Małopolski Konkurs Geograficzny - przyroda Polski

1.Położenie Polski w Europie

Polska leży w Europie Środkowej, na półkuli północnej i wschodniej, nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (zachód), Czechami i Słowacją (południe), Ukrainą, Białorusią i Litwą (wschód) oraz z Rosją (obwodem królewieckim) na północy. Najdłuższa granica lądowa biegnie z Czechami, najkrótsza - z Litwą. Położenie między oceanicznym zachodem a kontynentalnym wschodem Europy wyjaśnia przejściowy charakter klimatu Polski.

2.Skrajne punkty Polski

Północ: Jastrzębia Góra nad Bałtykiem (54°50' N). Południe: szczyt Opołonek w Bieszczadach (49°00' N). Zachód: zakole Odry koło Osinowa Dolnego (14°07' E). Wschód: zakole Bugu koło Zosina (24°09' E). Najwyższy punkt kraju to północny wierzchołek Rysów w Tatrach (2499 m n.p.m.), a najniższy rozpoznany punkt leży koło Marzęcina na Żuławach Wiślanych (około 2,2 m poniżej poziomu morza). W starszych podręcznikach jako najniższy punkt podawano Raczki Elbląskie.

3.Rozciągłość południkowa i równoleżnikowa - jak obliczyć

Rozciągłość południkowa to różnica szerokości geograficznej skrajnego punktu północnego i południowego, a równoleżnikowa - różnica długości geograficznej skrajnego punktu wschodniego i zachodniego. Gdy punkty leżą na tej samej półkuli, odejmujemy; gdy na różnych - dodajemy. Dla Polski: $54^{\circ}50' - 49^{\circ}00' = 5^{\circ}50'$ (południkowa) i $24^{\circ}09' - 14^{\circ}07' = 10^{\circ}02'$ (równoleżnikowa). Pamiętaj, że $1^{\circ} = 60'$.

4.Różnica czasu słonecznego w Polsce i czas strefowy

Ziemia obraca się z zachodu na wschód o 15° w ciągu godziny, czyli o 1° w 4 minuty. Na wschodzie Słońce góruje wcześniej, więc czas słoneczny jest tam późniejszy. Różnica czasu między krańcami to rozciągłość równoleżnikowa razy 4 minuty - dla Polski ok. 40 minut ($10^{\circ} \cdot 4~\mathrm{min} = 40~\mathrm{min}$). Mimo to w całym kraju obowiązuje jeden czas strefowy - środkowoeuropejski, liczony według południka 15° E (UTC+1; latem czas letni UTC+2).

5.Pasowy układ rzeźby Polski

Rzeźba Polski układa się w pasy biegnące równoleżnikowo. Od północy: pas pobrzeży (z Żuławami Wiślanymi), pas pojezierzy, pas nizin środkowopolskich, pas wyżyn, pas kotlin podgórskich i pas gór (Sudety i Karpaty). Przeważają niziny, a wysokość terenu na ogół rośnie z północy na południe. Taki układ to skutek dawnych ruchów górotwórczych na południu i zlodowaceń, które ukształtowały północ.

6.Wyżyny, kotliny i góry Polski

Pas wyżyn tworzą m.in. Wyżyna Śląska, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (wapienne skałki i jaskinie), Wyżyna Kielecka z Górami Świętokrzyskimi, Wyżyna Lubelska i Roztocze. Między wyżynami a Karpatami leżą Kotlina Oświęcimska i Kotlina Sandomierska. Na południowym zachodzie wznoszą się Sudety z najwyższym szczytem Śnieżką w Karkonoszach, a na południu Karpaty: Tatry z Rysami, Beskidy z Babią Górą, Pieniny, Gorce i Bieszczady.

7.Ruchy górotwórcze: góry fałdowe i zrębowe

Ruchy górotwórcze to fałdowanie i wypiętrzanie skał. Ruchy kaledońskie i hercyńskie (najstarsze) wypiętrzyły Góry Świętokrzyskie i Sudety, które przez miliony lat niszczone są dziś niskie i łagodne. Ruchy alpejskie (najmłodsze) pofałdowały i wypiętrzyły Karpaty, w tym Tatry - to góry fałdowe, wyższe i bardziej strome. Wtedy też zrównane Sudety popękały wzdłuż uskoków: jedne bloki (zręby) się podniosły, inne obniżyły (rowy, np. Kotlina Kłodzka) - powstały góry zrębowe.

8.Zlodowacenia na obszarze Polski

W plejstocenie z Półwyspu Skandynawskiego kilka razy nasuwał się na Polskę lądolód - gruba pokrywa lodu. Najdalej, aż pod Sudety i Karpaty, sięgnęło zlodowacenie południowopolskie. Zlodowacenie środkowopolskie objęło m.in. pas nizin, a najmłodsze, północnopolskie, sięgnęło tylko do pasa pojezierzy. Dlatego na północy formy polodowcowe są młode i wyraźne (wzgórza, jeziora), a na nizinach - starsze, wyrównane i zniszczone.

9.Morena czołowa, morena denna i sandr

Morena czołowa to wał lub pas wzgórz z gliny, piasku i głazów, usypany przy czole (krawędzi) lądolodu, gdy czoło długo stało w jednym miejscu. Morena denna to falista lub płaska równina z gliny, którą lądolód pozostawił pod sobą po stopnieniu. Sandr to rozległa, płaska równina z piasków i żwirów, usypana przez wody wypływające z lądolodu przed jego czołem; na sandrach rosną często bory sosnowe, np. Bory Tucholskie.

10.Pradolina i rynna polodowcowa

Pradolina to szeroka dolina, którą wody z topniejącego lądolodu płynęły wzdłuż jego czoła na zachód, do Morza Północnego; dziś płyną nimi odcinki Wisły, Odry, Warty i Noteci (np. Pradolina Warszawsko-Berlińska). Rynna polodowcowa to długie, wąskie i głębokie obniżenie wyżłobione przez wody płynące pod lodem; wypełnia je często jezioro rynnowe, np. Gopło lub Hańcza. Jeziora morenowe, np. Śniardwy, mają nieregularny kształt i są płytsze.

11.Ozy, drumliny, głazy narzutowe i oczka polodowcowe

Oz to długi, wąski wał z piasku i żwiru, usypany przez wody płynące w szczelinach lądolodu. Drumlin to owalny pagórek wydłużony zgodnie z kierunkiem ruchu lodu. Głazy narzutowe to bloki skał, np. granitu, przyniesione przez lądolód ze Skandynawii. Oczka polodowcowe (wytopiskowe) to małe, okrągłe jeziorka w zagłębieniach, które zostały po wytopieniu brył martwego lodu przysypanych osadami.

12.Less

Less to drobny, żółtawy pył nawiany przez wiatry wiejące od lądolodu i osadzony głównie na wyżynach południowej Polski, np. na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Sandomierskiej i Płaskowyżu Proszowickim. Łatwo rozmywa go woda, dlatego w lessach powstają głębokie wąwozy o stromych ścianach (np. koło Kazimierza Dolnego), a pola na stokach łatwo tracą glebę. Na lessach tworzą się najżyźniejsze gleby Polski - czarnoziemy.

13.Rzeźba polodowcowa w Tatrach

W plejstocenie w Tatrach leżały lodowce górskie. Wyżłobiły kotły (cyrki) lodowcowe - zagłębienia pod szczytami, w których dziś leżą stawy, np. Morskie Oko i Czarny Staw pod Rysami. Spływając w dół, przekształciły doliny w doliny o przekroju w kształcie litery U (doliny żłobowe), np. Dolinę Pięciu Stawów Polskich. Doliny wyżłobione przez rzeki mają przekrój w kształcie litery V. U wylotu dolin lodowce pozostawiły moreny.

14.Zlewisko, dorzecze i dział wodny

Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki głównej, np. dorzecze Wisły. Zlewisko to obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu. Dział wodny to granica między dorzeczami lub zlewiskami, zwykle biegnąca grzbietami gór i wzniesień. Prawie cała Polska leży w zlewisku Morza Bałtyckiego; małe skrawki na południu należą do zlewiska Morza Czarnego (np. Orawa w dorzeczu Dunaju) i Morza Północnego (np. Izera w dorzeczu Łaby).

15.Wisła i Odra

Wisła, najdłuższa rzeka Polski, wypływa na Baraniej Górze w Beskidzie Śląskim, płynie przez Kraków i Warszawę i uchodzi do Zatoki Gdańskiej, tworząc deltę - Żuławy Wiślane. Prawe dopływy to m.in. Dunajec, San i Narew z Bugiem, lewe - m.in. Pilica i Bzura. Odra wypływa w Czechach, płynie przez Wrocław i uchodzi do Zalewu Szczecińskiego; jej największy dopływ to Warta z Notecią, inne to Nysa Łużycka, Nysa Kłodzka i Bóbr. Oba dorzecza są asymetryczne - większa ich część leży po prawej stronie.

16.Wezbrania, powodzie i zbiorniki retencyjne

Wezbranie to szybki, okresowy wzrost poziomu wody w rzece; gdy woda wylewa poza koryto i zalewa okolicę, mówimy o powodzi. W Polsce zdarzają się wezbrania roztopowe wiosną (topnieje śnieg, tworzą się zatory lodowe) i opadowe latem, po ulewach - te są najgroźniejsze na rzekach karpackich i sudeckich, np. Dunajcu i Nysie Kłodzkiej. Przed powodzią chronią wały, poldery i zbiorniki retencyjne, np. Jezioro Czorsztyńskie na Dunajcu, które zatrzymują część wody wezbraniowej.

17.Gleby bielicowe i rdzawe

Gleby bielicowe i rdzawe są rozpowszechnione w Polsce, ale największą powierzchnię zajmują łącznie gleby brunatne i płowe. Gleby bielicowe i rdzawe powstały głównie na piaskach i żwirach polodowcowych, np. na sandrach, często pod lasami iglastymi. Są zwykle ubogie w próchnicę i składniki pokarmowe, kwaśne i przepuszczalne, dlatego mało urodzajne. Uprawia się na nich żyto i ziemniaki albo przeznacza je pod lasy.

18.Gleby żyzne: czarnoziemy, czarne ziemie, brunatne i mady

Czarnoziemy, najżyźniejsze gleby Polski, mają grubą warstwę próchnicy i powstały na lessach pod roślinnością trawiastą; występują głównie na lessach Wyżyny Lubelskiej i Wyżyny Wołyńskiej (m.in. w okolicach Hrubieszowa). Czarne ziemie to żyzne gleby obniżeń z wysokim poziomem wód gruntowych, m.in. na Kujawach. Gleby brunatne powstają na glinach morenowych i są średnio lub dobrze urodzajne. Mady tworzą się w dolinach rzek z mułu zostawionego przez wezbrania, np. na Żuławach Wiślanych. Na najlepszych glebach uprawia się pszenicę i buraki cukrowe.

19.Rędziny, gleby bagienne i klasy bonitacyjne

Rędziny powstają na skałach węglanowych, np. wapieniach i marglach, oraz siarczanowych, np. gipsach. Występują m.in. na Wyżynie Lubelskiej i w Niecce Nidziańskiej; ich urodzajność zależy od grubości warstwy gleby. Gleby torfowe tworzą się na podmokłych terenach, np. w dolinie Biebrzy i na Polesiu, a po odwodnieniu torfu mogą powstawać gleby murszowe. Tereny te wykorzystuje się głównie jako łąki i pastwiska. Jakość gleb ocenia się w klasach bonitacyjnych: od I (gleby najlepsze) do VI (najsłabsze).

20.Masy powietrza i przejściowość klimatu Polski

Klimat Polski jest umiarkowany ciepły przejściowy: ścierają się nad nią masy powietrza oceanicznego i kontynentalnego. Najczęściej napływa powietrze polarnomorskie znad Atlantyku - latem chłodne i wilgotne, zimą łagodne (odwilże). Powietrze polarnokontynentalne ze wschodu przynosi latem upały i suszę, a zimą silne mrozy. Arktyczne z północy daje ochłodzenia i przymrozki, a zwrotnikowe z południa - upały. Skutek: duża zmienność pogody; przeważają wiatry zachodnie.

21.Kontynentalizm klimatu, amplituda i okres wegetacyjny

Roczna amplituda temperatury to różnica średnich temperatur najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca. Im dalej na wschód, tym słabszy łagodzący wpływ Atlantyku: zimy są mroźniejsze, lata cieplejsze, a amplituda większa. Dlatego izotermy stycznia biegną z północy na południe. Okres wegetacyjny to część roku ze średnią dobową temperaturą co najmniej 5°C. Najdłużej trwa na Nizinie Śląskiej, najkrócej w górach i na Suwalszczyźnie - najzimniejszym regionie nizinnej Polski.

22.Wiatr halny i rozkład opadów w Polsce

Halny to ciepły, suchy i porywisty wiatr typu fen, wiejący z gór w dół na Podhalu, najczęściej jesienią i wczesną wiosną. Powietrze wznosząc się po słowackiej stronie Tatr ochładza się i traci wilgoć w opadach, a spływając po polskiej stronie ogrzewa się. Najwięcej opadów jest w górach, bo wilgotne powietrze wznosi się po stokach i się ochładza; najmniej na Kujawach. W ciągu roku najwięcej pada latem.

23.Surowce energetyczne Polski

Węgiel kamienny wydobywa się w kopalniach głębinowych w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym (Śląsk i zachodnia Małopolska) i w Lubelskim Zagłębiu Węglowym. Węgiel brunatny wydobywa się odkrywkowo, m.in. w Bełchatowie i w rejonie Konina; zawiera dużo wody i jest mało kaloryczny, więc jego przewóz się nie opłaca i elektrownie stoją obok kopalń. Ropę naftową i gaz ziemny wydobywa się na Podkarpaciu, na Niżu Polskim i spod dna Bałtyku. W Bóbrce Ignacy Łukasiewicz założył jedną z pierwszych kopalń ropy na świecie.

24.Surowce metaliczne, chemiczne i skalne

Rudy miedzi z domieszką srebra wydobywa się w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym na Dolnym Śląsku (Lubin, Polkowice, Głogów). Rudy cynku i ołowiu eksploatowano od średniowiecza w rejonie Olkusza i Bytomia. Sól kamienną wydobywano w Wieliczce i Bochni, a obecnie m.in. w Kłodawie; siarkę - w Osieku koło Staszowa (dawniej w okolicach Tarnobrzega). Surowce skalne to m.in. wapienie (do cementu i wapna, np. z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Gór Świętokrzyskich), granity (okolice Strzegomia w Sudetach), piaski i żwiry.

25.Zmiany krajobrazu spowodowane przez człowieka

Kopalnia odkrywkowa usuwa wierzchnie warstwy gruntu, tworzy wielkie wyrobisko i hałdy. Wypompowywanie wody z odkrywki obniża wokół niej poziom wód podziemnych - powstaje lej depresyjny, wysychają studnie i gleby. Szkody łagodzi rekultywacja, np. zalesianie hałd i zamiana wyrobisk w zbiorniki wodne. Krajobraz zmieniają też zabudowa, osuszanie mokradeł, regulacja rzek i budowa zapór. Zmiany korzystne to np. zalesienia, parki i zbiorniki retencyjne.

26.Formy ochrony przyrody w Polsce

Ustawa o ochronie przyrody wymienia: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe oraz ochronę gatunkową roślin, zwierząt i grzybów. Formy obszarowe chronią całe tereny, a indywidualne - pojedyncze obiekty, np. stare drzewo lub głaz narzutowy.

27.Park narodowy

Park narodowy to najwyższa forma ochrony przyrody w Polsce: obszar o powierzchni co najmniej 1000 ha, wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi i edukacyjnymi. Chroni się w nim całą przyrodę i krajobraz. Część parku obejmuje ochrona ścisła (bez ingerencji człowieka), część - ochrona czynna (zabiegi ochronne, np. koszenie łąk, usuwanie gatunków obcych). Wokół parku wyznacza się otulinę - strefę ochronną, która osłania go przed zagrożeniami z zewnątrz.

28.Rezerwat przyrody i park krajobrazowy

Rezerwat przyrody to zwykle niewielki obszar zachowany w stanie naturalnym lub mało zmienionym, chroniony ze względu na ekosystemy, rzadkie gatunki albo twory przyrody nieożywionej (np. skałki, jaskinie, torfowiska). Park krajobrazowy chroni krajobraz wraz z jego wartościami przyrodniczymi, historycznymi i kulturowymi; wolno w nim gospodarować, uprawiać ziemię i mieszkać, np. Park Krajobrazowy Dolinki Krakowskie. Obszar chronionego krajobrazu ma najsłabszą ochronę i zachowuje tereny cenne dla wypoczynku.

29.Pomnik przyrody, użytek ekologiczny i Natura 2000

Pomnik przyrody to pojedynczy twór przyrody o szczególnej wartości, np. sędziwe drzewo, aleja, głaz narzutowy, źródło czy jaskinia. Użytek ekologiczny to mały fragment cennego środowiska, np. oczko wodne, bagno lub kępa drzew, ważny dla różnorodności gatunków. Natura 2000 to europejska sieć obszarów chronionych w państwach Unii Europejskiej: obszary specjalnej ochrony ptaków i specjalne obszary ochrony siedlisk, które mają zachować najcenniejsze siedliska i gatunki Europy.

30.Parki narodowe Małopolski

W województwie małopolskim leżą parki: Tatrzański (najwyższe góry Polski, krajobraz wysokogórski, kozica i świstak), Pieniński (wapienne skały, Trzy Korony, przełom Dunajca), Gorczański (polany po dawnym pasterstwie, lasy na stokach Gorców), Babiogórski (wyraźne piętra roślinności na Babiej Górze), Ojcowski (najmniejszy park narodowy Polski: Dolina Prądnika, wapienne ostańce, np. Maczuga Herkulesa, jaskinie, np. Łokietka) oraz część Magurskiego w Beskidzie Niskim.

31.Wybrane parki narodowe nizin i wybrzeża

Słowiński - ruchome wydmy na mierzei między Bałtykiem a jeziorami Łebsko i Gardno. Woliński - wysokie klify na wyspie Wolin. Kampinoski - wydmy śródlądowe i bagna Puszczy Kampinoskiej obok Warszawy. Biebrzański - największy park narodowy Polski: bagna i torfowiska doliny Biebrzy, ostoja łosia i ptaków wodno-błotnych. Białowieski - jeden z najstarszych parków, chroni fragment Puszczy Białowieskiej, lasu o cechach pierwotnych, z żubrem. Narwiański - wielokorytowa, bagienna dolina Narwi.

32.Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO - obiekty kulturowe w Polsce

Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO obejmuje miejsca o wyjątkowej wartości dla całej ludzkości. Stare Miasto w Krakowie i kopalnia soli w Wieliczce trafiły na pierwszą listę w 1978 r. (później dołączono kopalnię w Bochni). Z Polski są na niej też m.in.: Stare Miasto w Warszawie, Auschwitz-Birkenau, zamek w Malborku, Zamość, Toruń, Kalwaria Zebrzydowska, drewniane kościoły południowej Małopolski, drewniane cerkwie regionu karpackiego, Hala Stulecia we Wrocławiu i kopalnia w Tarnowskich Górach.

33.Przyrodnicze obiekty UNESCO i rezerwaty biosfery

Wśród przyrodniczych obiektów z Polski na Liście Światowego Dziedzictwa jest Puszcza Białowieska, wpisana wspólnie z Białorusią - jeden z ostatnich w Europie nizinnych lasów o cechach pierwotnych. Osobnym programem UNESCO są rezerwaty biosfery (program „Człowiek i biosfera”): obszary, w których ochrona przyrody łączy się z życiem i gospodarką ludzi, np. Babia Góra, Tatry, Puszcza Kampinoska, Słowiński Park Narodowy i Karkonosze.

34.Morze Bałtyckie - cechy

Bałtyk to morze śródlądowe Europy Północnej, połączone z Morzem Północnym tylko przez wąskie i płytkie Cieśniny Duńskie (Sund, Wielki Bełt, Mały Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Jest płytkie i bardzo młode - powstało po ustąpieniu ostatniego lądolodu. Pływy są w nim prawie niezauważalne, a zimą zamarzają północne zatoki, zwłaszcza Botnicka. Największe zatoki to Botnicka, Fińska i Ryska; przy Polsce leżą Zatoka Gdańska i Pomorska.

35.Zasolenie Bałtyku

Zasolenie to ilość soli rozpuszczonych w wodzie, podawana w promilach (gramy soli w 1 kg wody). Bałtyk jest morzem słonawym: jego zasolenie jest kilka razy mniejsze niż średnio w oceanie (ok. 35‰), a przy polskim wybrzeżu wynosi ok. 7‰. Przyczyny: duży dopływ słodkiej wody z rzek, opady większe niż parowanie w chłodnym klimacie i słaba wymiana wód z oceanem przez płytkie cieśniny. Zasolenie maleje ku północy i wschodowi (najmniejsze w Zatokach Botnickiej i Fińskiej) i rośnie z głębokością.

36.Etapy powstawania Bałtyku

Bałtyk kształtował się w ciągu ostatnich kilkunastu tysięcy lat, po ustąpieniu lądolodu. Na przemian był jeziorem (gdy odcięty od oceanu) i morzem (gdy z nim połączony). Kolejne etapy: Bałtyckie Jezioro Lodowe (słodka woda z topniejącego lodu), Morze Yoldiowe (pierwsze połączenie z oceanem), Jezioro Ancylusowe (znów odcięte i słodkie), Morze Litorynowe (połączone przez Cieśniny Duńskie, bardziej słone niż dziś) i współczesny Bałtyk.

37.Polskie wybrzeże: mierzeje, zalewy i klify

Większość polskiego wybrzeża jest niska, wyrównana i piaszczysta, z plażami i wydmami. Fale i prądy przybrzeżne usypały mierzeje - wąskie wały piasku, które odcięły zatoki od morza; tak powstały zalewy (Wiślany i Szczeciński) i jeziora przybrzeżne, np. Łebsko, Gardno i Jamno. Mierzeją jest też Półwysep Helski. Wybrzeże klifowe tworzy stromy brzeg podcinany przez fale i cofający się w głąb lądu, np. na wyspie Wolin, w Jastrzębiej Górze, na Rozewiu i w Gdyni-Orłowie.

38.Zasoby Morza Bałtyckiego

Zasoby biologiczne to przede wszystkim ryby: śledź, szprot, dorsz, łosoś, troć i flądra. Spod dna wydobywa się ropę naftową i gaz ziemny (z platform wiertniczych) oraz piasek i żwir, a z plaż i płytkiego dna - bursztyn. Bałtyk daje też wiatr dla morskich farm wiatrowych, szlaki żeglugowe z portami (Gdańsk, Gdynia, Szczecin i Świnoujście) oraz plaże dla turystów. Żyją w nim chronione ssaki: foka szara i morświn - niewielki walen.

39.Bursztyn bałtycki

Bursztyn (sukcynit) to kopalna, stwardniała żywica drzew iglastych, które rosły kilkadziesiąt milionów lat temu w rozległych lasach. Czasem są w nim zatopione owady lub fragmenty roślin, czyli inkluzje. Bursztyn jest lekki: w słodkiej wodzie tonie, ale wypływa w stężonym roztworze soli - tak odróżnia się go od szkła. Po sztormach morze wyrzuca go na plaże. W starożytności z wybrzeża Bałtyku do Imperium Rzymskiego prowadził szlak bursztynowy, a Gdańsk słynie z obróbki bursztynu.

40.Zagrożenia Bałtyku i jego ochrona

Największy problem to eutrofizacja - przeżyźnienie wody związkami azotu i fosforu ze ścieków i z nawozów spływających z pól. Powoduje masowe zakwity sinic, a rozkład obumarłych glonów zużywa tlen, więc przy dnie powstają martwe strefy bez tlenu, z siarkowodorem. Słaba wymiana wód sprawia, że zanieczyszczenia długo zostają w morzu. Inne zagrożenia to wycieki ropy, przełowienie, zatopiona po II wojnie światowej broń chemiczna i śmieci. Ochronie Bałtyku służy Konwencja Helsińska państw nadbałtyckich.