Małopolski Konkurs Geograficzny - Arktyka, geozagrożenia, energia

1.Arktyka - położenie i granice

Arktyka to obszar wokół bieguna północnego: Ocean Arktyczny z wyspami oraz północne skraje Eurazji i Ameryki Północnej. Biegun północny leży na oceanie pokrytym lodem morskim, a biegun południowy - na lądzie, na Antarktydzie. Granicę Arktyki wyznacza się najczęściej izotermą 10°C najcieplejszego miesiąca, która w przybliżeniu pokrywa się z północną granicą lasu. Do Arktyki europejskiej należą m.in. Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa i Nowa Ziemia.

2.Dzień polarny i noc polarna

Za kołem podbiegunowym latem Słońce przez całą dobę nie zachodzi - to dzień polarny, a zimą przez całą dobę nie wschodzi - to noc polarna. Przyczyną jest nachylenie osi Ziemi: latem półkula północna jest zwrócona ku Słońcu, zimą od niego odwrócona. Na kole podbiegunowym dzień i noc polarna trwają około doby, a im bliżej bieguna, tym dłużej - na samym biegunie po pół roku. Na Spitsbergenie każde z tych zjawisk trwa kilka miesięcy.

3.Klimat Arktyki europejskiej

Arktyka ma klimat polarny: długie, mroźne zimy i krótkie, chłodne lata, w których średnia temperatura miesiąca nie przekracza 10°C. Opadów jest mało, bo zimne powietrze zawiera niewiele pary wodnej - dlatego część Arktyki nazywa się pustynią polarną. Często wieją silne wiatry. Zachodnie wybrzeża Spitsbergenu są cieplejsze niż inne obszary na tej szerokości, bo docierają tam ciepłe wody odnogi Prądu Północnoatlantyckiego; latem fiordy są tam wolne od lodu.

4.Svalbard i Spitsbergen

Svalbard to archipelag w Arktyce, między Morzem Grenlandzkim a Morzem Barentsa, należący do Norwegii. Jego największą wyspą jest Spitsbergen, a główną osadą - Longyearbyen. Zgodnie z traktatem spitsbergeńskim z 1920 r. Norwegia sprawuje nad nim zwierzchnictwo, ale obywatele państw, które przystąpiły do traktatu - w tym Polski - mogą tam prowadzić działalność gospodarczą i badania naukowe. Archipelag jest strefą zdemilitaryzowaną, a dużą jego część zajmują parki narodowe i rezerwaty.

5.Jak powstaje i działa lodowiec

Lodowiec powstaje tam, gdzie zimą spada więcej śniegu, niż latem stopnieje - powyżej granicy wiecznego śniegu, która w Arktyce leży nisko. Śnieg pod naciskiem kolejnych warstw zamienia się w firn (ziarnisty, zbity śnieg), a potem w lód. Lodowiec ma pole firnowe, czyli strefę zasilania, i jęzor, który spływa pod własnym ciężarem w dół i topnieje. Gdy topnienie przewyższa zasilanie, lodowiec traci masę, a jego czoło się cofa.

6.Lodowce Svalbardu i góry lodowe

Lodowce pokrywają większą część Svalbardu. Są tam rozległe czasze lodowe przykrywające całe wyspy lub wyżyny, lodowce dolinne i lodowce uchodzące do morza. Czoło lodowca uchodzącego do morza tworzy lodową ścianę, od której odrywają się bryły lodu - to cielenie się lodowca. Tak powstają góry lodowe ze słodkiego lodu lądowego. Lodowce Svalbardu w większości się cofają: ich czoła przesuwają się w głąb lądu, a w miejscu lodu pojawiają się nowe zatoki.

7.Fiord

Fiord to długa, wąska i głęboka zatoka o stromych, wysokich zboczach. Powstaje, gdy lodowiec wyżłobi dolinę o przekroju w kształcie litery U, a po jego wycofaniu się dolinę zaleje morze. Fiordy są typowe dla wybrzeży Norwegii, Spitsbergenu, Grenlandii i Islandii. Na południu Spitsbergenu leży fiord Hornsund, nad którym działa Polska Stacja Polarna. U wylotu fiordu często znajduje się próg - podwodny wał skalny lub morenowy.

8.Wieczna zmarzlina

Wieczna zmarzlina to grunt lub skała, których temperatura przez co najmniej dwa kolejne lata nie przekracza 0°C. Latem rozmarza tylko cienka wierzchnia warstwa - warstwa czynna. Głębiej grunt pozostaje zamarznięty, więc woda nie wsiąka i tundra latem jest podmokła. Na zmarzlinie powstają charakterystyczne formy, np. kopce z lodowym jądrem (pingo) i grunty wieloboczne. Domy w Longyearbyen stawia się na palach, żeby ciepło z budynków nie roztapiało gruntu.

9.Lód morski i albedo

Lód morski powstaje z zamarzania wody morskiej i tworzy kry oraz pak lodowy - zbite pole kry. Różni się od gór lodowych, które odrywają się od lodowców lądowych. Albedo to zdolność powierzchni do odbijania promieni słonecznych. Jasny lód i śnieg mają wysokie albedo i odbijają większość światła, a odsłonięta ciemna woda pochłania więcej ciepła i przyspiesza topnienie. Dlatego zasięg lodu morskiego w Arktyce, zwłaszcza latem, wyraźnie się zmniejsza.

10.Roślinność tundry arktycznej

W Arktyce rośnie tundra: mchy, porosty, trawy, niskie krzewinki i karłowate wierzby płożące się przy ziemi. Rośliny są niskie, bo lato jest krótkie i chłodne, wieją silne wiatry, a zmarzlina nie pozwala korzeniom sięgać głęboko; zimą chroni je pokrywa śniegu. Wiele z nich szybko kwitnie w krótkim lecie, korzystając z dnia polarnego. Pod koloniami ptaków morskich, które nawożą glebę odchodami, tundra jest wyjątkowo bujna i zielona.

11.Zwierzęta Arktyki

Na Svalbardzie żyją m.in. niedźwiedź polarny, renifer svalbardzki, lis polarny, morsy i foki, a latem gniazdują ogromne kolonie ptaków morskich, np. alczyków, nurzyków i maskonurów. Zwierzęta są przystosowane do zimna: mają grubą warstwę tłuszczu, gęste futro lub upierzenie, często jasne ubarwienie i małe uszy, przez które tracą mniej ciepła. Niedźwiedź polarny poluje głównie na foki z kry, dlatego kurczenie się lodu morskiego utrudnia mu zdobywanie pokarmu.

12.Polskie wyprawy do Arktyki

Pierwsza polska wyprawa polarna dotarła w latach 1932-1933 na Wyspę Niedźwiedzią, gdzie prowadziła pomiary meteorologiczne w ramach II Międzynarodowego Roku Polarnego. W 1934 r. polska wyprawa badała Ziemię Torella na Spitsbergenie. W 1957 r., w czasie Międzynarodowego Roku Geofizycznego, wyprawa kierowana przez Stanisława Siedleckiego zbudowała stację nad fiordem Hornsund. Na Spitsbergenie działają też sezonowe stacje polskich uniwersytetów, m.in. z Torunia, Lublina, Poznania i Wrocławia.

13.Polska Stacja Polarna Hornsund

Polska Stacja Polarna Hornsund im. Stanisława Siedleckiego leży nad fiordem Hornsund na południowym Spitsbergenie, w parku narodowym. Prowadzi ją Instytut Geofizyki PAN; działa przez cały rok, także w czasie nocy polarnej. Prowadzi się tam stałe pomiary pogody, trzęsień ziemi i pola magnetycznego Ziemi, bada lodowce (m.in. pobliski Lodowiec Hansa), zmarzlinę i morze. Obserwuje się też zorze polarne - świecenie atmosfery wywołane przez cząstki wiatru słonecznego, które pole magnetyczne Ziemi kieruje ku biegunom.

14.Skutki ocieplenia Arktyki

Arktyka ociepla się szybciej niż średnio cała Ziemia. Skutki: ubywanie lodowców lądowych, co podnosi poziom oceanu; kurczenie się lodu morskiego, które zagraża niedźwiedziom polarnym, ale wydłuża sezon żeglugi i ułatwia dostęp do surowców; rozmarzanie zmarzliny, które powoduje osiadanie gruntu, niszczy budynki i drogi oraz uwalnia gazy cieplarniane - metan i tlenek węgla(IV); a także przesuwanie się na północ gatunków z cieplejszych obszarów.

15.Ludzie i gospodarka europejskiej Arktyki

Rdzenną ludnością północy Skandynawii i Półwyspu Kolskiego są Saamowie (Lapończycy), tradycyjnie hodujący renifery. Dzięki ciepłym wodom Prądu Północnoatlantyckiego zimą nie zamarza port w Murmańsku, a norweski Narvik wywozi rudę żelaza ze szwedzkiej Kiruny. Osady na Spitsbergenie powstały dzięki kopalniom węgla; dziś ważniejsze są tam nauka i turystyka, m.in. rejsy statków wycieczkowych. Rozwój turystyki i żeglugi wymaga ochrony delikatnej przyrody Arktyki.

16.Rodzaje powodzi

Powódź to zalanie przez wodę terenów, które zwykle nie są pod wodą. Powodzie opadowe wywołują długie lub ulewne deszcze - w Polsce najgroźniejsze są latem w dorzeczach rzek górskich. Roztopowe powstają wiosną przy szybkim topnieniu śniegu, zatorowe - gdy kry tamują nurt, a sztormowe - gdy silny wiatr od morza spiętrza wodę w ujściach rzek, np. na Żuławach. Powodzie błyskawiczne pojawiają się po krótkich, nawalnych ulewach na małych potokach i w miastach. Ryzyko zwiększają wylesianie, betonowanie powierzchni i zabudowa dolin.

17.Ochrona przed powodzią

Metody techniczne to wały przeciwpowodziowe, zbiorniki retencyjne (np. Jezioro Czorsztyńskie) i suche zbiorniki, które napełniają się tylko w czasie wezbrania, poldery - obszary otoczone wałami, które celowo się zalewa, by obniżyć falę powodziową - oraz kanały ulgi omijające miasta. Metody nietechniczne to zakaz zabudowy terenów zalewowych, mapy zagrożenia powodziowego, prognozy i ostrzeżenia, zalesianie oraz mała retencja, czyli zatrzymywanie wody w oczkach, stawach i mokradłach.

18.Osuwisko

Osuwisko to zsunięcie się mas skalnych lub ziemnych w dół stoku po powierzchni poślizgu, pod wpływem siły ciężkości. Najwięcej osuwisk w Polsce jest w Karpatach zbudowanych z fliszu - na przemian ułożonych warstw przepuszczalnych piaskowców i nieprzepuszczalnych łupków. Po długich deszczach lub roztopach woda nasącza piaskowce i spływa po łupkach, które stają się śliskie. Sprzyjają temu strome stoki, podcinanie ich przez rzeki i drogi, wycinka lasu i ciężka zabudowa. Przykładem jest osuwisko w Kłodnem koło Limanowej z 2010 r.

19.Obrywy i lawiny śnieżne

Obryw to gwałtowne odpadanie bloków skalnych od stromej ściany, np. w Tatrach lub z klifu nad morzem. Lawina śnieżna to szybkie zsunięcie się mas śniegu ze stoku. Lawinom sprzyjają strome, bezleśne stoki, obfity opad świeżego śniegu, silny wiatr nawiewający śnieg i gwałtowne ocieplenie; lawinę może też wyzwolić narciarz lub turysta. W Tatrach zagrożenie lawinowe ogłasza się w pięciostopniowej skali, a poszkodowanym pomagają ratownicy TOPR. Przed lawinami chronią las i zabudowa przeciwlawinowa.

20.Osiadanie terenu

Osiadanie terenu to obniżanie się powierzchni ziemi. Najczęściej powoduje je górnictwo podziemne: po wybraniu węgla lub rud skały nad pustką się uginają i zapadają, tworząc niecki osiadania, a czasem gwałtowne zapadliska - tak jest m.in. na Górnym Śląsku. Teren osiada też po wypompowaniu wód podziemnych i po osuszeniu torfowisk, np. na Żuławach. Skutki: pękanie budynków, uszkodzenia dróg, torów i rur, a w nieckach tworzą się podmokłe zalewiska. Takie szkody spowodowane przez kopalnie to szkody górnicze.

21.Trzęsienie ziemi - pojęcia

Trzęsienie ziemi to gwałtowne drgania skorupy ziemskiej wywołane nagłym przesunięciem mas skalnych wzdłuż uskoku, najczęściej na granicach płyt litosfery. Miejsce w głębi Ziemi, gdzie powstają drgania, to ognisko (hipocentrum), a punkt na powierzchni dokładnie nad nim - epicentrum, gdzie zniszczenia są zwykle największe. Drgania rejestruje sejsmograf. Siłę wstrząsu opisuje magnituda (np. w skali Richtera): wzrost o 1 oznacza drgania 10 razy większe i ok. 30 razy więcej energii.

22.Trzęsienia ziemi w Europie i w Polsce

Najsilniejsze trzęsienia ziemi w Europie występują na południu, gdzie płyta afrykańska napiera na euroazjatycką - we Włoszech, Grecji, na Bałkanach i w Turcji - oraz na Islandii. Polska leży na obszarze o małej aktywności sejsmicznej; słabe naturalne wstrząsy zdarzają się głównie w Karpatach, np. na Podhalu. Częstsze są wstrząsy wywołane przez górnictwo - w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym i Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym. Gwałtowne zniszczenie wyrobiska górniczego przez taki wstrząs to tąpnięcie.

23.Tsunami

Tsunami to seria długich fal morskich wywołanych nagłym przesunięciem dużej masy wody - najczęściej przez podmorskie trzęsienie ziemi, a także wybuch wulkanu lub podmorskie osuwisko. Na otwartym morzu fala jest niska, ale bardzo szybka; przy płytkim brzegu zwalnia i spiętrza się w wysoką ścianę wody. Sygnałem ostrzegawczym bywa nagłe cofnięcie się morza od brzegu. W Europie tsunami towarzyszyło m.in. trzęsieniom ziemi w Lizbonie w 1755 r. i w Mesynie na Sycylii w 1908 r.

24.Wulkan - budowa i rodzaje erupcji

Wulkan to miejsce, w którym magma - stopiona skała z wnętrza Ziemi - wydostaje się na powierzchnię. Z ogniska magmy prowadzi komin zakończony kraterem, a z wyrzucanego materiału narasta stożek. Magma, która wypłynęła na powierzchnię, to lawa. Przy erupcjach wylewnych rzadka lawa spokojnie wypływa, często szczelinami, jak na Islandii. Przy erupcjach wybuchowych gęsta magma z gazami eksploduje, wyrzucając popioły i bomby wulkaniczne; najgroźniejsze są spływy piroklastyczne - lawiny gorących gazów i popiołów.

25.Wulkany Europy

Czynne wulkany Europy są na Islandii (np. Hekla i Eyjafjallajökull, którego popioły w 2010 r. wstrzymały loty nad dużą częścią Europy) oraz we Włoszech: Etna na Sycylii, Wezuwiusz koło Neapolu i Stromboli na Wyspach Liparyjskich. Wezuwiusz w 79 r. n.e. zasypał popiołami rzymskie miasta Pompeje i Herkulanum. W Grecji leży Santoryn - wyspy wokół kaldery, czyli zapadniętego krateru po wielkim wybuchu, zalanej przez morze. Wygasłe wulkany są m.in. w Masywie Centralnym we Francji.

26.Ślady wulkanizmu w Polsce i korzyści z wulkanów

W Polsce nie ma czynnych wulkanów, ale są pozostałości dawnej działalności wulkanicznej, np. Ostrzyca Proboszczowicka na Pogórzu Kaczawskim i Góra Świętej Anny na Śląsku Opolskim, zbudowane m.in. z bazaltu. Wulkany niosą zagrożenie, ale dają też korzyści: żyzne gleby z popiołów wulkanicznych (np. winnice i sady na stokach Etny), energię geotermalną, surowce (bazalt, pumeks, siarkę) i atrakcje turystyczne.

27.Ograniczanie skutków geozagrożeń

Skutki zagrożeń naturalnych zmniejsza się przez monitoring (stacje sejsmiczne, pomiary ruchów stoków, obserwacje wulkanów i rzek), mapy terenów zagrożonych i zakaz zabudowy na nich, budownictwo odporne na wstrząsy (elastyczne konstrukcje, fundamenty tłumiące drgania), systemy ostrzegania i ewakuacji oraz edukację mieszkańców. Zjawisko przyrodnicze staje się katastrofą naturalną dopiero wtedy, gdy powoduje ofiary i straty - dlatego tak ważne jest rozsądne zagospodarowanie terenu.

28.Źródła energii - odnawialne i nieodnawialne

Nieodnawialne źródła energii to zasoby, które się wyczerpują, bo powstawały przez miliony lat: paliwa kopalne (węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny) oraz uran do elektrowni jądrowych. Odnawialne źródła energii (OZE) odnawiają się w krótkim czasie: energia słońca, wiatru, płynącej wody, biomasy i biogazu, wnętrza Ziemi (geotermia) oraz fal i pływów morskich. Spalanie paliw kopalnych uwalnia tlenek węgla(IV), który wzmacnia efekt cieplarniany.

29.Elektrownie cieplne i ich wpływ na środowisko

W elektrowni cieplnej spala się paliwo (węgiel, gaz, biomasę); ciepło zamienia wodę w parę, która napędza turbinę połączoną z generatorem prądu. Elektrociepłownia oddaje też ciepło do miejskiej sieci ciepłowniczej. Elektrownie węglowe emitują tlenek węgla(IV) (efekt cieplarniany), tlenki siarki i azotu (kwaśne deszcze) oraz pyły, wytwarzają popioły i zużywają dużo wody do chłodzenia - dlatego często stoją nad dużymi rzekami albo przy kopalniach. Emisję ograniczają odsiarczanie spalin i filtry pyłów.

30.Energetyka Polski

Polska energetyka tradycyjnie opiera się na węglu kamiennym (elektrownie m.in. na Górnym Śląsku, w Opolu, Kozienicach i Połańcu nad Wisłą) i brunatnym (Bełchatów w województwie łódzkim, Turów, rejon Konina). Elektrownie na węgiel brunatny stoją przy kopalniach, bo przewóz tego paliwa się nie opłaca. Rośnie rola źródeł odnawialnych: farm wiatrowych, głównie na północy kraju, i instalacji słonecznych. Budowę pierwszej polskiej elektrowni jądrowej w Żarnowcu rozpoczęto w latach 80. XX w. i przerwano w 1990 r.

31.Elektrownie wodne

Elektrownia wodna wykorzystuje energię spadającej lub płynącej wody, która obraca turbiny. Najlepsze warunki mają kraje górskie z dużymi opadami i rzekami o dużym spadku, np. Norwegia, która większość prądu czerpie z wody. W nizinnej Polsce hydroenergetyka ma małe znaczenie; większe elektrownie są m.in. na Wiśle we Włocławku i na Dunajcu w Niedzicy. Elektrownia szczytowo-pompowa, np. Żarnowiec, przy nadmiarze prądu pompuje wodę do górnego zbiornika, a w szczycie zapotrzebowania spuszcza ją przez turbiny.

32.Energetyka wiatrowa

Turbiny wiatrowe zamieniają energię wiatru w prąd. Najlepsze warunki są tam, gdzie wiatr wieje silnie i stale: na wybrzeżach i na morzu. Dlatego farmy wiatrowe, także morskie, rozwinęły się zwłaszcza nad Morzem Północnym i Bałtykiem - w Danii, Niemczech i Wielkiej Brytanii, a w Polsce przede wszystkim na Pomorzu. Zalety: brak emisji spalin i darmowe paliwo. Wady: produkcja zależy od pogody, wiatraki zmieniają krajobraz, hałasują i mogą zagrażać ptakom i nietoperzom.

33.Energia słoneczna

Energię Słońca wykorzystują panele fotowoltaiczne, które zamieniają światło bezpośrednio w prąd, oraz kolektory słoneczne, które podgrzewają wodę. Najlepsze warunki są w Europie Południowej - w Hiszpanii, Portugalii, we Włoszech i w Grecji - gdzie słonecznych godzin w roku jest najwięcej. W Polsce małe instalacje montuje się często na dachach domów. Wadą jest zmienność: nocą panele nie produkują prądu ze światła słonecznego, a zimą zwykle produkują go mniej niż latem, dlatego potrzebne są magazyny energii i inne źródła.

34.Biomasa i biogaz

Biomasa to materia organiczna używana jako paliwo: drewno i odpady drzewne, słoma, pelet oraz rośliny uprawiane na cele energetyczne, np. wierzba energetyczna i miskant. Spala się ją w kotłach i elektrowniach, także razem z węglem. Biogaz, złożony głównie z metanu, powstaje w biogazowniach podczas fermentacji odpadów rolniczych (np. gnojowicy), spożywczych i osadów ściekowych; spala się go, wytwarzając prąd i ciepło. Biomasa i biogaz są ważne w regionach rolniczych i pozwalają zagospodarować odpady.

35.Energia geotermalna

Geotermia wykorzystuje ciepło wnętrza Ziemi, najczęściej gorące wody podziemne wydobywane otworami wiertniczymi. Najlepiej rozwinęła się tam, gdzie gorące skały leżą płytko: na Islandii większość domów ogrzewa się ciepłem z wnętrza Ziemi, a we Włoszech, w Larderello, działa jedna z najstarszych elektrowni geotermalnych świata. W Polsce wody geotermalne ogrzewają m.in. domy na Podhalu, w tym w Zakopanem, i zasilają baseny termalne, np. w Bukowinie Tatrzańskiej, Białce Tatrzańskiej i Chochołowie, a także w Uniejowie.

36.Energetyka jądrowa

W elektrowni jądrowej ciepło powstaje w reaktorze podczas rozszczepiania jąder uranu; zamienia wodę w parę, która napędza turbiny. Zalety: brak emisji tlenku węgla(IV) i pyłów, stabilna produkcja niezależna od pogody, niewielkie ilości paliwa. Wady: odpady promieniotwórcze, które trzeba bezpiecznie składować przez tysiące lat, wysokie koszty budowy i ryzyko awarii - jak w Czarnobylu w 1986 r. i w Fukushimie w Japonii w 2011 r. Francja wytwarza większość swojego prądu w elektrowniach jądrowych.

37.Ropa naftowa i gaz ziemny w Europie

Duże europejskie złoża ropy i gazu leżą pod dnem Morza Północnego (wydobywają je m.in. Norwegia i Wielka Brytania z platform wiertniczych) oraz w Rosji. Ropę przerabia się w rafineriach na paliwa, a gaz przesyła gazociągami albo przewozi tankowcami jako skroplony gaz ziemny (LNG). Polska ma niewielkie własne złoża, więc większość ropy i gazu sprowadza. Dla bezpieczeństwa energetycznego ważne są dostawy z wielu kierunków - służy temu m.in. terminal LNG w Świnoujściu, przyjmujący gaz z tankowców.

38.Różne drogi energetyki w Europie

Państwa Europy wytwarzają energię zależnie od warunków przyrodniczych i decyzji politycznych. Norwegia korzysta głównie z elektrowni wodnych (góry, duże opady), Islandia - z wody i geotermii (wulkany), Francja - z energetyki jądrowej, Dania - z wiatru (nizinny kraj nad morzem), a Polska tradycyjnie z węgla, którego ma duże złoża. Udział poszczególnych źródeł w produkcji energii to miks energetyczny. Unia Europejska dąży do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i zwiększania udziału OZE.

39.Smog i niska emisja

Smog to zanieczyszczenie powietrza pyłami i szkodliwymi gazami, zatrzymanymi nad miastem przy bezwietrznej pogodzie. W Polsce zimą jego główną przyczyną jest niska emisja - dym z domowych pieców i kominów, w których spala się węgiel złej jakości, drewno, a nawet śmieci - oraz spaliny samochodów. Smogowi sprzyjają kotliny i doliny, np. położenie Krakowa w dolinie Wisły, gdzie powietrze słabo się przewietrza. Kraków jako pierwsze miasto w Polsce zakazał palenia węglem i drewnem w domowych piecach (od 2019 r.).

40.Kwaśne deszcze i Czarny Trójkąt

Kwaśne deszcze powstają, gdy tlenki siarki i azotu ze spalania paliw łączą się w powietrzu z parą wodną, tworząc kwasy. Niszczą lasy (zwłaszcza iglaste), zakwaszają gleby i jeziora oraz niszczą zabytki z wapienia i piaskowca. W latach 70. i 80. XX w. na pograniczu Polski, Czech i Niemiec - w tzw. Czarnym Trójkącie z wieloma elektrowniami na węgiel brunatny - obumarły rozległe lasy w Górach Izerskich i Karkonoszach. Po zainstalowaniu urządzeń odsiarczających i zalesieniach przyroda się odradza.