władza ustawodawcza to Kortezy Generalne (Cortes Generales): Kongres Deputowanych (Congreso de los Diputados, izba niższa) i Senat (Senado, izba wyższa, reprezentacja terytorialna). Władzę wykonawczą sprawuje rząd (Gobierno) z premierem (presidente del Gobierno), odpowiedzialny przed Kongresem. Władza sądownicza należy do niezawisłych sądów; najwyższym jest Tribunal Supremo, a zgodność ustaw z konstytucją bada Tribunal Constitucional.

6.Rodzina królewska Hiszpanii (Familia Real)

Na tronie zasiada dynastia Burbonów (Casa de Borbón). Królem jest Filip VI (Felipe VI), panujący od 2014 r. Jego żona to królowa Letycja (Letizia). Następczynią tronu jest ich starsza córka Eleonora (Leonor), nosząca tytuł księżnej Asturii (princesa de Asturias); młodsza córka to infantka Zofia (Sofía). Ojciec króla, Jan Karol I (Juan Carlos I), panował w latach 1975-2014: objął tron po śmierci generała Franco i przeprowadził kraj do demokracji (la Transición). Oficjalną siedzibą monarchy jest Pałac Królewski w Madrycie, ale rodzina mieszka w Pałacu Zarzuela.

7.Symbole narodowe Hiszpanii: flaga, godło i hymn (Marcha Real)

Flaga (bandera), potocznie la Rojigualda, ma trzy poziome pasy: czerwony, żółty i czerwony; żółty jest dwa razy szerszy od każdego z czerwonych. Godło (escudo) łączy herby dawnych królestw: Kastylii (zamek), Leónu (lew), Aragonii (czerwono-żółte pasy), Nawarry (łańcuchy) i Grenady (owoc granatu). Pośrodku są lilie Burbonów, po bokach Słupy Herkulesa z dewizą Plus Ultra, na górze korona królewska. Hymn to Marcha Real (Marsz Królewski), znany od XVIII w. - jeden z nielicznych hymnów państwowych bez oficjalnego tekstu, dlatego się go nie śpiewa.

8.Pimentón de La Vera - wędzona papryka z Estremadury

Wędzona mielona papryka z Estremadury (Extremadura): obszar produkcji to dolina La Vera i sąsiednie okolice na północy prowincji Cáceres; chroni ją oznaczenie Denominación de Origen Protegida. Wędzenie papryki: jesienią dojrzałe strąki suszy się w suszarniach (secaderos) nad dymem z drewna dębowego przez około dwa tygodnie, potem mieli w kamiennych młynach. Stąd dymny aromat. Odmiany: dulce (słodka), agridulce (pośrednia, lekko pikantna) i picante (ostra). Zastosowanie: chorizo i inne wędliny, pulpo a la gallega, patatas bravas, zupy i potrawy duszone.

9.Świnia iberyjska (cerdo ibérico), dehesa i montanera

Świnia iberyjska (cerdo ibérico) to rodzima rasa z południowego zachodu Półwyspu Iberyjskiego, zwykle ciemna, z czarnymi racicami - stąd potoczna nazwa pata negra. Żyje w dehesie (dehesa): rzadkim, pastwiskowym lesie dębów ostrolistnych (encina) i korkowych (alcornoque), typowym dla Estremadury i zachodniej Andaluzji. Montanera to jesienno-zimowy okres wypasu, mniej więcej od października do lutego, gdy świnie chodzą swobodnie i tuczą się żołędziami (bellotas) oraz trawą. Dużo ruchu i taka dieta sprawiają, że tłuszcz przerasta mięśnie i nadaje mięsu wyjątkowy smak.

10.Jamón ibérico, Jabugo i Sierra de Aracena

Jamón ibérico to solona i długo dojrzewająca szynka ze świni iberyjskiej; najwyżej ceniony jest jamón ibérico de bellota - ze zwierząt tuczonych żołędziami podczas montanery. Z tej samej rasy pochodzą też paleta (łopatka), lomo (schab), chorizo i salchichón. Słynnym ośrodkiem jest miasteczko Jabugo w górach Sierra de Aracena w prowincji Huelva (Andaluzja), gdzie chłodny górski klimat sprzyja dojrzewaniu szynek. Inne znane rejony to Guijuelo (Salamanka), Dehesa de Extremadura i Los Pedroches (Kordoba). Nie należy mylić go z jamón serrano - szynką z białych ras świń.

11.Manuel Godoy, traktat z Fontainebleau (1807) i bunt w Aranjuez (1808)

Manuel Godoy - faworyt króla Karola IV (Carlos IV) i królowej Marii Ludwiki, pierwszy minister z tytułem Księcia Pokoju (Príncipe de la Paz). W październiku 1807 r. zawarł z Napoleonem traktat z Fontainebleau: wojska francuskie miały przejść przez Hiszpanię, by wspólnie z nią podbić i podzielić Portugalię. Francuzi zaczęli jednak obsadzać hiszpańskie twierdze. W dniach 17-19 marca 1808 r. wybuchł bunt w Aranjuez (motín de Aranjuez): zwolennicy następcy tronu obalili znienawidzonego Godoya, a Karol IV abdykował na rzecz syna, Ferdynanda VII (Fernando VII).

12.Dos de Mayo i Tres de Mayo (1808) - powstanie w Madrycie

2 maja 1808 r. (Dos de Mayo) lud Madrytu powstał przeciw wojskom marszałka Murata, gdy z Pałacu Królewskiego wywożono ostatnich członków rodziny królewskiej. Walczono m.in. na Puerta del Sol i w koszarach artylerii Monteleón, gdzie polegli kapitanowie Luis Daoíz i Pedro Velarde; bohaterką ludową została młoda hafciarka Manuela Malasaña. Powstanie stłumiono tego samego dnia. W nocy i nad ranem 3 maja (Tres de Mayo) Francuzi rozstrzeliwali pojmanych, m.in. na wzgórzu Príncipe Pío. Represje wywołały ogólnokrajowy opór; 2 maja jest dziś świętem Wspólnoty Madrytu.

13.Abdykacje Karola IV i Ferdynanda VII w Bajonnie; Józef Bonaparte (José I)

Wiosną 1808 r. Napoleon ściągnął do Bajonny (Bayona) we Francji Karola IV i Ferdynanda VII i na początku maja wymusił na nich zrzeczenie się korony: Ferdynand zwrócił ją ojcu, a Karol oddał Napoleonowi. Ferdynanda internowano w zamku Valençay. Cesarz osadził na tronie swego starszego brata - Józef Bonaparte panował jako José I w latach 1808-1813, a Hiszpanie przezywali go Pepe Botella. Hiszpanów popierających króla Józefa nazywano afrancesados. Większość kraju nie uznała nowej dynastii i tworzyła junty rządzące w imieniu Ferdynanda VII.

14.Partyzantka (guerrilla) i bitwa pod Bailén (1808)

Bitwa pod Bailén (prowincja Jaén, Andaluzja) w lipcu 1808 r.: hiszpańska armia generała Castañosa zmusiła do kapitulacji korpus generała Duponta. Pierwszy raz cały korpus napoleoński skapitulował w polu przed regularną armią; król Józef opuścił wtedy Madryt, a Napoleon osobiście wkroczył do Hiszpanii. Partyzantka, czyli guerrilla (dosłownie „mała wojna”), to walka małych, ruchliwych oddziałów ochotników: zasadzki, napady na konwoje i kurierów. Znani dowódcy to Juan Martín Díez „El Empecinado” i Francisco Espoz y Mina. Hiszpanów wspierała armia brytyjska Wellingtona.

15.Oblężenie Saragossy (los Sitios de Zaragoza, 1808-1809) i udział Polaków

Saragossa (Zaragoza), stolica Aragonii, była oblegana przez Francuzów dwukrotnie: latem 1808 r. bez powodzenia oraz od grudnia 1808 do lutego 1809 r., gdy po walkach o każdy dom i epidemii miasto skapitulowało. Obroną dowodził generał José de Palafox, a symbolem oporu stała się Agustina de Aragón, która sama odpaliła działo. Po stronie francuskiej walczyli Polacy z Legii Nadwiślańskiej, m.in. pułkownik Józef Chłopicki. Dla Hiszpanów los Sitios de Zaragoza to symbol bohaterskiej obrony, dla Polaków - gorzki przykład walki przeciw narodowi broniącemu wolności.

16.Szarża szwoleżerów w wąwozie Somosierra (30 listopada 1808 r.)

Somosierra to przełęcz w Górach Kastylijskich (Sistema Central) na drodze z Burgos do Madrytu. Hiszpanie generała Benito San Juana ustawili wzdłuż wąskiej drogi cztery baterie armat. 30 listopada 1808 r. Napoleon rzucił do ataku 3. szwadron polskiego 1. Pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej pod dowództwem Jana Kozietulskiego. Gdy pod dowódcą padł koń, szarżę prowadzili dalej m.in. Jan Dziewanowski i Andrzej Niegolewski. W kilka minut Polacy zdobyli wszystkie baterie, ponosząc ciężkie straty, i otworzyli drogę na Madryt, który skapitulował na początku grudnia.

17.Obrona Kadyksu (1810-1812) i Kortezy w Kadyksie (Cortes de Cádiz)

Kadyks (Cádiz), położony na wąskim półwyspie i osłaniany przez flotę brytyjską, był od lutego 1810 do sierpnia 1812 r. oblegany przez Francuzów, ale nie został zdobyty - stał się stolicą wolnej Hiszpanii. 24 września 1810 r. na pobliskiej Isla de León (dziś San Fernando) zebrały się Kortezy, w 1811 r. przeniesione do Kadyksu. Zasiadali w nich także deputowani z Ameryki. Ogłosiły suwerenność narodu, wprowadziły wolność druku, zniosły przywileje senioralne (señoríos) i inkwizycję. Ścierali się w nich liberałowie (liberales) i zwolennicy absolutyzmu.

18.Konstytucja z 1812 r. (La Pepa) - postanowienia

Pierwsza konstytucja Hiszpanii, ogłoszona w Kadyksie 19 marca 1812 r., w dzień św. Józefa - stąd przydomek La Pepa (Pepa to zdrobnienie imienia Josefa). Postanowienia: suwerenność należy do narodu (soberanía nacional), a nie do króla; monarchia dziedziczna ograniczona konstytucją; podział władzy; jednoizbowe Kortezy wybierane przez mężczyzn w wyborach pośrednich; równość wobec prawa i wolność druku; katolicyzm jedyną dozwoloną religią. Obejmowała Hiszpanów obu półkul, czyli także mieszkańców kolonii. Stała się wzorem dla liberałów Europy i Ameryki Łacińskiej.

19.Powrót Ferdynanda VII, restauracja absolutyzmu i rozpad imperium kolonialnego

Po klęskach Francuzów Napoleon uwolnił Ferdynanda VII, zwanego el Deseado (Upragniony). Król wrócił w 1814 r. i dekretem z 4 maja, wydanym w Walencji, unieważnił Konstytucję z 1812 r. oraz uchwały Kortezów: przywrócił absolutyzm i inkwizycję, a liberałów prześladował. Wojna osłabiła też więzi z koloniami - od 1810 r. w Ameryce powstawały junty i ruchy niepodległościowe (Simón Bolívar, José de San Martín). Do połowy lat 20. XIX w. Hiszpania straciła niemal wszystkie posiadłości na kontynencie amerykańskim; zachowała Kubę, Portoryko i Filipiny - do 1898 r.

20.Madryt 1808 - miejsca pamięci: Plaza del Dos de Mayo, Príncipe Pío, Cementerio de la Florida

Plaza del Dos de Mayo w dzielnicy Malasaña leży w miejscu dawnych koszar artylerii Monteleón: stoi tam ocalały łuk bramy koszar i pomnik kapitanów Daoíza i Velardego. Na wzgórzu Príncipe Pío Francuzi rozstrzeliwali powstańców nad ranem 3 maja 1808 r.; ofiary tej egzekucji pochowano na pobliskim Cementerio de la Florida. Monumento a los Héroes del Dos de Mayo to obelisk na Plaza de la Lealtad przy Paseo del Prado, kryjący prochy poległych. Dziś upamiętnia wszystkich poległych za Hiszpanię (Monumento a los Caídos por España) i płonie przy nim wieczny ogień.

21.Kadyks: Gadir (Fenicjanie), Gades (Rzym), Casa de la Contratación (1717)

Kadyks (Cádiz) uchodzi za jedno z najstarszych miast Europy Zachodniej. Założyli go Fenicjanie z Tyru jako Gadir - według tradycji około 1100 r. p.n.e. - faktorię handlową ze słynną świątynią Melkarta. Pod panowaniem Rzymu miasto nazywało się Gades i było bogatym portem; od tej nazwy pochodzi określenie mieszkańców: gaditanos. Drugi rozkwit przyszedł w XVIII w.: w 1717 r. przeniesiono z Sewilli do Kadyksu Casa de la Contratación - urząd nadzorujący handel i żeglugę z Ameryką. Miasto stało się głównym portem handlu z koloniami i bardzo się wzbogaciło.

22.Kadyks 1812: Oratorium św. Filipa Neri, Muzeum Kortezów, Pomnik Konstytucji z 1812 r.

Oratorium św. Filipa Neri (Oratorio de San Felipe Neri) to barokowy kościół na planie elipsy, w którym od 1811 r. obradowały Kortezy i gdzie uchwalono Konstytucję z 1812 r.; w ołtarzu głównym wisi „Niepokalana” pędzla Murilla. Obok mieści się Muzeum Kortezów (Museo de las Cortes de Cádiz), otwarte w stulecie konstytucji, z wielką makietą miasta z XVIII w. Pomnik Konstytucji z 1812 r. (Monumento a la Constitución de 1812) stoi na Plaza de España niedaleko portu; zaczęto go wznosić w 1912 r., na stulecie La Pepy.

23.Kadyks - ślady starożytności: Yacimiento Arqueológico Gadir, Museo de Cádiz, Teatr Rzymski

Yacimiento Arqueológico Gadir to stanowisko pod Teatrem Lalek: odsłonięte ulice i domy fenickiego miasta sprzed blisko 3000 lat, a nad nimi pozostałości rzymskiej wytwórni solonych ryb. Museo de Cádiz przy Plaza de Mina ma działy archeologii i sztuk pięknych; jego najsłynniejsze eksponaty to dwa fenickie sarkofagi antropoidalne - męski i kobiecy - oraz obrazy Zurbarána. Teatr Rzymski (Teatro Romano) w dzielnicy El Pópulo pochodzi z I w. p.n.e. i wiąże się z rodem Balbusów; należy do najstarszych i największych w rzymskiej Hiszpanii, a odkryto go dopiero w 1980 r.

24.Kadyks - zabytki: katedra, Torre Tavira, zamek San Sebastián, zamek Santa Catalina, plaża La Caleta

Katedra (Catedral de Cádiz) powstawała od 1722 do 1838 r., dlatego łączy barok z klasycyzmem; jej kopułę pokrywają złociste płytki, a w krypcie spoczywa kompozytor Manuel de Falla. Torre Tavira to najwyższa z XVIII-wiecznych wież widokowych (torres miradores), z których kupcy wypatrywali statków; dziś działa w niej camera obscura. Plaża La Caleta leży w obrębie starego miasta, między dwiema twierdzami. Zamek Santa Catalina z przełomu XVI i XVII w. ma plan gwiazdy. Zamek San Sebastián stoi na wysepce połączonej z lądem groblą.

25.Madryt - zabytki: Pałac Królewski, Plaza Mayor, Puerta del Sol

Pałac Królewski (Palacio Real) zbudowano w XVIII w. na miejscu Alkazaru, który spłonął w 1734 r.; budowę zlecił Filip V, a pierwszy zamieszkał w nim Karol III. Plaza Mayor to prostokątny plac z arkadami, ukończony w 1619 r. za Filipa III, którego konny pomnik stoi pośrodku; najbardziej znany budynek to Casa de la Panadería. Puerta del Sol to centralny plac Madrytu: jest tu Kilómetro Cero, od którego liczy się odległości na drogach krajowych, pomnik Niedźwiedzia i drzewa poziomkowego (El Oso y el Madroño) oraz zegar, przy którym wita się Nowy Rok, jedząc dwanaście winogron.

26.Madryt - muzea i parki: Muzeum Prado, Centrum Sztuki Królowej Zofii, Plac Hiszpański, Park Retiro

Muzeum Prado (Museo del Prado), otwarte w 1819 r. w gmachu projektu Juana de Villanuevy, słynie ze zbioru malarstwa hiszpańskiego: Velázquez („Las Meninas”), El Greco, Goya. Centrum Sztuki Królowej Zofii (Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía) w dawnym szpitalu pokazuje sztukę XX w., m.in. „Guernicę” Picassa oraz prace Dalego i Miró. Plac Hiszpański (Plaza de España) zdobi pomnik Cervantesa z figurami Don Kichota i Sancho Pansy. Park Retiro (Parque del Buen Retiro) to dawne ogrody królewskie ze stawem i Pałacem Kryształowym (Palacio de Cristal).

27.Francisco de Goya (1746-1828) - życie i znaczenie

Francisco de Goya y Lucientes urodził się w 1746 r. w Fuendetodos w Aragonii, uczył się w Saragossie, a karierę zrobił w Madrycie. Zaczynał od kartonów do tapiserii dla Królewskiej Manufaktury; w 1789 r. został malarzem nadwornym Karola IV, a w 1799 r. pierwszym malarzem króla. Po ciężkiej chorobie z lat 1792-1793 ogłuchł, a jego sztuka stała się mroczniejsza i bardziej krytyczna. Wojnę 1808-1814 przeżył w Madrycie. W 1824 r. wyjechał do Francji; zmarł w Bordeaux w 1828 r. Uchodzi za prekursora malarstwa nowoczesnego, a najwięcej jego dzieł ma Muzeum Prado.

28.Goya - portrety: Rodzina Karola IV, Maja naga, Maja ubrana

„Rodzina Karola IV” (La familia de Carlos IV, 1800) to zbiorowy portret monarchy z bliskimi, namalowany bez upiększeń. W centrum stoi królowa Maria Ludwika, a w cieniu po lewej Goya umieścił siebie przy sztalugach - to ukłon w stronę „Las Meninas” Velázqueza. „Maja naga” (La maja desnuda) i „Maja ubrana” (La maja vestida) pokazują tę samą kobietę w tej samej pozie; powstały na przełomie XVIII i XIX w. i należały do Manuela Godoya. Z powodu aktu Goyę wezwała inkwizycja. Maja to strojna madrytczanka z ludu. Wszystkie trzy obrazy są w Muzeum Prado.

29.Goya - cykle rycin: Kaprysy (Los Caprichos) i Okropności wojny (Los desastres de la guerra)

Kaprysy (Los Caprichos, 1799) to cykl 80 rycin w technice akwaforty i akwatinty: satyra na przesądy, ciemnotę, obłudę i wady ówczesnego społeczeństwa. Najsłynniejsza plansza, numer 43, nosi tytuł El sueño de la razón produce monstruos (Gdy rozum śpi, budzą się demony). Okropności wojny (Los desastres de la guerra) to 82 ryciny wykonane w latach 1810-1820 pod wrażeniem wojny o niepodległość: egzekucje, gwałty, głód w Madrycie, okrucieństwo obu stron. Goya nie pokazuje bohaterów, lecz cierpienie ofiar. Wydano go dopiero od 1863 r. (najpierw 80 rycin), długo po śmierci artysty.

30.Goya: Powstanie 2 maja 1808 roku w Madrycie i Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808 roku

Oba płótna Goya namalował w 1814 r., po odejściu Francuzów, by upamiętnić opór madrytczyków. „Powstanie 2 maja 1808 roku w Madrycie” (El dos de mayo de 1808 en Madrid), zwane też „Szarżą mameluków”, pokazuje lud atakujący nożami konnych mameluków. „Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808 roku” (El tres de mayo de 1808 en Madrid) przedstawia nocną egzekucję na wzgórzu Príncipe Pío: mężczyzna w białej koszuli, z rozłożonymi rękami, klęczy w świetle latarni naprzeciw szeregu żołnierzy, których twarzy nie widać. Obraz stał się uniwersalnym oskarżeniem wojny.

31.Goya: Saturn pożerający własne dzieci i Łąka św. Izydora (La pradera de San Isidro)

„Łąka św. Izydora” (La pradera de San Isidro, 1788) to jasny szkic do kartonu na tapiserię: tłum madrytczyków bawi się 15 maja na łące nad rzeką Manzanares, a w tle widać panoramę miasta z Pałacem Królewskim. „Saturn pożerający własne dzieci” (Saturno devorando a un hijo) należy do czarnych obrazów (Pinturas negras, 1819-1823), które stary, głuchy Goya namalował na ścianach swego domu Quinta del Sordo pod Madrytem. Bóg z obłędem w oczach pożera ciało syna - to wizja niszczącego czasu, władzy i szaleństwa. Malowidła przeniesiono później na płótno; są w Muzeum Prado.

32.Las Médulas - rzymska kopalnia złota (ruina montium, UNESCO)

Las Médulas w krainie El Bierzo (prowincja León, Kastylia i León) to największa odkrywkowa kopalnia złota Cesarstwa Rzymskiego, czynna w I-III w. n.e. Stosowano tu metodę ruina montium (zawalenie gór), którą opisał Pliniusz Starszy: wodę sprowadzaną kanałami z gór gromadzono w zbiornikach nad zboczem, a potem wpuszczano gwałtownie do wydrążonych w nim sztolni, tak że zbocze się rozpadało; z namułu wypłukiwano złoto. Pozostał niezwykły krajobraz czerwonych iglic i urwisk wśród kasztanowych gajów. Od 1997 r. Las Médulas są na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

33.Fiestas de San Isidro: św. Izydor Oracz, patron Madrytu

Św. Izydor Oracz (San Isidro Labrador) żył w Madrycie na przełomie XI i XII w.; był rolnikiem, mężem św. Marii de la Cabeza. Według legendy aniołowie orali za niego pole, gdy się modlił. Kanonizowany w 1622 r., jest patronem Madrytu i rolników. Fiestas de San Isidro przypadają wokół 15 maja: madrytczycy idą w pielgrzymce (romería) na łąkę Pradera de San Isidro, piją wodę ze źródła przy pustelni świętego i urządzają pikniki. Wielu zakłada stroje chulapos i chulapas i tańczy chotis; są też zabawy uliczne (verbenas) i walki byków na arenie Las Ventas.

34.Rosquillas de San Isidro (tontas, listas, de Santa Clara, francesas) i limonada madrileña

Rosquillas de San Isidro to pieczone obwarzanki z ciasta z mąki, jajek, cukru, oliwy i anyżu, typowe dla majowego święta patrona Madrytu. Cztery odmiany różnią się wykończeniem: tontas (głupie) - bez żadnej polewy; listas (mądre) - z lukrem z cukru, soku z cytryny i jajka; de Santa Clara - pokryte białą bezą; francesas - obtoczone w siekanych migdałach. Limonada madrileña to nie lemoniada, lecz chłodny napój z wina (zwykle białego), cytryny, cukru i kawałków owoców, podobny do sangrii; pije się go podczas majowych zabaw.

35.Cocido madrileño

Cocido madrileño to sycąca potrawa jednogarnkowa, najbardziej znane danie Madrytu, typowe dla chłodnych miesięcy. Podstawą jest ciecierzyca (garbanzos), gotowana długo i powoli z mięsem (wołowina, kura, słonina, kość z szynki), wędlinami (chorizo i kaszanka morcilla) oraz warzywami (kapusta, marchew, ziemniaki). Tradycyjnie podaje się je w trzech kolejnych daniach, zwanych vuelcos: najpierw wywar z cienkim makaronem (sopa de fideos), potem ciecierzycę z warzywami, na końcu mięsa i wędliny. Resztki wykorzystuje się następnego dnia, np. do krokietów (croquetas).

36.Kuchnia Kadyksu: tortillitas de camarones i atún rojo de almadraba

Tortillitas de camarones to cienkie, chrupiące placuszki smażone w gorącej oliwie z rzadkiego ciasta z mąki pszennej i mąki z ciecierzycy, wody, cebuli, natki pietruszki i malutkich krewetek (camarones), dodawanych w całości; pochodzą z okolic Kadyksu. Atún rojo de almadraba to tuńczyk błękitnopłetwy łowiony almadrabą - metodą znaną od starożytności: wiosną na trasie wędrówki tuńczyków z Atlantyku do Morza Śródziemnego ustawia się labirynt sieci. Ośrodki połowu na wybrzeżu prowincji Kadyks to Barbate, Zahara de los Atunes, Conil i Tarifa.

37.Sukcesy reprezentacji Hiszpanii w piłce nożnej w XXI wieku

Reprezentacja Hiszpanii, zwana La Roja (Czerwona), w latach 2008-2012 wygrała trzy wielkie turnieje z rzędu. Mistrzostwo Europy 2008 (Austria i Szwajcaria): finał w Wiedniu z Niemcami 1:0, gol Fernando Torresa. Mistrzostwo świata 2010 (RPA): finał w Johannesburgu z Holandią 1:0 po dogrywce, gol Andrésa Iniesty - pierwszy w historii tytuł mistrza świata. Mistrzostwo Europy 2012 (Polska i Ukraina): finał w Kijowie z Włochami 4:0. Kolejne mistrzostwo Europy przyszło w 2024 r. w Niemczech: finał w Berlinie z Anglią 2:1. Styl krótkich podań nazwano tiki-taka.

38.Ikony złotej ery La Roja (2008-2012): Casillas, Xavi, Iniesta; trenerzy Aragonés i del Bosque

Iker Casillas - bramkarz Realu Madryt i kapitan drużyny, który wznosił puchary w 2008, 2010 i 2012 r. Xavi Hernández - pomocnik FC Barcelony, mistrz podań i reżyser gry, uznany za najlepszego piłkarza Euro 2008. Andrés Iniesta - pomocnik FC Barcelony, strzelec zwycięskiego gola w finale mundialu 2010 i najlepszy piłkarz Euro 2012. Trenerzy: Luis Aragonés, zwany Mędrcem z Hortalezy (el Sabio de Hortaleza), postawił na grę podaniami i zdobył mistrzostwo Europy 2008; jego następca Vicente del Bosque wygrał mistrzostwo świata 2010 i mistrzostwo Europy 2012.

39.Carmen Laforet, „Nada” (1945)

Powieść o dojrzewaniu autorstwa Carmen Laforet (1921-2004), wydana w 1945 r.; otrzymała pierwszą w historii Nagrodę Nadala (Premio Nadal). Tytuł znaczy „Nic”. Akcja toczy się w Barcelonie tuż po wojnie domowej: osiemnastoletnia Andrea przyjeżdża na studia i zamieszkuje u krewnych w zaniedbanym mieszkaniu przy ulicy Aribau. Narracja jest pierwszoosobowa. Tematy: dojrzewanie i rozczarowanie, głód, bieda i duszna atmosfera powojennej Hiszpanii, przemoc w rodzinie, kontrast ze światem zamożnej przyjaciółki ze studiów, Eny. Utwór łączy się z nurtem tremendyzmu (tremendismo).

40.Arturo Pérez-Reverte, „El maestro de esgrima” (1988)

Powieść historyczna z intrygą kryminalną, wydana w 1988 r.; polski tytuł to „Fechtmistrz”. Arturo Pérez-Reverte (ur. 1951 w Kartagenie) był przez wiele lat korespondentem wojennym, a od 2003 r. zasiada w Real Academia Española. Akcja toczy się w Madrycie w 1868 r., w przededniu rewolucji La Gloriosa, która obaliła królową Izabelę II. Bohater, stary nauczyciel szermierki Jaime Astarloa, wierny kodeksowi honoru i daleki od polityki, zostaje wciągnięty w spisek, gdy o lekcje prosi go tajemnicza Adela de Otero. Tematy: honor, koniec epoki, zderzenie zasad z polityką.