Małopolski Konkurs Historyczny - odrodzenie i ustrój II RP

1.Polska Komisja Likwidacyjna (Kraków, 1918)

Polski organ władzy utworzony w Krakowie 28 października 1918 r. Jej zadaniem było zlikwidowanie władzy austriackiej w Galicji i przejęcie administracji w polskie ręce. Na jej czele stanął przywódca ludowców Wincenty Witos. Później Komisja podporządkowała się władzom centralnym w Warszawie.

2.Kraków - odzyskanie wolności (31 października 1918)

W dniach 30-31 października 1918 r. polscy żołnierze z armii austriackiej przejęli w Krakowie koszary i urzędy. W Podgórzu akcją kierował Antoni Stawarz. 31 października austriacki komendant przekazał dowództwo wojskowe w mieście Bolesławowi Roi. Kraków uwolnił się od władzy zaborcy prawie bez walki.

3.Tymczasowy Rząd Ludowy w Lublinie

Rząd utworzony w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. w Lublinie przez działaczy lewicy. Premierem był Ignacy Daszyński z Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD). Rząd zapowiadał, że Polska będzie republiką ludową, i obiecywał reformy społeczne, np. 8-godzinny dzień pracy i reformę rolną. Po powrocie Piłsudskiego do Warszawy podporządkował się jego władzy.

4.Rada Regencyjna

Organ władzy w Królestwie Polskim, powołany w 1917 r. przez Niemcy i Austro-Węgry. Zasiadali w niej abp Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski. 7 października 1918 r. Rada ogłosiła niepodległość Polski, 11 listopada przekazała Józefowi Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem, a 14 listopada - całą władzę, po czym się rozwiązała.

5.11 listopada 1918

Dzień, w którym Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad wojskiem polskim. Tego samego dnia Niemcy podpisały w Compiègne rozejm kończący walki I wojny światowej, a w Warszawie rozbrajano niemieckich żołnierzy. Od 1937 r. ten dzień był oficjalnie Świętem Niepodległości (dziś Narodowe Święto Niepodległości).

6.Tymczasowy Naczelnik Państwa

Urząd, który Józef Piłsudski objął dekretem z 22 listopada 1918 r. Naczelnik miał najwyższą władzę do czasu zebrania się Sejmu Ustawodawczego: powoływał rząd i zatwierdzał jego dekrety. Pierwszy rząd powołany przez Naczelnika, Jędrzeja Moraczewskiego, wprowadził m.in. 8-godzinny dzień pracy i prawa wyborcze kobiet. Piłsudski był Naczelnikiem Państwa do grudnia 1922 r., gdy władzę przejął pierwszy prezydent.

7.Józef Piłsudski

Twórca Legionów Polskich i jeden z głównych twórców niepodległości. 6 sierpnia 1914 r. z krakowskich Oleandrów wyruszyła do walki jego Pierwsza Kompania Kadrowa. W 1917 r. uwięziony przez Niemców w Magdeburgu, wrócił do Warszawy 10 listopada 1918 r. Był Naczelnikiem Państwa, Naczelnym Wodzem w wojnie z bolszewikami i od 1920 r. pierwszym marszałkiem Polski. W 1926 r. przeprowadził przewrót majowy.

8.Roman Dmowski

Przywódca obozu narodowego (Narodowej Demokracji, czyli endecji) i główny rywal Piłsudskiego. W czasie I wojny światowej stał na czele Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, który państwa Ententy uznały za przedstawicielstwo Polaków. Na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. przedstawiał polskie żądania terytorialne, a razem z Paderewskim podpisał traktat wersalski.

9.Ignacy Jan Paderewski

Światowej sławy pianista i kompozytor, który w czasie I wojny światowej zabiegał w USA o poparcie dla sprawy polskiej. Prezydent Woodrow Wilson w styczniu 1918 r. w 13. punkcie swojego programu pokojowego poparł niepodległą Polskę z dostępem do morza. Przyjazd Paderewskiego do Poznania 26 grudnia 1918 r. stał się iskrą powstania wielkopolskiego. W 1919 r. był premierem i ministrem spraw zagranicznych.

10.Sejm Ustawodawczy i Mała Konstytucja

Pierwszy parlament odrodzonej Polski, wybrany 26 stycznia 1919 r. - po raz pierwszy głosowały w Polsce kobiety. 20 lutego 1919 r. Sejm uchwalił Małą Konstytucję, czyli tymczasowe zasady ustroju: Sejm był najwyższą władzą i uchwalał ustawy, a Piłsudski pozostał Naczelnikiem Państwa, który wykonywał uchwały Sejmu i powoływał rząd w porozumieniu z nim. Sejm Ustawodawczy przygotował konstytucję marcową.

11.Traktat wersalski (28 czerwca 1919)

Traktat pokojowy z Niemcami kończący I wojnę światową. Polska otrzymała większą część Wielkopolski i Pomorze Gdańskie, czyli dostęp do Bałtyku. Gdańsk nie przypadł Polsce, lecz stał się Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów. O przynależności Górnego Śląska oraz Warmii, Mazur i Powiśla miały zdecydować plebiscyty.

12.Zaślubiny Polski z morzem (1920)

Uroczystość 10 lutego 1920 r. w Pucku, gdy wojsko gen. Józefa Hallera przejmowało Pomorze przyznane Polsce w traktacie wersalskim. Generał wrzucił do Bałtyku pierścień na znak, że Polska wróciła nad morze. Ponieważ Gdańsk nie należał do Polski, wkrótce zaczęto budować własny polski port w Gdyni.

13.Obrona Lwowa i Orlęta Lwowskie

1 listopada 1918 r. Ukraińcy przejęli władzę we Lwowie, w którym mieszkało wielu Polaków. Polscy mieszkańcy podjęli walkę, a wśród obrońców było wielu uczniów i studentów, nazwanych Orlętami Lwowskimi. Walki o miasto przerodziły się w wojnę polsko-ukraińską o Galicję Wschodnią, którą Polska wygrała w 1919 r. Poległych obrońców pochowano na Cmentarzu Orląt.

14.Powstanie wielkopolskie (1918-1919)

Zbrojny zryw Polaków w zaborze pruskim, który wybuchł 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu, dzień po przyjeździe Paderewskiego. Dowodzili nim kolejno Stanisław Taczak i gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Powstańcy wyzwolili większość Wielkopolski, a rozejm w Trewirze w lutym 1919 r. zatrzymał walki. To jedno z niewielu zwycięskich polskich powstań, a jego zdobycze potwierdził traktat wersalski.

15.Powstania śląskie (1919, 1920, 1921)

Trzy zrywy Polaków na Górnym Śląsku przeciw Niemcom. Pierwsze dwa wybuchły w sierpniu 1919 i 1920 r., trzecie w maju 1921 r., po niekorzystnym dla Polski plebiscycie. Na czele III powstania stanął Wojciech Korfanty, wcześniej polski komisarz plebiscytowy. Ciężkie walki toczono m.in. o Górę Świętej Anny. Powstania pomogły uzyskać lepszy dla Polski podział regionu.

16.Plebiscyt na Górnym Śląsku (1921)

Plebiscyt to głosowanie mieszkańców o tym, do którego państwa ma należeć ich ziemia. Na Górnym Śląsku odbył się 20 marca 1921 r. Więcej głosów padło za Niemcami, ale po III powstaniu śląskim region podzielono. Polska otrzymała mniejszą część obszaru, lecz z większością kopalń i hut, m.in. z Katowicami, i przejęła ją w 1922 r. Województwo śląskie miało autonomię i własny Sejm Śląski.

17.Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (1920)

Głosowanie 11 lipca 1920 r., w czasie najgroźniejszej ofensywy bolszewików na Polskę. Zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za Niemcami: wielu mieszkańców, w tym ewangelickich Mazurów, czuło się związanych z Prusami, a wojna budziła obawy o los Polski. Polska otrzymała tylko kilka wsi.

18.Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawa

Ziemie sporne między Polską a Czechosłowacją. W styczniu 1919 r. wojska czechosłowackie zaatakowały polską część Śląska Cieszyńskiego. 28 lipca 1920 r., gdy Polska walczyła z bolszewikami, Rada Ambasadorów podzieliła sporne tereny bez plebiscytu. Zaolzie z kopalniami węgla przypadło Czechosłowacji, a Polsce - mniejsza część Śląska Cieszyńskiego oraz północne skrawki Spisza i Orawy na południu Małopolski.

19.Koncepcja federacyjna i inkorporacyjna

Dwa pomysły na granicę wschodnią. Piłsudski chciał federacji: związku Polski z niepodległymi Litwą, Białorusią i Ukrainą, który odsunąłby zagrożenie ze strony Rosji. Dmowski proponował inkorporację: włączenie do Polski ziem wschodnich z dużą liczbą Polaków i stopniowe spolszczenie ich mieszkańców. Pokój ryski przekreślił plan federacji.

20.Wyprawa kijowska (1920)

Ofensywa wojska polskiego i oddziałów ukraińskich Symona Petlury, rozpoczęta w kwietniu 1920 r. Wcześniej Piłsudski zawarł z Petlurą sojusz przeciw bolszewikom. 7 maja 1920 r. zajęto Kijów, ale Ukraińcy nie poparli masowo Petlury, a bolszewicy, m.in. konnica Siemiona Budionnego, przeszli do kontrofensywy i zmusili Polaków do odwrotu.

21.Lato 1920: Rząd Obrony Narodowej

W lipcu 1920 r. Armia Czerwona Michaiła Tuchaczewskiego szła na Warszawę. Powołano Radę Obrony Państwa, a premierem Rządu Obrony Narodowej został przywódca ludowców Wincenty Witos (wicepremierem - Ignacy Daszyński). Uchwalono reformę rolną, by zachęcić chłopów do walki, a do wojska zgłosiły się rzesze ochotników. Na zajętych ziemiach bolszewicy utworzyli Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski (Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński).

22.Bitwa Warszawska (13-25 sierpnia 1920)

Decydująca bitwa wojny polsko-bolszewickiej. Polacy obronili przedpole Warszawy (m.in. Radzymin i Ossów, gdzie zginął ks. Ignacy Skorupka), 5. Armia gen. Władysława Sikorskiego walczyła nad Wkrą, a 16 sierpnia Piłsudski uderzył znad Wieprza na tyły wroga. Zwycięstwo zatrzymało pochód bolszewików na Europę Zachodnią. Przeciwnicy Piłsudskiego nazwali je „cudem nad Wisłą”.

23.Tadeusz Jordan-Rozwadowski

Generał, jeden z najważniejszych dowódców wojny z bolszewikami. W 1918 r. organizował polskie wojsko, a potem dowodził walkami o Lwów. Od lipca 1920 r. był szefem Sztabu Generalnego: współtworzył plan Bitwy Warszawskiej i kierował pracą sztabu w czasie bitwy. W maju 1926 r. dowodził obroną legalnego rządu przed oddziałami Piłsudskiego, po przewrocie był więziony; zmarł w 1928 r.

24.Komarów i bitwa nad Niemnem (1920)

Po Bitwie Warszawskiej Polacy pokonali konnicę Budionnego pod Komarowem (31 sierpnia 1920 r.) - to jedna z największych bitew kawalerii XX wieku. We wrześniu 1920 r. rozbili wojska Tuchaczewskiego w bitwie nad Niemnem. Te klęski zmusiły bolszewików do rozejmu, zawartego w październiku 1920 r. w Rydze.

25.Pokój ryski (18 marca 1921)

Traktat kończący wojnę polsko-bolszewicką, zawarty w Rydze z Rosją Sowiecką i Ukrainą Sowiecką; polską delegacją kierował Jan Dąbski. Ustalił granicę wschodnią Polski, która przetrwała do 1939 r.: Polsce przypadły m.in. Wołyń, Polesie i zachodnia część Białorusi, a Kijów i Mińsk zostały po stronie sowieckiej. Strona sowiecka miała oddać zagrabione dzieła sztuki (m.in. arrasy wawelskie) i archiwa oraz wypłacić odszkodowanie. Traktat przekreślił plan federacji.

26.Bunt Żeligowskiego i Litwa Środkowa

9 października 1920 r. gen. Lucjan Żeligowski, za cichą zgodą Piłsudskiego, zajął Wilno, udając bunt przeciw rządowi. Powstało państwo Litwa Środkowa, które w 1922 r. przyłączono do Polski. Litwa nie uznała tej decyzji i przez wiele lat nie utrzymywała z Polską stosunków dyplomatycznych. W 1923 r. Rada Ambasadorów uznała wschodnią granicę Polski.

27.Konstytucja marcowa (17 marca 1921)

Pierwsza pełna konstytucja II Rzeczypospolitej, wzorowana na ustroju Francji. Polska była republiką z trójpodziałem władzy i ustrojem parlamentarnym. Najsilniejszy był Sejm, który razem z Senatem uchwalał ustawy. Prezydenta o słabej władzy wybierało na 7 lat Zgromadzenie Narodowe, czyli Sejm i Senat obradujące razem. Konstytucja gwarantowała równość wobec prawa i swobody obywatelskie.

28.Gabriel Narutowicz

Inżynier, profesor politechniki w Zurychu, pierwszy prezydent II Rzeczypospolitej. Wybrało go 9 grudnia 1922 r. Zgromadzenie Narodowe, dzięki głosom lewicy, ludowców i posłów mniejszości narodowych, co prawica gwałtownie krytykowała. 16 grudnia 1922 r. w warszawskiej galerii Zachęta zastrzelił go malarz Eligiusz Niewiadomski. Następcą Narutowicza został Stanisław Wojciechowski.

29.Wincenty Witos

Chłop z Wierzchosławic koło Tarnowa, przywódca PSL „Piast” i najważniejszy polityk ruchu ludowego. W 1918 r. kierował Polską Komisją Likwidacyjną w Krakowie. Trzy razy był premierem: w 1920 r. (Rząd Obrony Narodowej), w 1923 r. i w maju 1926 r. - ten ostatni rząd obalił przewrót majowy. W 1930 r. uwięziony w twierdzy brzeskiej, po procesie wyjechał do Czechosłowacji.

30.Przewrót majowy (12-14 maja 1926)

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego przeciw rządowi Wincentego Witosa. Przyczyny: częste zmiany rządów, kłótnie partii w Sejmie, trudności gospodarcze i niechęć Piłsudskiego do prawicy. 12 maja wojska wierne Piłsudskiemu ruszyły na Warszawę; na moście Poniatowskiego Marszałek spotkał prezydenta Wojciechowskiego, który odmówił ustępstw. Po walkach rząd i prezydent ustąpili, a nowym prezydentem został Ignacy Mościcki.

31.Sanacja

Nazwa obozu Józefa Piłsudskiego, który rządził Polską od przewrotu majowego do 1939 r. Słowo pochodzi z łaciny (sanatio) i znaczy „uzdrowienie”: piłsudczycy obiecywali uzdrowić życie polityczne z korupcji i partyjnych sporów. Rządy sanacji były autorytarne: Sejm istniał, ale decydował obóz rządzący, a opozycję ograniczano. Zapleczem w Sejmie był Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR) Walerego Sławka.

32.Nowela sierpniowa (1926)

Zmiana konstytucji marcowej uchwalona 2 sierpnia 1926 r., wkrótce po przewrocie majowym (nowela to zmiana istniejącej ustawy). Wzmocniła prezydenta i rząd: prezydent mógł rozwiązać Sejm i Senat oraz wydawać rozporządzenia z mocą ustawy. Był to pierwszy krok sanacji ku osłabieniu parlamentu.

33.Centrolew i kongres w Krakowie (1930)

Sojusz partii centrowych i lewicowych (m.in. PPS i ludowców z PSL „Piast” i „Wyzwolenie”) przeciw rządom sanacji, zawiązany w 1929 r. 29 czerwca 1930 r. zorganizował w Krakowie Kongres Obrony Prawa i Wolności Ludu, który zażądał ustąpienia prezydenta Mościckiego i odsunięcia od władzy Piłsudskiego. Odpowiedzią sanacji były aresztowania przywódców opozycji.

34.Twierdza brzeska i Bereza Kartuska

We wrześniu 1930 r., przed wyborami do Sejmu, aresztowano przywódców opozycji (m.in. Witosa) i osadzono ich w twierdzy w Brześciu nad Bugiem. Listopadowe wybory nazwano brzeskimi. W procesie brzeskim skazano dziesięciu oskarżonych, a jednego uniewinniono. W 1934 r., po zabójstwie ministra Bronisława Pierackiego, utworzono w Berezie Kartuskiej miejsce odosobnienia, w którym bez wyroku sądu więziono przeciwników politycznych.

35.Konstytucja kwietniowa (23 kwietnia 1935)

Konstytucja sanacji, która wprowadziła ustrój prezydencki. „Jednolita i niepodzielna władza państwowa” skupiała się w osobie prezydenta, który odpowiadał „przed Bogiem i historią”. Prezydent mianował premiera, mógł rozwiązać Sejm i Senat, był zwierzchnikiem sił zbrojnych i mógł na czas wojny wyznaczyć swojego następcę. Sejm został osłabiony. Na jej podstawie działał później rząd RP na uchodźstwie.

36.Śmierć i pogrzeb Józefa Piłsudskiego (1935)

Piłsudski zmarł 12 maja 1935 r. w Warszawie. Pochowano go w krypcie katedry na Wawelu w Krakowie, obok królów, a jego serce złożono w Wilnie, w grobie matki na cmentarzu na Rossie. Na krakowskim Sowińcu usypano Kopiec Józefa Piłsudskiego, m.in. z ziemi z pól bitewnych. Po śmierci Marszałka największe wpływy w obozie sanacji mieli prezydent Ignacy Mościcki i gen. Edward Rydz-Śmigły.

37.Sojusze z Francją i Rumunią (1921)

Podstawa polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej. W lutym 1921 r. Polska zawarła sojusz polityczny i wojskowy z Francją, który miał chronić przed Niemcami. W marcu 1921 r. podpisała sojusz obronny z Rumunią przeciw Rosji Sowieckiej. Polska obawiała się dwóch wielkich sąsiadów naraz, dlatego szukała sojuszników.

38.Polityka równowagi: pakty z ZSRS (1932) i Niemcami (1934)

W 1932 r. Polska podpisała pakt o nieagresji ze Związkiem Sowieckim, a 26 stycznia 1934 r. deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami Hitlera. Oba układy miały zapewnić spokój na obu granicach. Tak wyglądała polityka równowagi (równych odległości): nie wiązać się z żadnym z wielkich sąsiadów przeciw drugiemu. Hitler zerwał deklarację w kwietniu 1939 r.

39.Józef Beck

Pułkownik, bliski współpracownik Piłsudskiego, minister spraw zagranicznych w latach 1932-1939. Prowadził politykę równowagi między Niemcami a ZSRS. Po układzie monachijskim, w październiku 1938 r., wymusił na Czechosłowacji oddanie Polsce Zaolzia. 5 maja 1939 r. w Sejmie odrzucił żądania Hitlera słowami: „Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor”.

40.Żądania Niemiec i gwarancje brytyjskie (1938-1939)

Od października 1938 r. Niemcy żądały od Polski zgody na włączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy, budowy eksterytorialnej (czyli niepodlegającej polskiej władzy) autostrady i linii kolejowej przez Pomorze oraz przystąpienia do paktu antykominternowskiego. Polska odmówiła. 31 marca 1939 r. Wielka Brytania udzieliła Polsce gwarancji niepodległości, a 25 sierpnia 1939 r. zawarto sojusz polsko-brytyjski.