Małopolski Konkurs Historyczny - okupacja i Państwo Podziemne

1.Podział ziem polskich jesienią 1939 r.

Po klęsce wrześniowej okupanci podzielili Polskę. Niemcy wcielili do Rzeszy ziemie zachodnie (m.in. Pomorze, Wielkopolskę, Górny Śląsk i Łódź), a z ziem centralnych utworzyli Generalne Gubernatorstwo. ZSRS włączył ziemie wschodnie do sowieckiej Ukrainy i Białorusi, a Wilno przekazał Litwie. Po ataku Niemiec na ZSRS w 1941 r. całe ziemie polskie znalazły się pod okupacją niemiecką.

2.Generalne Gubernatorstwo (GG)

Obszar okupacyjny utworzony przez Niemców 26 października 1939 r. z centralnych ziem Polski, niewłączonych do Rzeszy. Dzielił się na dystrykty: krakowski, warszawski, radomski i lubelski, a od 1941 r. także Galicję. Stolicą GG był Kraków, a rządził nim generalny gubernator Hans Frank, który urzędował na Wawelu. GG miało być zapleczem taniej siły roboczej dla Niemiec.

3.Polityka Niemiec wobec Polaków

Niemcy uważali Polaków za podludzi, przeznaczonych do pracy dla Rzeszy. Zamknęli szkoły średnie i wyższe, niszczyli polską kulturę i mordowali elity. Stosowali łapanki, czyli obławy na ulicach, wywózki na roboty przymusowe do Niemiec, egzekucje uliczne i odpowiedzialność zbiorową. Chłopi musieli oddawać kontyngenty, czyli przymusowe dostawy żywności. Z ziem wcielonych do Rzeszy wysiedlano Polaków, a część mieszkańców zmuszano do wpisania się na niemiecką listę narodowościową (Volkslistę).

4.Kraków pod okupacją

Kraków, stolica GG, miał zostać przekształcony w niemieckie miasto. Na Wawelu zamieszkał Hans Frank, Rynek Główny nazwano Adolf-Hitler-Platz, a ulicom nadano niemieckie nazwy. Niemcy zburzyli pomnik Grunwaldzki i pomnik Adama Mickiewicza, a ołtarz Wita Stwosza z kościoła Mariackiego wywieźli do Norymbergi.

5.Sonderaktion Krakau (6 listopada 1939)

Akcja Niemców wymierzona w polskich naukowców. Profesorów i pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego i innych krakowskich uczelni zwabiono do Collegium Novum na rzekomy wykład o stosunku Niemiec do nauki i aresztowano - ponad 180 osób. Wywieziono ich do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, gdzie część zmarła. Po protestach na świecie starszych profesorów zwolniono na początku 1940 r., ale uczelnie pozostały zamknięte.

6.Palmiry i eksterminacja inteligencji

Niemcy celowo mordowali polską inteligencję: nauczycieli, księży, lekarzy, urzędników i polityków, by naród pozbawiony przywódców łatwiej się podporządkował. W 1940 r. w GG przeprowadzili tzw. akcję AB. Jednym z miejsc tajnych egzekucji był las koło Palmir w Puszczy Kampinoskiej pod Warszawą. W czerwcu 1940 r. zginęli tam m.in. były marszałek Sejmu Maciej Rataj, socjalista Mieczysław Niedziałkowski i mistrz olimpijski Janusz Kusociński.

7.Okupacja sowiecka i deportacje

Na ziemiach zajętych przez ZSRS wprowadzono sowiecki ustrój: odbierano majątki, prześladowano Kościół, niszczono polską kulturę i narzucano obywatelstwo sowieckie. NKWD aresztowało tysiące ludzi. W latach 1940-1941 przeprowadzono wielkie deportacje: całe rodziny, m.in. osadników wojskowych, urzędników, policjantów i leśników, wywożono w bydlęcych wagonach na Syberię i do Kazachstanu, gdzie wielu zmarło z głodu i zimna.

8.Zbrodnia katyńska (1940)

5 marca 1940 r. najwyższe władze ZSRS ze Stalinem na czele zdecydowały o rozstrzelaniu polskich jeńców. Wiosną 1940 r. NKWD zamordowało ok. 22 tys. polskich oficerów (wielu z nich było oficerami rezerwy: lekarzami, nauczycielami, inżynierami), policjantów i innych przedstawicieli elit. Jeńców z obozu w Kozielsku zabito w lesie katyńskim pod Smoleńskiem, ze Starobielska - w Charkowie, a z Ostaszkowa - w Twerze. Mordowano też więźniów z więzień NKWD.

9.Kłamstwo katyńskie

W kwietniu 1943 r. Niemcy ogłosili odkrycie grobów polskich oficerów w Katyniu. Gdy rząd polski poprosił Międzynarodowy Czerwony Krzyż o zbadanie sprawy, ZSRS zerwał z nim stosunki dyplomatyczne. Sowieci przez dziesięciolecia twierdzili, że zbrodni dokonali Niemcy, a w PRL nie wolno było mówić prawdy. ZSRS przyznał się do zbrodni dopiero w 1990 r. 13 kwietnia to Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.

10.KL Auschwitz - pierwszy transport z Tarnowa

Niemiecki obóz koncentracyjny założony w 1940 r. w Oświęcimiu, w dawnych koszarach. Pierwszy masowy transport, 728 polskich więźniów politycznych, przywieziono 14 czerwca 1940 r. z więzienia w Tarnowie - dlatego ten dzień jest dniem pamięci ofiar niemieckich obozów koncentracyjnych. Nad bramą umieszczono napis „Arbeit macht frei” („Praca czyni wolnym”). Komendantem obozu był Rudolf Höss.

11.Auschwitz II-Birkenau - obóz zagłady

Część kompleksu Auschwitz budowana od 1941 r. we wsi Brzezinka. Od 1942 r. był to największy niemiecki obóz zagłady: transporty Żydów z całej Europy przechodziły selekcję na rampie, a większość ludzi od razu mordowano cyklonem B w komorach gazowych i palono w krematoriach. W całym Auschwitz zginęło ok. 1,1 mln ludzi, głównie Żydów, a także Polaków, Romów i jeńców sowieckich. Obóz wyzwoliła Armia Czerwona 27 stycznia 1945 r.

12.Witold Pilecki

Rotmistrz, żołnierz konspiracji. We wrześniu 1940 r. celowo dał się złapać w łapance w Warszawie, by trafić do Auschwitz, zebrać informacje o obozie i zorganizować w nim konspirację. Jego raporty o zbrodniach docierały do dowództwa AK i do Londynu. W kwietniu 1943 r. uciekł z obozu, a w 1944 r. walczył w powstaniu warszawskim. Po wojnie komuniści skazali go na śmierć i zamordowali w 1948 r.

13.Św. Maksymilian Maria Kolbe

Franciszkanin, założyciel klasztoru w Niepokalanowie. Więziony w Auschwitz, w 1941 r. dobrowolnie zgłosił się na śmierć w bunkrze głodowym w zamian za współwięźnia Franciszka Gajowniczka, ojca rodziny, wybranego na śmierć po ucieczce innego więźnia. Zmarł 14 sierpnia 1941 r. W 1982 r. ogłoszono go świętym męczennikiem.

14.Holokaust (Zagłada)

Zaplanowane przez Niemców wymordowanie Żydów europejskich, zwane też Szoa. Najpierw Żydów pozbawiano praw i zamykano w gettach, od 1941 r. na wschodzie rozstrzeliwały ich specjalne oddziały, a potem mordowano ich w obozach zagłady: Chełmno nad Nerem, Bełżec, Sobibór, Treblinka, Majdanek, Auschwitz-Birkenau. Organizację tzw. ostatecznego rozwiązania omówiono na konferencji w Wannsee w styczniu 1942 r. Zginęło ok. 6 mln Żydów, w tym ok. 3 mln polskich. Zagładzie poddano też Romów.

15.Getta i powstanie w getcie warszawskim (1943)

Getto to wydzielona, zamknięta część miasta, w której Niemcy stłoczyli Żydów; panowały tam głód i choroby. Największe było getto warszawskie. Latem 1942 r. Niemcy wywieźli większość jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince. 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie, kierowane przez Żydowską Organizację Bojową Mordechaja Anielewicza i Żydowski Związek Wojskowy. Trwało prawie miesiąc i zakończyło się zburzeniem getta.

16.Getto krakowskie

W marcu 1941 r. Niemcy zamknęli krakowskich Żydów w getcie w Podgórzu, otoczonym murem o kształcie przypominającym nagrobki (macewy). Jedynym Polakiem mieszkającym w getcie był aptekarz Tadeusz Pankiewicz, którego apteka „Pod Orłem” przy dzisiejszym placu Bohaterów Getta była miejscem pomocy dla Żydów. W 1942 r. wielu mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, a 13-14 marca 1943 r. getto zlikwidowano: część ludzi zamordowano, innych wysłano do obozu w Płaszowie i do Auschwitz.

17.Płaszów i Oskar Schindler

W krakowskim Płaszowie Niemcy założyli obóz pracy, a od 1944 r. obóz koncentracyjny. Jego komendant Amon Göth słynął z okrucieństwa i osobiście zabijał więźniów. Niemiecki przedsiębiorca Oskar Schindler zatrudniał Żydów w swojej fabryce naczyń emaliowanych w Krakowie, chroniąc ich przed śmiercią, a w 1944 r. przeniósł ich do fabryki w Brünnlitz (obecnie Brněnec w Czechach). Ok. 1200 uratowanych przez niego osób przeżyło wojnę.

18.Pomoc Żydom i kara śmierci

Od jesieni 1941 r. w GG za każdą pomoc Żydom - ukrywanie, jedzenie, nocleg - Polakom groziła kara śmierci, często dla całej rodziny. Mimo to wielu Polaków ratowało Żydów. W Markowej koło Łańcuta Niemcy zamordowali w 1944 r. Józefa i Wiktorię Ulmów z dziećmi oraz ukrywanych przez nich Żydów. Ratujący otrzymują od izraelskiego Instytutu Yad Vashem tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Byli też ludzie, którzy wydawali Żydów lub ich szantażowali (szmalcownicy).

19.Żegota - Rada Pomocy Żydom

Organizacja Polskiego Państwa Podziemnego utworzona w grudniu 1942 r. przy Delegaturze Rządu, z inicjatywy m.in. pisarki Zofii Kossak-Szczuckiej - jedyna w okupowanej Europie organizacja pomocy Żydom finansowana przez rząd na uchodźstwie. Zdobywała fałszywe dokumenty, pieniądze i kryjówki, działała m.in. w Warszawie i Krakowie. Irena Sendlerowa kierowała ratowaniem dzieci z getta warszawskiego i umieszczaniem ich w polskich rodzinach i klasztorach.

20.Jan Karski

Kurier Polskiego Państwa Podziemnego. W 1942 r. przedostał się do getta warszawskiego i do obozu przejściowego dla Żydów, by na własne oczy zobaczyć Zagładę. Przekazał relację rządowi w Londynie oraz politykom brytyjskim i amerykańskim, a w 1943 r. spotkał się z prezydentem USA Franklinem D. Rooseveltem. Alianci nie podjęli jednak działań, które mogłyby powstrzymać Zagładę.

21.Rzeź wołyńska (1943-1944)

Ludobójstwo Polaków dokonane przez Ukraińską Powstańczą Armię (UPA), zbrojne ramię nacjonalistów ukraińskich z OUN, na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Celem było usunięcie Polaków z ziem, które miały należeć do Ukrainy. Mordowano całe wsie, także kobiety i dzieci. Kulminacja nastąpiła 11 lipca 1943 r., gdy UPA zaatakowała jednocześnie ok. 100 polskich miejscowości. Zginęło, według szacunków, ok. 100 tys. Polaków. Polacy tworzyli samoobronę, np. w Przebrażu; dochodziło też do polskich akcji odwetowych.

22.Polskie Państwo Podziemne

Tajne struktury państwa polskiego pod okupacją, podporządkowane rządowi RP na uchodźstwie. Miało wojsko (Armię Krajową), administrację (Delegaturę Rządu na Kraj), namiastkę parlamentu (od 1944 r. Radę Jedności Narodowej), sądy, tajne szkolnictwo i prasę. Tak rozbudowanego państwa podziemnego nie stworzył żaden inny okupowany naród Europy.

23.Od SZP do Armii Krajowej

27 września 1939 r., w przeddzień kapitulacji Warszawy, powstała Służba Zwycięstwu Polski (SZP) gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. Gen. Sikorski zastąpił ją w listopadzie 1939 r. Związkiem Walki Zbrojnej (ZWZ), którym w kraju dowodził gen. Stefan Rowecki „Grot”. 14 lutego 1942 r. ZWZ przemianowano na Armię Krajową (AK), która stała się największą armią podziemną w okupowanej Europie.

24.Komendanci Armii Krajowej

Pierwszym komendantem AK był gen. Stefan Rowecki „Grot”, aresztowany przez gestapo w czerwcu 1943 r. i zamordowany w 1944 r. w obozie Sachsenhausen. Jego następca, gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, wydał rozkaz rozpoczęcia powstania warszawskiego. Ostatni komendant, gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek”, rozwiązał AK 19 stycznia 1945 r.

25.Delegatura Rządu na Kraj i podziemne sądy

Delegatura była podziemną administracją cywilną, kierowaną przez Delegata Rządu i podległą rządowi w Londynie. Jej departamenty przygotowywały przejęcie władzy po wojnie, prowadziły tajne szkolnictwo i pomoc społeczną. Kierownictwo Walki Cywilnej ustalało zasady postępowania wobec okupanta. Podziemne sądy skazywały zdrajców, donosicieli i szmalcowników, a wyroki wykonywała AK. Od 1943 r. Delegatem Rządu był Jan Stanisław Jankowski, aresztowany przez NKWD w marcu 1945 r.

26.Mały sabotaż i kotwica Polski Walczącej

Mały sabotaż to akcje podnoszące ducha Polaków i ośmieszające okupanta: malowanie haseł i znaków na murach, zrywanie niemieckich flag i plakatów, wywieszanie polskich flag w święta narodowe. Prowadziła je Organizacja Małego Sabotażu „Wawer” Aleksandra Kamińskiego oraz harcerze. Symbolem stała się kotwica z połączonych liter P i W, czyli „Polska Walcząca”.

27.Szare Szeregi

Konspiracyjna nazwa Związku Harcerstwa Polskiego w czasie okupacji. Najmłodsi (Zawisza) przygotowywali się do służby pomocniczej, starsi (Bojowe Szkoły) prowadzili mały sabotaż, a najstarsi (Grupy Szturmowe) walczyli zbrojnie. 26 marca 1943 r. w akcji pod Arsenałem odbili z rąk gestapo Jana Bytnara „Rudego”. Historię Rudego, Alka i Zośki opisał Aleksander Kamiński w „Kamieniach na szaniec”. W powstaniu warszawskim walczyły harcerskie bataliony „Zośka” i „Parasol”.

28.Kedyw i zamach na Kutscherę

Kedyw (Kierownictwo Dywersji) był pionem AK do walki zbrojnej: wysadzał pociągi i mosty, uwalniał więźniów i wykonywał wyroki na najgroźniejszych Niemcach i zdrajcach. Dowodził nim gen. August Emil Fieldorf „Nil”. 1 lutego 1944 r. żołnierze oddziału „Pegaz” zastrzelili w Warszawie Franza Kutscherę, dowódcę SS i policji w dystrykcie warszawskim, odpowiedzialnego za masowe egzekucje uliczne.

29.Tajne nauczanie

Niemcy zamknęli polskie szkoły średnie i wyższe, a w szkołach powszechnych zakazali uczyć historii, geografii i literatury polskiej. Nauczyciele z Tajnej Organizacji Nauczycielskiej prowadzili więc tajne komplety, czyli lekcje w małych grupach w prywatnych mieszkaniach. Uczniowie zdawali konspiracyjną maturę, działały też tajne uniwersytety. Za udział w tajnym nauczaniu groziło więzienie lub obóz koncentracyjny.

30.Tajny Uniwersytet Jagielloński i Teatr Rapsodyczny

W Krakowie od 1942 r. działał tajny Uniwersytet Jagielloński: profesorowie, m.in. ci, którzy przeżyli Sonderaktion Krakau, uczyli studentów w prywatnych mieszkaniach. Studiował w konspiracji m.in. Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. W 1941 r. Mieczysław Kotlarczyk założył w Krakowie konspiracyjny Teatr Rapsodyczny, w którym grał Wojtyła; przedstawienia oparte na słowie poetyckim odbywały się w mieszkaniach.

31.Cichociemni

Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych przeszkoleni w Wielkiej Brytanii (później też we Włoszech) do walki w konspiracji i zrzucani na spadochronach do okupowanej Polski. W latach 1941-1944 zrzucono ich ponad 300. Byli specjalistami od dywersji, łączności, wywiadu i szkolenia; wielu zginęło. Jedyną kobietą wśród nich była Elżbieta Zawacka „Zo”.

32.Inne organizacje podziemne: BCh, NSZ, AL

Obok AK działały m.in. Bataliony Chłopskie (BCh), związane z ruchem ludowym i w dużej części włączone do AK, oraz Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), związane z obozem narodowym. Komuniści z Polskiej Partii Robotniczej (PPR) utworzyli w 1942 r. Gwardię Ludową, przemianowaną w 1944 r. na Armię Ludową (AL). Słuchali Moskwy, a nie rządu w Londynie.

33.Akcja „Burza” (1944)

Plan AK na czas wkraczania Armii Czerwonej: oddziały AK miały atakować wycofujących się Niemców i wyzwalać miasta, by wobec Sowietów występować jako gospodarze w imieniu rządu RP. Na Wołyniu walczyła 27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK, a w lipcu 1944 r. AK wyzwalała z Armią Czerwoną Wilno (operacja „Ostra Brama”) i walczyła we Lwowie. Po walkach NKWD aresztowało dowódców AK, a żołnierzy wywożono w głąb ZSRS lub wcielano do armii Berlinga.

34.PKWN (lipiec 1944)

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego - tymczasowy rząd komunistów, utworzony w lipcu 1944 r. w Moskwie pod kontrolą Stalina. Jego manifest ogłoszono 22 lipca 1944 r., a siedzibą był Lublin. PKWN nie uznawał rządu RP w Londynie i przejmował władzę na ziemiach zajmowanych przez Armię Czerwoną, a NKWD prześladowało żołnierzy AK.

35.Wybuch powstania warszawskiego (1 sierpnia 1944)

Powstanie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 („godzina W”). Rozkaz wydał komendant AK gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, a walkami w mieście dowodził płk Antoni Chruściel „Monter”. Celem było wyzwolenie stolicy przed wkroczeniem Armii Czerwonej, by władze RP przyjęły Sowietów jako gospodarze i obroniły niepodległość. Powstańcom brakowało broni i amunicji. Powstanie trwało 63 dni.

36.Przebieg powstania warszawskiego

Na początku sierpnia 1944 r. Niemcy wymordowali dziesiątki tysięcy mieszkańców Woli (rzeź Woli). Stare Miasto broniło się do 2 września, a powstańcy wycofali się z niego kanałami. Armia Czerwona stanęła na prawym brzegu Wisły i nie udzieliła realnej pomocy; we wrześniu żołnierze armii Berlinga próbowali przeprawić się na Czerniaków, ale ponieśli klęskę. Zrzuty broni dostarczali lotnicy alianccy, w tym polscy, startujący z Włoch.

37.Skutki powstania warszawskiego

2 października 1944 r. podpisano kapitulację; powstańcy poszli do niewoli jako jeńcy wojenni. Zginęło kilkanaście tysięcy powstańców i, według szacunków, ok. 150-200 tys. cywilów. Pozostałych mieszkańców Niemcy wypędzili przez obóz przejściowy w Pruszkowie, a miasto systematycznie burzyli i palili na rozkaz Hitlera. AK poniosła ogromne straty, co osłabiło opór wobec przejmujących władzę komunistów.

38.Kraków 1944-1945

6 sierpnia 1944 r., w „czarną niedzielę”, Niemcy, obawiając się w Krakowie powstania podobnego do warszawskiego, urządzili wielką obławę i zatrzymali kilka tysięcy młodych mężczyzn; część wysłano do obozu w Płaszowie. Krakowska AK nie podjęła walki w mieście. 18 stycznia 1945 r. do Krakowa wkroczyła Armia Czerwona; miasto uniknęło wielkich zniszczeń.

39.Rozwiązanie AK i proces szesnastu (1945)

19 stycznia 1945 r. gen. Leopold Okulicki rozwiązał Armię Krajową, by nie narażać żołnierzy na represje sowieckie. W marcu 1945 r. NKWD zaprosiło szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, m.in. Okulickiego i Delegata Rządu Jana Stanisława Jankowskiego, na rozmowy, a następnie ich aresztowało. W czerwcu 1945 r. w Moskwie odbył się proces szesnastu, zakończony wyrokami więzienia.

40.Kultura w powstańczej Warszawie

W czasie powstania działała radiostacja „Błyskawica”, ukazywała się podziemna prasa, a harcerze z Szarych Szeregów prowadzili Harcerską Pocztę Polową. W walkach zginęło wielu młodych twórców, m.in. poeta Krzysztof Kamil Baczyński, żołnierz AK, poległy 4 sierpnia 1944 r. Należał do pokolenia Kolumbów - młodzieży, której wejście w dorosłość przypadło na wojnę.