Małopolski Konkurs Historyczny - gospodarka II RP i wrzesień 1939

1.Trudny start gospodarki odrodzonej Polski

Polska powstała z trzech zaborów, które przez ponad sto lat rozwijały się osobno. W obiegu było kilka walut (np. marka polska, korona austriacka, ruble), obowiązywały różne systemy prawa, a linie kolejowe prowadziły do Berlina, Wiednia i Petersburga i słabo łączyły się ze sobą. Kraj był zniszczony przez I wojnę światową i wojnę z bolszewikami. Tymczasową wspólną walutą została marka polska.

2.Hiperinflacja i wydarzenia krakowskie (1923)

Hiperinflacja to bardzo szybki, niekontrolowany wzrost cen. Państwo pokrywało wydatki, drukując coraz więcej marek polskich, więc w 1923 r. pieniądz tracił wartość z dnia na dzień, a pensje topniały, zanim ludzie zdążyli je wydać. Narastały strajki: 6 listopada 1923 r. w Krakowie strajk generalny przerodził się w walki robotników z wojskiem i policją, w których zginęli ludzie. Wkrótce upadł rząd Wincentego Witosa.

3.Reforma Władysława Grabskiego (1924)

Naprawa skarbu państwa i pieniądza, którą przeprowadził premier i minister skarbu Władysław Grabski. Zrównoważył budżet dzięki oszczędnościom i nowym podatkom (m.in. majątkowemu), a w 1924 r. utworzył Bank Polski, który zaczął emitować nową walutę - złotego. Złoty zastąpił markę polską i powstrzymał hiperinflację.

4.Wojna celna z Niemcami (1925-1934)

Konflikt gospodarczy rozpoczęty w 1925 r.: Niemcy przestały kupować polski węgiel i nałożyły wysokie cła na inne polskie towary. Chciały osłabić Polskę i skłonić ją do ustępstw, także w sprawie granic. Polska znalazła nowe rynki zbytu, m.in. w Skandynawii, a wywóz węgla drogą morską przyspieszył rozbudowę portu w Gdyni. Wojna celna trwała do 1934 r.

5.Gdynia - polski port

Ponieważ Gdańsk był Wolnym Miastem, w 1922 r. Sejm postanowił zbudować własny port w Gdyni, wtedy niewielkiej wsi rybackiej. Port projektował inż. Tadeusz Wenda. W 1926 r. Gdynia otrzymała prawa miejskie, a w latach 30. stała się jednym z największych i najnowocześniejszych portów nad Bałtykiem. Z Górnym Śląskiem połączyła ją magistrala węglowa - linia kolejowa do wywozu węgla. Gdynię nazywano „oknem na świat”.

6.Eugeniusz Kwiatkowski

Chemik i polityk, jeden z twórców sukcesów gospodarczych II RP. Wcześniej kierował państwową fabryką związków azotowych w Chorzowie. Jako minister przemysłu i handlu (1926-1930) prowadził rozbudowę portu w Gdyni. W latach 1935-1939 jako wicepremier i minister skarbu przygotował plan inwestycyjny i budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego.

7.Mościce i prezydent Ignacy Mościcki

Ignacy Mościcki, prezydent RP w latach 1926-1939, był z zawodu chemikiem i wynalazcą. Pod koniec lat 20. pod Tarnowem zbudowano Państwową Fabrykę Związków Azotowych, produkującą nawozy sztuczne dla rolnictwa, a osiedle przy niej nazwano na cześć prezydenta Mościcami. To przykład nowoczesnej inwestycji państwowej w Małopolsce.

8.Wielki kryzys w Polsce (1929-1935)

Załamanie gospodarki, które zaczęło się w 1929 r. w USA i ogarnęło cały świat; w Polsce trwało dłużej niż w wielu krajach. Spadała produkcja, rosło bezrobocie, upadały firmy. Najbardziej ucierpiała wieś z powodu „nożyc cen”: ceny płodów rolnych spadały szybciej niż ceny wyrobów przemysłowych, więc chłopi nie mieli pieniędzy na zakupy. Kryzys wywołał strajki i protesty.

9.Centralny Okręg Przemysłowy (COP)

Wielka inwestycja państwa z lat 1937-1939, prowadzona według planu Eugeniusza Kwiatkowskiego. Fabryki budowano w centralnej części kraju, m.in. w widłach Wisły i Sanu, z dala od granic z Niemcami i ZSRS, blisko złóż gazu ziemnego i tam, gdzie wielu ludzi szukało pracy. Powstały m.in. huta i zakłady zbrojeniowe w Stalowej Woli (miasto zbudowane od podstaw), wytwórnia samolotów w Mielcu, zakłady silników lotniczych w Rzeszowie i fabryka opon w Dębicy.

10.Wieś w II RP

Większość obywateli II RP mieszkała na wsi i utrzymywała się z rolnictwa. Największym problemem było przeludnienie: zbyt wielu ludzi na zbyt małych gospodarstwach. Reforma rolna (ustawy z 1920 i 1925 r.) dzieliła część wielkich majątków między chłopów, ale postępowała powoli. Wielu mieszkańców wsi wyjeżdżało za pracą, np. do Francji. W 1937 r. wybuchł wielki strajk chłopski, najsilniejszy w Małopolsce.

11.Mniejszości narodowe w II RP

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym: znaczną część obywateli stanowili nie-Polacy. Najliczniejsi byli Ukraińcy (głównie w Małopolsce Wschodniej i na Wołyniu), następnie Żydzi (przede wszystkim w miastach i miasteczkach), Białorusini (na północnym wschodzie) i Niemcy (w województwach zachodnich i w Łodzi). Mniejszości miały własne partie, szkoły i prasę, ale ich relacje z państwem polskim bywały napięte.

12.Ukraińcy w II RP

Najliczniejsza mniejszość, zamieszkująca głównie Małopolskę Wschodnią (ze Lwowem) i Wołyń. Wielu Ukraińców nie pogodziło się z przegraną walką o własne państwo w latach 1918-1919. Część działała legalnie w partiach i spółdzielniach, a radykalni nacjonaliści z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN, od 1929 r.) dokonywali zamachów i sabotaży. W 1930 r. władze odpowiedziały pacyfikacją, czyli brutalną akcją wojska i policji we wsiach ukraińskich.

13.Żydzi w II RP i krakowski Kazimierz

Żydzi mieszkali głównie w miastach i miasteczkach, gdzie zajmowali się m.in. handlem i rzemiosłem; wielu było lekarzami, prawnikami i artystami. Mieli własne partie (np. syjonistów i Bund), szkoły, gazety i teatry w jidysz i po hebrajsku. W Krakowie centrum życia żydowskiego był Kazimierz z zabytkowymi synagogami. W latach 30. narastał antysemityzm, np. na niektórych uczelniach wprowadzano tzw. getto ławkowe.

14.Mały traktat wersalski (1919)

Umowa podpisana przez Polskę 28 czerwca 1919 r., tego samego dnia co traktat wersalski. Polska zobowiązała się w niej chronić prawa mniejszości narodowych i religijnych, m.in. do używania własnego języka i prowadzenia szkół, pod nadzorem Ligi Narodów. W 1934 r. minister Józef Beck ogłosił, że Polska nie będzie współpracować z Ligą w tej sprawie, dopóki podobnych zobowiązań nie przyjmą wszystkie państwa.

15.Oświata w II RP

Dekret z 7 lutego 1919 r. wprowadził obowiązek szkolny dla dzieci w wieku 7-14 lat, by zwalczyć analfabetyzm (nieumiejętność czytania i pisania), szczególnie duży na ziemiach dawnego zaboru rosyjskiego. Reforma jędrzejewiczowska z 1932 r. ujednoliciła szkoły: 7-letnia szkoła powszechna, 4-letnie gimnazjum i 2-letnie liceum zakończone maturą.

16.Krakowskie uczelnie i Polska Akademia Umiejętności

Kraków był jednym z głównych ośrodków nauki II RP. Działał tu najstarszy polski uniwersytet - Uniwersytet Jagielloński. W 1919 r. otwarto Akademię Górniczą, kształcącą inżynierów dla górnictwa i hutnictwa; w jej inauguracji uczestniczył Józef Piłsudski. W Krakowie miała siedzibę Polska Akademia Umiejętności, skupiająca najwybitniejszych uczonych.

17.Polscy uczeni w II RP

Stefan Banach, urodzony w Krakowie matematyk, współtworzył z Hugonem Steinhausem lwowską szkołę matematyczną. Rudolf Weigl we Lwowie opracował szczepionkę przeciw tyfusowi plamistemu. Z inicjatywy Marii Skłodowskiej-Curie w 1932 r. otwarto w Warszawie Instytut Radowy, leczący chorych na raka. Polscy matematycy złamali też szyfr niemieckiej Enigmy.

18.Skamander

Grupa poetów, którzy zaczynali w warszawskiej kawiarni „Pod Picadorem” (1918) i wydawali miesięcznik „Skamander”. Należeli do niej m.in. Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Lechoń i Kazimierz Wierzyński. Pisali o codziennym życiu zwykłego człowieka i o mieście, prostym, potocznym językiem, z radością z odzyskanej wolności.

19.Awangarda Krakowska

Grupa poetów działających w Krakowie w latach 20. i 30., skupiona wokół Tadeusza Peipera i jego pisma „Zwrotnica”; należał do niej m.in. Julian Przyboś. Jej hasło brzmiało: „miasto, masa, maszyna” - poezja miała opisywać nowoczesną cywilizację. Zamiast długich opisów poeci wybierali skróty myślowe i metafory, a wiersz porównywali do starannie skonstruowanej maszyny.

20.Proza II RP: Reymont, Żeromski, Nałkowska

Władysław Reymont w 1924 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi” o życiu wsi. Stefan Żeromski w „Przedwiośniu” (1924) pokazał trudne początki odrodzonej Polski i mit „szklanych domów”. Zofia Nałkowska w „Granicy” (1935) opisała podziały społeczne i odpowiedzialność człowieka za własne wybory.

21.Witkacy i Zakopane

Stanisław Ignacy Witkiewicz, zwany Witkacym, był malarzem, dramaturgiem, powieściopisarzem i filozofem. Mieszkał w Zakopanem, gdzie prowadził „Firmę Portretową”, malując portrety na zamówienie. Jego ojciec, Stanisław Witkiewicz, stworzył styl zakopiański w architekturze. Nowatorską prozę pisali w tym czasie także Witold Gombrowicz („Ferdydurke”) i Bruno Schulz („Sklepy cynamonowe”).

22.Karol Szymanowski

Najwybitniejszy polski kompozytor okresu międzywojennego. Zafascynowany muzyką górali podhalańskich, napisał balet „Harnasie”. Mieszkał w Zakopanem, w willi „Atma”, w której dziś działa poświęcone mu muzeum. Skomponował też m.in. operę „Król Roger” i „Stabat Mater”.

23.Zofia Stryjeńska i art déco

Art déco to styl w sztuce i wzornictwie lat 20. i 30., łączący geometryczne formy z ozdobnością. Polscy artyści odnieśli wielki sukces na wystawie sztuki dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r. Urodzona w Krakowie malarka Zofia Stryjeńska tworzyła w tym stylu barwne cykle inspirowane folklorem i dawnymi wierzeniami, np. „Bożki słowiańskie” i „Tańce polskie”.

24.Kultura masowa w II RP

W latach 20. i 30. rozwijały się radio (Polskie Radio nadawało regularnie od 1926 r.), kino, w którym gwiazdami byli np. Eugeniusz Bodo i Hanka Ordonówna, oraz prasa. Najpoczytniejszym dziennikiem był wydawany w Krakowie „Ilustrowany Kuryer Codzienny”. Popularny stał się sport: pierwszy złoty medal olimpijski dla Polski zdobyła w 1928 r. dyskobolka Halina Konopacka.

25.Pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939)

Układ o nieagresji między III Rzeszą a ZSRS, podpisany w Moskwie przez ministrów spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa. Tajny protokół dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na strefy wpływów: na ziemiach polskich granica stref miała biec wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu. Pakt otworzył Hitlerowi drogę do ataku na Polskę, a Stalinowi - do zajęcia jej wschodnich ziem.

26.1 września 1939 - Westerplatte

Niemcy zaatakowali Polskę bez wypowiedzenia wojny. O świcie pancernik Schleswig-Holstein ostrzelał Wojskową Składnicę Tranzytową na Westerplatte w Gdańsku, a samoloty zbombardowały m.in. Wieluń. Załoga Westerplatte pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego broniła się do 7 września. Tego samego, pierwszego dnia wojny bronili się też pracownicy Poczty Polskiej w Gdańsku.

27.Armia „Kraków” i Małopolska we wrześniu 1939

Południa Polski broniła Armia „Kraków” gen. Antoniego Szyllinga. Pod Jordanowem zmotoryzowana 10 Brygada Kawalerii płk. Stanisława Maczka powstrzymywała niemieckie czołgi, a schrony w Węgierskiej Górce broniły się do 3 września. Zagrożona okrążeniem armia wycofała się, więc 6 września 1939 r. Niemcy zajęli Kraków bez walki.

28.Bitwa nad Bzurą i obrona Warszawy

Bitwa nad Bzurą (od 9 września 1939 r.) była największą bitwą wojny obronnej: armie „Poznań” i „Pomorze”, z inicjatywy gen. Tadeusza Kutrzeby, uderzyły na Niemców idących na Warszawę. Po początkowych sukcesach zostały rozbite, ale część żołnierzy przebiła się do stolicy. Warszawa, której obroną cywilną kierował prezydent miasta Stefan Starzyński, broniła się do 28 września.

29.3 września 1939 - wojna Wielkiej Brytanii i Francji

Zgodnie z sojuszami Wielka Brytania i Francja wypowiedziały 3 września 1939 r. wojnę Niemcom. Nie rozpoczęły jednak dużej ofensywy na zachodzie, choć większość wojsk niemieckich walczyła wtedy w Polsce. Ten okres bezczynności nazwano „dziwną wojną”. Polska została w praktyce sama.

30.17 września 1939 - agresja ZSRS

Armia Czerwona, zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow, wkroczyła na wschodnie ziemie Polski. ZSRS twierdził, że państwo polskie przestało istnieć, a trzeba chronić Ukraińców i Białorusinów. Naczelny Wódz Edward Rydz-Śmigły nakazał nie walczyć z Sowietami, chyba że zaatakują, ale doszło m.in. do obrony Grodna i bitwy pod Szackiem. W nocy z 17 na 18 września prezydent, rząd i Naczelny Wódz przekroczyli granicę z Rumunią i zostali tam internowani.

31.Koniec wojny obronnej i IV rozbiór

Ostatnie walki toczyły się na Helu (do 2 października) i pod Kockiem, gdzie Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga skapitulowała 6 października 1939 r. Już 28 września Niemcy i ZSRS podpisały traktat o granicy i przyjaźni: podzieliły Polskę głównie wzdłuż Bugu i Sanu, a Litwa trafiła do strefy sowieckiej. Ten podział nazywa się IV rozbiorem Polski. Polska nie skapitulowała - walczyła dalej za granicą i w podziemiu.

32.Enigma

Niemiecka elektromechaniczna maszyna szyfrująca. W grudniu 1932 r. Marian Rejewski z Biura Szyfrów, wykorzystując matematykę, odtworzył jej działanie i złamał szyfr. Razem z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim, także absolwentami matematyki w Poznaniu, przez lata odczytywał niemieckie depesze; zbudowali m.in. bombę kryptologiczną. W lipcu 1939 r. w Pyrach pod Warszawą przekazali swoją wiedzę i kopie Enigmy Francuzom i Brytyjczykom, co bardzo pomogło aliantom.

33.ORP Orzeł

Polski okręt podwodny. We wrześniu 1939 r. zawinął do Tallina w Estonii, gdzie go internowano, a załodze odebrano m.in. mapy nawigacyjne. 18 września 1939 r. Orzeł uciekł z portu i bez map (nawigator odtwarzał je na podstawie spisu latarni morskich) dotarł do Wielkiej Brytanii. W kwietniu 1940 r. u wybrzeży Norwegii zatopił niemiecki transportowiec Rio de Janeiro, a na przełomie maja i czerwca 1940 r. zaginął na Morzu Północnym.

34.Rząd RP na uchodźstwie: Raczkiewicz i Sikorski

Internowany w Rumunii prezydent Mościcki, zgodnie z konstytucją kwietniową, wyznaczył 29 września 1939 r. na następcę Władysława Raczkiewicza, który objął urząd następnego dnia. Premierem, a następnie także Naczelnym Wodzem został gen. Władysław Sikorski. Rząd działał najpierw we Francji (Paryż, Angers), a po jej klęsce w czerwcu 1940 r. - w Londynie, i odbudował Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Sikorski zginął 4 lipca 1943 r. w katastrofie lotniczej w Gibraltarze; premierem został Stanisław Mikołajczyk.

35.Narwik i Tobruk

W maju 1940 r. Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich walczyła u boku aliantów o Narwik w Norwegii. W 1941 r. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich gen. Stanisława Kopańskiego broniła oblężonego przez Niemców i Włochów portu Tobruk w Libii, w Afryce Północnej. Obrońców Tobruku, także Polaków, nazywano „Szczurami Tobruku”, a oni nosili to przezwisko z dumą.

36.Dywizjon 303 i bitwa o Anglię

Bitwa o Anglię (lato i jesień 1940 r.) to powietrzne zmagania brytyjskiego lotnictwa (RAF) z niemiecką Luftwaffe, która miała przygotować inwazję na Wielką Brytanię. Polscy lotnicy walczyli w niej bardzo skutecznie, a najsłynniejszy był Dywizjon Myśliwski 303 im. Tadeusza Kościuszki - jeden z najskuteczniejszych dywizjonów tej bitwy. Zwycięstwo RAF uchroniło Wielką Brytanię przed inwazją.

37.Układ Sikorski-Majski i armia Andersa

Po ataku Niemiec na ZSRS (22 czerwca 1941 r.) gen. Sikorski i ambasador sowiecki Iwan Majski podpisali 30 lipca 1941 r. w Londynie układ przywracający stosunki polsko-sowieckie. Polaków uwięzionych i zesłanych w ZSRS miano zwolnić, a z nich utworzono armię pod dowództwem gen. Władysława Andersa. W 1942 r. armia wyszła do Iranu, a później jako 2 Korpus Polski walczyła we Włoszech. W 1943 r., po ujawnieniu zbrodni katyńskiej, ZSRS zerwał stosunki z rządem polskim.

38.Monte Cassino (maj 1944)

Klasztor na wzgórzu we Włoszech, kluczowy punkt niemieckiej linii obrony zagradzającej aliantom drogę do Rzymu. Po nieudanych atakach innych wojsk alianckich w maju 1944 r. wzgórze zdobył 2 Korpus Polski gen. Władysława Andersa; 18 maja polscy żołnierze zatknęli flagę na ruinach klasztoru. W czasie bitwy powstała pieśń „Czerwone maki na Monte Cassino”. Polegli spoczywają na polskim cmentarzu wojennym u stóp wzgórza. Później 2 Korpus wyzwolił m.in. Ankonę i Bolonię.

39.Maczek i Sosabowski: Polacy na zachodzie Europy (1944)

1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka walczyła w Normandii: w sierpniu 1944 r. pod Falaise pomogła zamknąć okrążenie wojsk niemieckich. Potem wyzwoliła m.in. holenderską Bredę, a w maju 1945 r. przyjęła kapitulację niemieckiej bazy Wilhelmshaven. 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego walczyła we wrześniu 1944 r. pod Arnhem w Holandii, w nieudanej operacji „Market Garden”.

40.Wojsko Polskie u boku Armii Czerwonej: Lenino

W 1943 r. w ZSRS utworzono, pod kontrolą Stalina, 1 Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki gen. Zygmunta Berlinga. Jej chrztem bojowym była bitwa pod Lenino na Białorusi (12-13 października 1943 r.), w której poniosła ciężkie straty. Rozbudowana w 1 Armię Wojska Polskiego, walczyła później m.in. na Wale Pomorskim, o Kołobrzeg i w operacji berlińskiej w 1945 r.