Przedmiotowy Konkurs Geograficzny (mazowieckie) - Ziemia, krajobrazy i Europa

1.Równik, południk zerowy i półkule Ziemi

Równik to najdłuższy równoleżnik (0°), położony w jednakowej odległości od obu biegunów; dzieli Ziemię na półkulę północną (N) i południową (S). Południki łączą oba bieguny i wszystkie są jednakowo długie. Południk zerowy przechodzi przez Greenwich w Londynie, a razem z południkiem 180° tworzy okrąg dzielący Ziemię na półkulę wschodnią (E) i zachodnią (W). Równoleżniki biegną ze wschodu na zachód i są coraz krótsze ku biegunom.

2.Zwrotniki i koła podbiegunowe

Zwrotnik Raka (ok. 23°26'N) i Zwrotnik Koziorożca (ok. 23°26'S) to równoleżniki, nad którymi Słońce raz w roku góruje w zenicie (90° nad horyzontem): nad Zwrotnikiem Raka 22 VI, nad Zwrotnikiem Koziorożca 22 XII. Dalej od równika Słońce nigdy nie stoi w zenicie. Koła podbiegunowe (ok. 66°34'N i 66°34'S) wyznaczają granicę obszarów, na których występują dzień polarny i noc polarna. Obie wartości wynikają z nachylenia osi Ziemi: $90^{\circ} - 23^{\circ}26' = 66^{\circ}34'$.

3.Kontynenty i ich położenie

Na Ziemi jest 7 kontynentów; od największego: Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa, Australia. Afrykę przecinają zarówno równik, jak i południk zerowy, dlatego leży na wszystkich czterech półkulach. Australia leży w całości na półkuli południowej i wschodniej, Europa - w całości na półkuli północnej, Ameryka Południowa - na półkuli zachodniej, a Antarktyda otacza biegun południowy. Europa i Azja tworzą razem jeden ląd - Eurazję.

4.Oceany świata

Ocean Spokojny (Pacyfik) jest największy i najgłębszy - leży w nim Rów Mariański, najgłębsze miejsce na Ziemi. Kolejne co do wielkości są Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski. Najmniejszy i najpłytszy jest Ocean Arktyczny wokół bieguna północnego, w dużej części pokryty lodem morskim. Wody otaczające Antarktydę wyróżnia się często jako Ocean Południowy. Wszystkie oceany łączą się ze sobą w jeden ocean światowy, który zajmuje większą część powierzchni Ziemi.

5.Krzysztof Kolumb (1492)

Żeglarz z Genui w służbie Hiszpanii. Wierzył, że Ziemia jest kulista, więc płynąc na zachód przez Atlantyk, chciał dotrzeć do Indii. W 1492 r. z trzema statkami (Santa Maria, Pinta i Niña) dopłynął do wysp Bahama, a potem do Kuby i Haiti. Do końca życia sądził, że jest w Azji - stąd nazwy „Indie Zachodnie” i „Indianie”. Jego wyprawa zapoczątkowała poznawanie Ameryki przez Europejczyków; nazwa kontynentu pochodzi od imienia Ameriga Vespucciego.

6.Vasco da Gama (1497-1499)

Portugalczyk, który jako pierwszy dopłynął z Europy do Indii drogą morską. Wypłynął z Lizbony w 1497 r., opłynął Afrykę wokół Przylądka Dobrej Nadziei i w 1498 r. dotarł do Kalikatu w Indiach. Sam Przylądek Dobrej Nadziei opłynął wcześniej, w 1488 r., Bartolomeu Dias, ale zawrócił do Portugalii. Nowa droga pozwoliła Portugalii sprowadzać przyprawy (np. pieprz) z Indii z pominięciem kupców arabskich i włoskich.

7.Ferdynand Magellan - pierwsza podróż dookoła świata (1519-1522)

Portugalczyk w służbie Hiszpanii. Jego wyprawa wypłynęła w 1519 r., opłynęła Amerykę Południową przez cieśninę nazwaną później Cieśniną Magellana i przepłynęła ocean, który Magellan nazwał Spokojnym. Magellan zginął w 1521 r. na Filipinach, a podróż dokończył Juan Sebastián Elcano, wracając w 1522 r. jednym statkiem (Victoria). Wyprawa udowodniła, że Ziemia jest kulista, a oceany łączą się ze sobą; uczestnicy zauważyli też, że „zgubili” jeden dzień kalendarza.

8.James Cook i Roald Amundsen

James Cook - brytyjski żeglarz, który w latach 1768-1779 odbył trzy wyprawy, głównie po Oceanie Spokojnym. Zbadał wybrzeża Nowej Zelandii i wschodnie wybrzeże Australii, jako pierwszy przekroczył koło podbiegunowe południowe i zginął na Hawajach. Roald Amundsen - Norweg, który jako pierwszy przepłynął Przejście Północno-Zachodnie wzdłuż północnych wybrzeży Ameryki i jako pierwszy dotarł na biegun południowy (14 XII 1911 r.), kilka tygodni przed Robertem Scottem.

9.Ruch obrotowy Ziemi i górowanie Słońca

Ziemia obraca się wokół własnej osi z zachodu na wschód; jeden obrót trwa ok. 24 godzin (doba). Skutki: następstwo dnia i nocy, różnice czasu między miejscami oraz widoma (pozorna) wędrówka Słońca po niebie - wschodzi ono po stronie wschodniej, a zachodzi po zachodniej. Słońce góruje, czyli osiąga najwyższe położenie nad horyzontem w ciągu dnia, w południe słoneczne. W Polsce góruje nad południowym horyzontem, dlatego cień jest wtedy najkrótszy i skierowany na północ.

10.Czas słoneczny i różnica czasu

Czas słoneczny zależy od położenia Słońca: południe słoneczne jest w chwili górowania. Ziemia obraca się o 360° w 24 h, więc o 15° w 1 h, a o 1° w 4 minuty. Różnicę czasu liczymy tak: różnica długości geograficznej $\cdot$ 4 min. Im dalej na wschód, tym później. Przykład: miejsca na 20°E i 50°E dzieli 30°, czyli $30 \cdot 4~\mathrm{min} = 120~\mathrm{min} = 2~\mathrm{h}$; gdy na 20°E jest 12:00, na 50°E jest 14:00. Gdy punkty leżą po obu stronach południka zerowego, długości dodajemy.

11.Czas strefowy, czas urzędowy i linia zmiany daty

Ziemię podzielono na 24 strefy czasowe szerokie na ok. 15°; w całej strefie obowiązuje czas słoneczny jej południka środkowego. Czas urzędowy ustala państwo: w Polsce zimą obowiązuje czas środkowoeuropejski (południka 15°E), a latem czas letni (południka 30°E). Linia zmiany daty biegnie w przybliżeniu wzdłuż południka 180°. Kto przekracza ją, płynąc na wschód (z Azji do Ameryki), cofa datę o jeden dzień, a kto płynie na zachód (z Ameryki do Azji) - dodaje jeden dzień.

12.Ruch obiegowy Ziemi

Ziemia, trzecia planeta od Słońca, krąży wokół niego po orbicie w kształcie elipsy. Jeden obieg trwa ok. 365 dni i 6 godzin, dlatego co 4 lata dodajemy do kalendarza 29 lutego (rok przestępny). Oś Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem ok. 66,5° i przez cały rok wskazuje ten sam kierunek. Skutki: zmiany wysokości Słońca i długości dnia w ciągu roku, pory roku i strefy oświetlenia. Pory roku nie wynikają z odległości od Słońca - Ziemia jest najbliżej niego na początku stycznia.

13.Astronomiczne pory roku

Wyznaczają je cztery dni: 21 III - równonoc wiosenna i 23 IX - równonoc jesienna (Słońce góruje w zenicie nad równikiem, a dzień i noc trwają na całej Ziemi po ok. 12 h); 22 VI - przesilenie letnie (zenit nad Zwrotnikiem Raka, na półkuli północnej najdłuższy dzień w roku); 22 XII - przesilenie zimowe (zenit nad Zwrotnikiem Koziorożca, w Polsce najkrótszy dzień). Na półkuli południowej pory roku są odwrotne: gdy w Polsce zaczyna się astronomiczne lato, w Australii zaczyna się zima.

14.Strefy oświetlenia Ziemi

Strefa międzyzwrotnikowa: Słońce dwa razy w roku góruje w zenicie (na samych zwrotnikach raz) i jest tu najcieplej. Dwie strefy umiarkowane (między zwrotnikiem a kołem podbiegunowym): Słońce nigdy nie góruje w zenicie, a dzień i noc występują w każdej dobie - tu leży Polska. Dwie strefy podbiegunowe (za kołami podbiegunowymi): występują dzień polarny, gdy Słońce nie zachodzi, i noc polarna, gdy nie wschodzi; trwają od doby na kole podbiegunowym do ok. pół roku na biegunie.

15.Współrzędne geograficzne: szerokość i długość

Szerokość geograficzna to odległość kątowa punktu od równika: od 0° do 90°, N (na północ) albo S (na południe); odczytujemy ją z równoleżników. Długość geograficzna to odległość kątowa od południka zerowego: od 0° do 180°, E (na wschód) albo W (na zachód); odczytujemy ją z południków. Zapisujemy najpierw szerokość, potem długość, np. Warszawa leży w przybliżeniu na 52°N i 21°E; $1^{\circ} = 60'$. W terenie współrzędne wyznacza odbiornik GPS z sygnałów satelitów.

16.Rozciągłość południkowa i równoleżnikowa

Rozciągłość południkowa to różnica szerokości geograficznej skrajnych punktów północnego i południowego, a równoleżnikowa - różnica długości geograficznej skrajnych punktów wschodniego i zachodniego. Gdy oba punkty leżą na tej samej półkuli, wartości odejmujemy; gdy na różnych - dodajemy. Przykłady: 10°N i 30°S - $10^{\circ} + 30^{\circ} = 40^{\circ}$; 20°E i 50°E - $50^{\circ} - 20^{\circ} = 30^{\circ}$. Duża rozciągłość południkowa oznacza duże różnice klimatu, a równoleżnikowa - duże różnice czasu.

17.Klimatogram

Wykres klimatu jednej stacji: słupki pokazują miesięczne sumy opadów (mm), a linia - średnie miesięczne temperatury powietrza (°C). Roczna amplituda temperatury to najwyższa średnia miesięczna minus najniższa, np. $19 - (-3) = 22$, czyli 22°C. Roczna suma opadów to suma wszystkich słupków. Gdy najcieplej jest w czerwcu-sierpniu, stacja leży na półkuli północnej, a gdy w grudniu-lutym - na południowej. Linia wysoka i płaska to klimat równikowy, a bardzo niskie słupki - pustynia.

18.Wilgotny las równikowy

Leży w strefie równikowej: w Amazonii, w dorzeczu Konga i w Azji Południowo-Wschodniej (np. Indonezja). Przez cały rok jest gorąco i wilgotno, a prawie codziennie po południu padają ulewne deszcze zenitalne; nie ma pór roku. Las ma kilka pięter, rosną w nim liany i epifity (np. storczyki), a żyje bardzo wiele gatunków (małpy, papugi, tukany, jaguary). Gleby są ubogie, bo deszcze wypłukują składniki. Mieszkańcy prowadzą zbieractwo i uprawę żarową, a wyrąb lasu niszczy ten krajobraz.

19.Sawanna

Krajobraz trawiasty z pojedynczymi drzewami (baobaby, parasolowate akacje), położony po obu stronach lasów równikowych, głównie w Afryce. Jest gorąco przez cały rok, ale występują dwie pory: deszczowa, gdy Słońce góruje wysoko, i sucha, kiedy trawy żółkną, a zwierzęta wędrują w poszukiwaniu wody. Żyją tu wielkie stada roślinożerców (zebry, antylopy, słonie, żyrafy) i drapieżniki (lwy, gepardy). Ludy pasterskie, np. Masajowie, wypasają bydło; liczne są parki narodowe, np. Serengeti.

20.Pustynia gorąca

Występuje głównie w okolicach zwrotników, np. Sahara i Pustynia Arabska. Opady są bardzo rzadkie, a dobowe amplitudy temperatury bardzo duże: przy bezchmurnym niebie dni są upalne, a noce zimne. Wyróżnia się pustynie piaszczyste (erg, z wydmami), kamieniste (hamada) i żwirowe (serir). Rośliny mają długie korzenie lub magazynują wodę (sukulenty), a wielbłądy długo znoszą brak wody. Życie skupia się w oazach - miejscach z wodą, gdzie uprawia się palmę daktylową; koczownicy (np. Tuaregowie) wędrują ze stadami.

21.Krajobraz śródziemnomorski

Występuje wokół Morza Śródziemnego, a także np. w Kalifornii i środkowym Chile. Lato jest gorące i suche, a zima łagodna i deszczowa. Roślinność jest twardolistna i przystosowana do suszy: zarośla zwane makią, oliwki, dęby korkowe, cyprysy, pinie. Uprawia się oliwki, winorośl, cytrusy i warzywa, często na tarasach na zboczach. Domy mają grube mury, małe okna z okiennicami i jasne ściany, które chronią przed upałem. Ciepłe morze i słońce sprzyjają turystyce.

22.Step

Krajobraz trawiasty strefy umiarkowanej we wnętrzach kontynentów, z dala od mórz: stepy Ukrainy i Kazachstanu, preria w Ameryce Północnej, pampa w Ameryce Południowej. Klimat jest kontynentalny: gorące lato, mroźna zima i opady za małe dla lasu. Pod trawami powstały czarnoziemy - najżyźniejsze gleby, dlatego stepy zamieniono w pola pszenicy, kukurydzy i słonecznika. Żyją tu głównie gryzonie (susły, chomiki), a koczownicy w Azji hodowali konie i owce i mieszkali w jurtach.

23.Lasy strefy umiarkowanej i tajga

Lasy liściaste i mieszane (dęby, buki, klony, lipy, sosny) rosną w klimacie z czterema porami roku, np. w Europie Zachodniej i w Polsce; drzewa liściaste zrzucają liście jesienią. Dalej na północ, w Skandynawii, na Syberii i w Kanadzie, ciągnie się tajga - lasy iglaste ze świerkiem, sosną, jodłą i modrzewiem, który zrzuca igły na zimę. Zima jest tam długa i mroźna, a lato krótkie. Żyją łosie, niedźwiedzie brunatne, rysie i wilki. W tajdze pozyskuje się drewno i wydobywa surowce.

24.Tundra i pustynia lodowa

Tundra leży za kołem podbiegunowym północnym, na północy Europy, Azji i Ameryki. Zima jest długa i mroźna, lato krótkie i chłodne. Grunt jest stale zamarznięty (wieczna zmarzlina); latem odmarza tylko jego wierzchnia warstwa, woda nie wsiąka i tworzą się mokradła. Rosną mchy, porosty, karłowate brzozy i wierzby; żyją renifery, lemingi i lisy polarne, a Saamowie hodują renifery. Pustynia lodowa (Antarktyda, wnętrze Grenlandii) jest pokryta lądolodem, ma najniższe temperatury na Ziemi i prawie nie ma roślin.

25.Piętrowość klimatyczno-roślinna (Himalaje)

Strefowość to zmiana klimatu i roślinności od równika ku biegunom, a piętrowość - zmiana wraz z wysokością w górach. Temperatura spada średnio o ok. 0,6°C na każde 100 m, więc w Himalajach, najwyższych górach świata z Mount Everestem, piętra układają się podobnie jak strefy: u podnóża wilgotne lasy, wyżej lasy liściaste i iglaste, potem łąki wysokogórskie, a na szczytach wieczny śnieg i lodowce. Szerpowie prowadzą wyprawy, a na zboczach uprawia się na tarasach ryż i herbatę i hoduje jaki.

26.Położenie i granice Europy

Europa leży na półkuli północnej i w większości na wschodniej; razem z Azją tworzy Eurazję. Umowna granica z Azją biegnie wschodnim podnóżem Uralu, rzeką Ural, brzegiem Morza Kaspijskiego, Obniżeniem Kumsko-Manyckim, Morzem Czarnym, cieśninami Bosfor i Dardanele oraz Morzem Egejskim. Linia brzegowa jest bardzo urozmaicona: duże półwyspy (Skandynawski, Iberyjski, Apeniński, Bałkański), wyspy (Wielka Brytania, Islandia) i morza wcinające się w ląd (Bałtyckie, Północne, Śródziemne).

27.Ukształtowanie powierzchni Europy

W Europie przeważają niziny, m.in. Nizina Wschodnioeuropejska i Nizina Środkowoeuropejska, do której należy większość Polski. Na południu ciągną się góry młode: wysokie, o ostrych szczytach - Alpy z Mont Blanc, Pireneje, Apeniny i Karpaty. Góry stare były przez długi czas niszczone: należą do nich Góry Skandynawskie, Ural i Sudety. Północ kontynentu przekształciły lodowce: pozostawiły liczne jeziora (np. w Finlandii) i doliny, które po zalaniu przez morze stały się fiordami (Norwegia). (podpowiedź: Przy granicy przez Obniżenie Kumsko-Manyckie Kaukaz leży w Azji.)

28.Islandia - wulkany, trzęsienia ziemi i gejzery

Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, na granicy płyty północnoamerykańskiej i eurazjatyckiej, które powoli się od siebie oddalają. Przez szczeliny wydobywa się magma, dlatego wyspa ma wiele czynnych wulkanów (np. Hekla) i częste trzęsienia ziemi. Erupcje pod lodowcami wywołują nagłe powodzie, a pył z wybuchu Eyjafjallajökull w 2010 r. wstrzymał loty nad Europą. Są tu gorące źródła i gejzery. Ciepło wnętrza Ziemi ogrzewa domy i szklarnie oraz daje prąd (energia geotermalna).

29.Klimat Europy

O klimacie Europy decydują: szerokość geograficzna, sąsiedztwo Atlantyku, ciepły Prąd Północnoatlantycki i wiatry zachodnie niosące wilgotne powietrze znad oceanu. Na zachodzie panuje klimat morski: łagodne zimy, chłodne lata i opady przez cały rok. Im dalej na wschód, tym klimat bardziej kontynentalny: zimy mroźniejsze, lata gorętsze, opady mniejsze, a roczna amplituda temperatury większa. Na południu jest klimat śródziemnomorski, a na dalekiej północy - subpolarny. Polska leży między wpływami morskimi i kontynentalnymi.

30.Starzenie się społeczeństw Europy

Starzenie się społeczeństwa to wzrost udziału osób starszych w ludności przy malejącym udziale dzieci. Przyczyny: mała liczba urodzeń (późne zakładanie rodzin, koszty wychowania dzieci, praca zawodowa obojga rodziców) i coraz dłuższe życie dzięki lepszej medycynie i warunkom życia. Skutki: rosną wydatki na emerytury i opiekę zdrowotną, brakuje pracowników, zamyka się szkoły, a rozwijają usługi dla seniorów. Piramida wieku takiego społeczeństwa jest wąska u podstawy i szeroka w górnej części.

31.Migracje w Europie

Migracja to przemieszczanie się ludności połączone ze zmianą miejsca zamieszkania. Emigracja to wyjazd z kraju, imigracja - przyjazd do kraju. Saldo migracji = liczba imigrantów - liczba emigrantów; jest dodatnie, gdy więcej osób przybywa, niż wyjeżdża. Najczęstsze przyczyny to praca i wyższe zarobki, nauka, łączenie rodzin i ucieczka przed wojną. Kraje przyjmujące zyskują pracowników i różnorodność kulturową, ale muszą zadbać o integrację przybyszów; kraje wysyłające tracą młodych ludzi, a otrzymują pieniądze przesyłane rodzinom.

32.Londyn i Paryż - wielkie miasta Europy

Londyn, stolica Wielkiej Brytanii nad Tamizą, i Paryż, stolica Francji nad Sekwaną, to miasta o znaczeniu światowym: centra finansów, handlu, kultury, nauki i mody oraz wielkie węzły transportu lotniczego i kolejowego. W Londynie dzielnica City jest centrum finansowym z bankami i giełdą; słynne obiekty to Pałac Westminsterski z Big Benem i Tower. W Paryżu dzielnicą wieżowców biurowych jest La Défense, a zabytkami - Luwr i wieża Eiffla. Oba miasta łączy szybka kolej przez tunel pod kanałem La Manche.

33.Źródła energii w krajach Europy

Kraje korzystają ze źródeł, które mają pod dostatkiem. Norwegia wytwarza prąd głównie w elektrowniach wodnych na górskich rzekach, Islandia - w wodnych i geotermalnych, a Francja - przede wszystkim w elektrowniach jądrowych. Dania i Niemcy rozwinęły energetykę wiatrową, także z farm wiatrowych na morzu, a na południu Europy rośnie rola energii słonecznej. Paliwa kopalne (węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny) są nieodnawialne i przy spalaniu wydzielają tlenek węgla(IV), dlatego kraje Unii Europejskiej rozwijają odnawialne źródła energii.

34.Francja - nowoczesny przemysł i usługi

Francja rozwija przemysł oparty na wiedzy i nowoczesnych technologiach: lotniczy (zakłady Airbusa w Tuluzie), kosmiczny (rakiety Ariane startują z kosmodromu Kourou w Gujanie Francuskiej), samochodowy, elektroniczny i farmaceutyczny; koło Nicei powstała technopolia Sophia Antipolis. Szybka kolej TGV łączy duże miasta. Ważną częścią gospodarki są usługi: turystyka (Paryż, Lazurowe Wybrzeże, Alpy, zamki nad Loarą), moda, handel i finanse. Francja słynie też z win (Szampania, Bordeaux).

35.Turystyka w Europie Południowej

Hiszpania, Włochy, Grecja, Portugalia i Chorwacja przyciągają turystów walorami przyrodniczymi - gorącym, suchym i słonecznym latem, ciepłym morzem, plażami, wyspami i górami - oraz kulturowymi: zabytkami antycznymi (Akropol w Atenach, Koloseum w Rzymie, Pompeje), historycznymi miastami (Wenecja, Dubrownik) i dziełami sztuki. Turystyka daje dochody i miejsca pracy, ale ma też skutki negatywne: sezonowość zatrudnienia, zatłoczenie, zabudowę wybrzeży, zanieczyszczenie wód i wzrost cen dla mieszkańców.

36.Niemcy - przemiany w Nadrenii Północnej-Westfalii

W tym kraju związkowym nad Renem leży Zagłębie Ruhry (Essen, Dortmund, Duisburg) - tradycyjny okręg górnictwa węgla kamiennego i hutnictwa żelaza. Od drugiej połowy XX w. przemysł ciężki przeżywał kryzys: węgiel z importu był tańszy, a zapotrzebowanie na produkty części zakładów malało. Zamknięto kopalnie węgla kamiennego i część hut, ale hutnictwo nadal działa, m.in. w Duisburgu. Rozwinięto usługi, nowoczesne technologie, logistykę i uczelnie. Wiele terenów poprzemysłowych zrekultywowano lub zamieniono w muzea i miejsca kultury, np. kopalnię Zollverein w Essen z Listy UNESCO. Stolicą landu jest Düsseldorf. (podpowiedź: Ruhra: od dominacji węgla i stali do bardziej zróżnicowanej gospodarki.)

37.Litwa i Białoruś - dziedzictwo kulturowe

Ziemie Litwy i Białorusi przez wieki należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a potem do Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dlatego mają wiele zabytków wspólnych z historią Polski. Na Litwie: Wilno ze Starym Miastem z Listy UNESCO, Ostrą Bramą i cmentarzem na Rossie oraz zamek na wyspie w Trokach. Na Białorusi: zamek w Mirze i zespół pałacowo-zamkowy Radziwiłłów w Nieświeżu (oba na Liście UNESCO) oraz Nowogródek, związany z dzieciństwem Adama Mickiewicza. Puszcza Białowieska leży po obu stronach granicy polsko-białoruskiej.

38.Czechy i Słowacja - atrakcje turystyczne

Czechy: Praga z Hradczanami, Mostem Karola i Starym Miastem, zabytkowe miasteczka (Czeski Krumlov, Kutna Hora), uzdrowiska z wodami mineralnymi (Karlowe Wary), skalne miasta Czeskiego Raju i Karkonosze. Słowacja: Tatry Wysokie z Gerlachem - najwyższym szczytem Tatr i całych Karpat, jaskinie (Jaskinia Demianowska, Dobszyńska Jaskinia Lodowa), wąwozy Słowackiego Raju, zamek Spiski, kąpieliska termalne i ośrodki narciarskie. Z oboma krajami Polska współpracuje w euroregionach, np. w Euroregionie Tatry.

39.Rosja - zróżnicowanie przyrodnicze

Rosja, największe państwo świata, leży w Europie i Azji, a granicą jest Ural. Na zachodzie rozciąga się Nizina Wschodnioeuropejska, za Uralem - Nizina Zachodniosyberyjska, a dalej wyżyny i góry Syberii oraz wulkany Kamczatki. Z północy na południe zmieniają się strefy: tundra, tajga, lasy mieszane, step i półpustynie. Klimat jest głównie kontynentalny z mroźnymi zimami, a dużą część kraju pokrywa wieczna zmarzlina. Bajkał to najgłębsze jezioro świata. Wołga płynie do Morza Kaspijskiego, a Ob, Jenisej i Lena - na północ, do Oceanu Arktycznego.

40.Ukraina - przyroda, rolnictwo i zabytki

Większość Ukrainy zajmują niziny i wyżyny, na zachodzie leżą Karpaty z najwyższym szczytem Howerlą, a przez środek kraju płynie Dniepr do Morza Czarnego. Na południu i wschodzie rozciągają się stepy z czarnoziemami, a lato jest ciepłe, dlatego Ukraina od dawna słynie z uprawy pszenicy, kukurydzy, słonecznika i buraków cukrowych. Cenne zabytki to Stare Miasto we Lwowie oraz Sobór Mądrości Bożej i Ławra Peczerska w Kijowie, wpisane na Listę UNESCO. Polskę i Ukrainę łączą wspólna historia i bliskie kontakty mieszkańców.