Przedmiotowy Konkurs Geograficzny (mazowieckie) - kontynenty i antropopresja

1.Ukształtowanie powierzchni Ameryki Północnej

Na zachodzie ciągną się Kordyliery - młode, wysokie góry z wulkanami i trzęsieniami ziemi (m.in. Góry Skaliste, Góry Kaskadowe, Sierra Nevada); między pasmami leżą wyżyny, np. Wyżyna Kolorado z Wielkim Kanionem wyciętym przez rzekę Kolorado. Środek kontynentu zajmują Wielkie Równiny i Nizina Centralna z dorzeczem Missisipi, a na wschodzie biegną stare, niższe Appalachy. Na północy leży Tarcza Kanadyjska - stary, wyrównany obszar z tysiącami jezior polodowcowych. Najwyższy szczyt to Denali na Alasce.

2.Wody i przyroda USA i Kanady

Na granicy USA i Kanady leży pięć Wielkich Jezior: Górne, Michigan (w całości w USA), Huron, Erie i Ontario; między Erie a Ontario rzeka Niagara tworzy wodospad Niagara. Z jezior woda płynie Rzeką Świętego Wawrzyńca do Atlantyku. Missisipi z Missouri odwadnia środek kontynentu i uchodzi deltą do Zatoki Meksykańskiej. Yellowstone, pierwszy park narodowy świata (1872), słynie z gejzerów i gorących źródeł. W Kalifornii biegnie uskok San Andreas, przy którym często dochodzi do trzęsień ziemi.

3.Ameryka Południowa i rozciągłość południkowa Ameryk

Wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej ciągną się Andy - najdłuższe góry świata, młode, z wulkanami i trzęsieniami ziemi; najwyższy szczyt to Aconcagua. U ich podnóża leży bardzo sucha pustynia Atakama. Na wschód od Andów są niziny: Amazońska z Amazonką, La Plata i Orinoko, oraz stare Wyżyny Brazylijska i Gujańska. Obie Ameryki ciągną się od wysp arktycznych po przylądek Horn, więc dzięki ogromnej rozciągłości południkowej występują tu niemal wszystkie strefy klimatyczne: od tundry i tajgi, przez step i pustynie, po las równikowy.

4.Tornado

Tornado to gwałtowny wir powietrza w kształcie leja, sięgający od chmury burzowej do ziemi, z wiatrem o ogromnej prędkości. Trwa zwykle krótko i niszczy wąski pas terenu. Najczęściej powstaje na Wielkich Równinach USA (tzw. Aleja Tornad), gdzie wiosną i latem ciepłe, wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej spotyka się z chłodnym i suchym powietrzem z północy; nie ma tam gór biegnących równoleżnikowo, które by je rozdzielały. Przed tornadami chronią systemy ostrzegania i schrony pod domami.

5.Cyklon tropikalny (huragan, tajfun)

Cyklon tropikalny to ogromny wir powietrza z niskim ciśnieniem w środku, powstający latem i jesienią nad bardzo ciepłymi wodami oceanów w strefie międzyzwrotnikowej. W środku ma spokojne „oko”, a wokół niego wieją huraganowe wiatry i padają ulewy. Nad Atlantykiem i wschodnim Pacyfikiem nazywa się go huraganem, a nad zachodnim Pacyfikiem - tajfunem. Nawiedza m.in. Florydę i wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, powodując zniszczenia i powodzie; w 2005 r. huragan Katrina zalał Nowy Orlean. Nad lądem słabnie, bo traci dopływ ciepłej wody.

6.Odkrywcy Ameryki Północnej: wikingowie, Cabot, Cartier, Champlain

Ok. 1000 r. wikingowie z Grenlandii pod wodzą Leifa Erikssona dotarli do wybrzeży Ameryki, nazwanych Winlandią; ślady ich osady odkryto na Nowej Fundlandii. W 1497 r. John Cabot (Giovanni Caboto), płynąc dla Anglii, dotarł do wybrzeży dzisiejszej Kanady. Francuz Jacques Cartier w latach 1534-1542 zbadał Zatokę i Rzekę Świętego Wawrzyńca; od irokeskiego słowa „kanata” (osada) wzięła się nazwa Kanady. Samuel de Champlain założył w 1608 r. Quebec i zapoczątkował kolonię Nowa Francja.

7.Odkrywcy Ameryki Północnej: Hudson, de Soto, Coronado, Lewis i Clark

Henry Hudson w 1609 r. dla Holendrów popłynął rzeką nazwaną później jego imieniem (dziś Nowy Jork), a w 1610 r. dla Anglików dotarł do Zatoki Hudsona, gdzie porzuciła go zbuntowana załoga. Hiszpan Hernando de Soto w latach 1539-1542 zbadał południowy wschód dzisiejszych USA i dotarł do Missisipi. Francisco de Coronado w latach 1540-1542 szukał na południowym zachodzie legendarnych złotych miast; jego ludzie jako pierwsi Europejczycy ujrzeli Wielki Kanion. Meriwether Lewis i William Clark przeszli w latach 1804-1806 przez kontynent do Pacyfiku.

8.Podział administracyjny USA i Kanady

Stany Zjednoczone to federacja 50 stanów i Dystryktu Kolumbii ze stolicą Waszyngtonem. Dwa stany leżą poza główną częścią kraju: Alaska, kupiona od Rosji w 1867 r., i Hawaje - wulkaniczne wyspy na Pacyfiku. Każdy stan ma własne władze i część praw, np. Kalifornia, Teksas, Floryda. Kanada dzieli się na 10 prowincji i 3 terytoria na północy (Jukon, Terytoria Północno-Zachodnie i Nunavut, zamieszkany głównie przez Inuitów); stolicą jest Ottawa. Językami urzędowymi Kanady są angielski i francuski, którym mówi większość mieszkańców Quebecu.

9.Osadnictwo w USA i Kanadzie

Europejscy osadnicy zakładali najpierw kolonie na wschodnim wybrzeżu; z 13 kolonii brytyjskich powstały w 1776 r. Stany Zjednoczone. W XIX w. granica osadnictwa przesuwała się na zachód: przyciągały darmowa ziemia i gorączka złota w Kalifornii (od 1848 r.), a kolej transkontynentalna (1869) połączyła oba wybrzeża. Indian wypierano do rezerwatów. Ludność tworzyli imigranci z Europy, Afrykanie sprowadzeni jako niewolnicy, a później przybysze z Azji i Ameryki Łacińskiej. W Kanadzie, z powodu surowego klimatu północy, większość ludzi mieszka na południu, blisko granicy z USA.

10.Urbanizacja i megalopolis

Megalopolis to pas zrośniętych ze sobą wielkich miast i ich stref podmiejskich, ciągnący się przez setki kilometrów. W USA są trzy takie pasy: BosWash - od Bostonu przez Nowy Jork, Filadelfię i Baltimore do Waszyngtonu; ChiPitts - wokół Wielkich Jezior, od Chicago do Pittsburgha; SanSan - od San Francisco do San Diego w Kalifornii. W USA i Kanadzie większość ludzi mieszka w miastach. Zamożniejsi mieszkańcy przenoszą się na przedmieścia z domami jednorodzinnymi (suburbanizacja), a dojazdy umożliwiają autostrady.

11.Rolnictwo i gospodarka USA

Rolnictwo USA i Kanady jest wysoko zmechanizowane i wyspecjalizowane, a uprawy układają się w pasy zależne od klimatu i gleb: pas kukurydziany na Nizinie Centralnej, pszeniczny na Wielkich Równinach i w prowincjach prerii Kanady, bawełniany na cieplejszym południu, a sady, warzywa i winnice w Kalifornii. USA to światowa potęga gospodarcza: dolar jest główną walutą handlu międzynarodowego, działają tu wielkie firmy znane na całym świecie, a kraj przoduje w nowoczesnych technologiach, nauce, filmie (Hollywood) i finansach (Wall Street w Nowym Jorku).

12.Dolina Krzemowa - technopolia

Technopolia to ośrodek, w którym uczelnie, laboratoria i firmy wspólnie tworzą nowoczesne technologie. Najsłynniejszą jest Dolina Krzemowa w Kalifornii, na południe od San Francisco; nazwa pochodzi od krzemu, z którego robi się układy scalone. Rozwój zawdzięcza Uniwersytetowi Stanforda i innym uczelniom, wysoko wykwalifikowanym pracownikom z całego świata, inwestorom gotowym finansować ryzykowne pomysły (start-upy), łagodnemu klimatowi i atmosferze sprzyjającej nowym pomysłom. Mają tu siedziby wielkie firmy komputerowe i internetowe.

13.Amazonia - wylesianie a gospodarka

Amazonia to największy las równikowy świata w dorzeczu Amazonki - rzeki niosącej najwięcej wody na Ziemi; jej większa część leży w Brazylii. Las wycina się i wypala pod pastwiska dla bydła i pola soi, dla cennego drewna, przy budowie dróg (np. Transamazońskiej), kopalń (złoto, rudy żelaza) i zapór wodnych. Skutki: wymieranie gatunków, erozja i jałowienie gleb, więcej tlenku węgla(IV) w atmosferze i silniejsze ocieplenie, mniej opadów oraz utrata ziem przez Indian. Ochrona: rezerwaty, kontrola wyrębu, drewno z certyfikatem.

14.Ludność rdzenna Ameryk

Rdzenni mieszkańcy Ameryk to Indianie i - na dalekiej północy - Inuici. Po przybyciu Europejczyków ich liczba gwałtownie zmalała przez przywiezione choroby (np. ospę), wojny i pracę przymusową; tracili też ziemie. W USA i Kanadzie wielu Indian mieszka w rezerwatach, gdzie częste są bezrobocie i ubóstwo; Inuici w Kanadzie mają własne terytorium Nunavut. W Amazonii żyją plemiona, także takie, które unikają kontaktu z obcymi; zagrażają im wycinka lasu, kopalnie i choroby. Rdzenne ludy starają się zachować swoje języki i tradycje.

15.Slumsy (fawele)

Slumsy to dzielnice nędzy w wielkich miastach - budowane samowolnie z blachy, desek i cegieł, często na stromych zboczach, terenach podmokłych lub przy wysypiskach, bez wodociągów, kanalizacji i prądu. W Brazylii nazywa się je fawelami (np. w Rio de Janeiro). Powstają, gdy ze wsi do miast przybywa więcej ludzi, niż miasto może zapewnić mieszkań i pracy; przyczyną jest bieda na wsi i nadzieja na lepsze życie. Problemy slumsów to choroby, przestępczość, osuwiska i powodzie. Stolicą Brazylii jest Brasília, zbudowana od podstaw w głębi kraju.

16.Azja - kontynent kontrastów

Azja to największy kontynent, pełen skrajności. Są tu najwyższe góry świata - Himalaje z Mount Everestem - i najniżej położony obszar lądu, depresja Morza Martwego. Leżą tu najgłębsze jezioro świata Bajkał, rozległa Wyżyna Tybetańska i pustynie (Gobi, Takla Makan, Pustynia Arabska). Na wschodzie Syberii zimy należą do najmroźniejszych na półkuli północnej, a na stokach gór północno-wschodnich Indii spadają jedne z największych opadów na Ziemi. Gęsto zaludnione doliny wielkich rzek (Jangcy, Huang He, Ganges) sąsiadują z niemal pustymi pustyniami i tundrą.

17.Pacyficzny „pierścień ognia”

To pas wulkanów i częstych trzęsień ziemi otaczający Ocean Spokojny: od Andów i Kordylierów przez Aleuty i Kamczatkę po Japonię, Filipiny, Indonezję i Nową Zelandię. Biegnie wzdłuż granic płyt litosfery, gdzie płyty oceaniczne wsuwają się pod sąsiednie płyty. W takich miejscach powstają głębokie rowy oceaniczne (np. Rów Mariański), łuki wysp wulkanicznych i góry. Japonia, Indonezja i Filipiny należą do krajów najbardziej zagrożonych erupcjami i wstrząsami, dlatego budują domy odporne na wstrząsy i ćwiczą ewakuację.

18.Tsunami

Tsunami to seria fal morskich wywołanych nagłym ruchem dna morskiego - najczęściej podmorskim trzęsieniem ziemi, rzadziej wybuchem wulkanu lub podwodnym osuwiskiem. Na otwartym oceanie fala jest niska, ale bardzo szybka; przy płytkim brzegu zwalnia i wypiętrza się na wiele metrów, zalewając wybrzeże. Zapowiedzią bywa nagłe cofnięcie się morza. Tragiczne tsunami nawiedziły wybrzeża Oceanu Indyjskiego w 2004 r. i Japonię w 2011 r. (uszkodzona elektrownia jądrowa Fukushima). Chronią przed nimi systemy ostrzegania, falochrony i drogi ewakuacji na wzgórza.

19.Klimat monsunowy

Monsuny to wiatry, które dwa razy w roku zmieniają kierunek. Latem ląd Azji nagrzewa się silniej niż ocean, więc wilgotne powietrze płynie znad Oceanu Indyjskiego i Spokojnego na ląd - monsun letni przynosi ulewy i porę deszczową. Zimą ląd jest chłodniejszy od oceanu, a suche powietrze płynie z lądu nad ocean - monsun zimowy daje porę suchą. Klimat monsunowy obejmuje Azję Południową, Południowo-Wschodnią i Wschodnią. Od monsunu zależy rolnictwo: spóźniony monsun oznacza suszę i nieurodzaj, a zbyt silny - powodzie.

20.„Kultura ryżu” w Azji

Ryż jest podstawą wyżywienia w Azji Południowo-Wschodniej, Południowej i Wschodniej (np. w Chinach, Indiach, Indonezji, Wietnamie, Tajlandii). Rośnie na polach zalewanych wodą (sawach) w dolinach i deltach rzek oraz na tarasach wyciętych na zboczach gór. Sprzyjają mu wysokie temperatury i obfite opady monsunu letniego; w najcieplejszych rejonach zbiera się go kilka razy w roku. Uprawa wymaga wielu rąk do pracy (sadzenie rozsady, pilnowanie wody), dlatego tereny uprawy ryżu są bardzo gęsto zaludnione. Ryż kształtuje też kuchnię, zwyczaje i święta.

21.Japonia - gospodarka na tle warunków przyrodniczych i kultury

Japonia (stolica Tokio) to wyspiarski kraj z przewagą gór i wulkanów, z niewielką ilością ziemi uprawnej i prawie bez surowców mineralnych. Mimo to stała się potęgą gospodarczą: importuje surowce i energię, a eksportuje wysoko przetworzone wyroby - samochody, elektronikę, roboty i statki. Sprzyjały temu pracowitość, dyscyplina i lojalność wobec firmy, wysoki poziom wykształcenia, inwestycje w badania oraz porty i zakłady na wybrzeżu, także na sztucznych wyspach. Ważne są intensywna uprawa ryżu i rybołówstwo, a szybka kolej Shinkansen łączy wielkie miasta.

22.Chiny - rozmieszczenie ludności i rola w gospodarce

Chiny (stolica Pekin) mają bardzo nierównomierne rozmieszczenie ludności. Większość mieszkańców żyje na wschodzie: na nizinach, w dolinach Jangcy i Huang He (Rzeki Żółtej) i na wybrzeżu, gdzie klimat monsunowy i żyzne gleby sprzyjają rolnictwu, a porty - handlowi. Zachód, z Wyżyną Tybetańską i pustyniami Gobi i Takla Makan, jest zaludniony bardzo słabo. Od końca lat 70. XX w. Chiny otwierały się na świat: w specjalnych strefach ekonomicznych (np. Shenzhen) powstało mnóstwo fabryk i kraj nazwano „fabryką świata”. Dziś rozwija też nowoczesne technologie.

23.Indie - możliwości rozwoju i kontrasty społeczne

Indie (stolica Nowe Delhi) to kraj wielkich możliwości i silnych kontrastów. Atutami są liczna, młoda ludność, rosnąca grupa wykształconych specjalistów i powszechna znajomość angielskiego: rozwijają się informatyka i usługi komputerowe (Bengaluru), przemysł farmaceutyczny, kosmiczny i filmowy (Bollywood w Mumbaju). Jednocześnie wielu ludzi żyje w ubóstwie - na wsi lub w slumsach wielkich miast - a społeczeństwo dzieli też tradycyjny podział na kasty, choć prawo zakazuje dyskryminacji. Kraj jest bardzo zróżnicowany językowo i religijnie, z przewagą hinduizmu.

24.Bliski Wschód - kultura i ropa naftowa

Bliski Wschód to region w południowo-zachodniej Azji, m.in. Półwysep Arabski, Irak, Iran, Izrael i Syria. To kolebka dawnych cywilizacji (Mezopotamia nad Eufratem i Tygrysem) i trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Jerozolima jest święta dla wszystkich trzech, a Mekka w Arabii Saudyjskiej to najświętsze miasto islamu. Wokół Zatoki Perskiej leżą ogromne złoża ropy naftowej i gazu ziemnego; ich eksport wzbogacił m.in. Arabię Saudyjską, Kuwejt, Katar i Zjednoczone Emiraty Arabskie, gdzie na pustyni wyrosły nowoczesne miasta, np. Dubaj.

25.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej

Nad równikiem Słońce silnie nagrzewa powietrze, które unosi się, ochładza i tworzy chmury burzowe - stąd codzienne ulewy (deszcze zenitalne) i niskie ciśnienie. Wysoko powietrze płynie ku zwrotnikom i tam opada; opadając, ogrzewa się i wysycha, dlatego przy zwrotnikach panuje wysokie ciśnienie, niebo jest bezchmurne i powstają pustynie (Sahara, Namib). Przy ziemi powietrze wraca ku równikowi jako stałe wiatry - pasaty. Pas deszczów przesuwa się w ciągu roku za Słońcem górującym w zenicie, co daje sawannom porę deszczową i porę suchą.

26.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa Afryki

Afryka leży prawie symetrycznie po obu stronach równika, więc strefy klimatu, roślinności i gleb powtarzają się ku północy i ku południu. W dorzeczu Konga rośnie wilgotny las równikowy na ubogich glebach czerwonych; dalej leżą sawanny z porą suchą i deszczową, potem półpustynie (np. Sahel) i pustynie zwrotnikowe: Sahara na północy, a Namib i Kalahari na południu. Na skrajnej północy (góry Atlas) i południu (okolice Kapsztadu) panuje klimat śródziemnomorski z roślinnością twardolistną. Wysokie góry, np. Kilimandżaro, mają piętra roślinności mimo bliskości równika.

27.Sahel i pustynnienie

Sahel to pas półpustyń i suchych sawann na południowym skraju Sahary, od Senegalu i Mali po Czad i Sudan. Opady są tu małe i zawodne, a susze powracają co kilka lat. Pustynnienie to zamiana takich terenów w pustynię. Przyczyny: susze, nadmierny wypas bydła, kóz i wielbłądów, wycinanie drzew i krzewów na opał, zbyt intensywne uprawy i szybki wzrost liczby ludności. Skutki: wywiewanie gleby, nieurodzaje, głód i migracje. Przeciwdziała się mu, sadząc drzewa i pasy zieleni (projekt Wielkiego Zielonego Muru), budując zbiorniki wody i ograniczając wypas.

28.Niedożywienie w Afryce

Niedożywienie to stan, gdy człowiek przez dłuższy czas je za mało lub zbyt jednostronnie - brakuje mu energii, białka, witamin i składników mineralnych. W Afryce na południe od Sahary przyczynami są: susze i pustynnienie, nieurodzaje, ubóstwo, mało wydajne rolnictwo, szybki wzrost liczby ludności, wojny domowe i choroby (np. malaria). Skutki: słaba odporność i choroby, zahamowanie wzrostu i rozwoju dzieci, wysoka umieralność niemowląt i mniejsza wydajność pracy, co pogłębia biedę. Pomagają pomoc żywnościowa, nawadnianie, lepsze odmiany roślin i szkolenie rolników.

29.Afryka - gospodarka tradycyjna i nowoczesna, turystyka

W gospodarce tradycyjnej wielu rolników uprawia ręcznie małe pola na własne potrzeby, często wypalając roślinność, a ludy pasterskie wędrują ze stadami. Nowoczesna gospodarka to plantacje na eksport (kakao w Ghanie i Wybrzeżu Kości Słoniowej, kawa w Etiopii, herbata w Kenii), wydobycie ropy naftowej (Nigeria), diamentów i złota (RPA, Botswana) oraz telefonia komórkowa i płatności przez telefon (Kenia). Turystów przyciągają safari w parkach narodowych Kenii i Tanzanii (Serengeti), Kilimandżaro, piramidy w Gizie koło Kairu w Egipcie i wybrzeża Maroka.

30.Australia - środowisko przyrodnicze

Australia to najmniejszy kontynent i zarazem najsuchszy z zamieszkanych przez ludzi. Wnętrze zajmują pustynie i półpustynie (np. Wielka Pustynia Piaszczysta), a na wschodzie ciągną się stare, niskie Wielkie Góry Wododziałowe, które zatrzymują wilgotne wiatry znad Pacyfiku. Wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża leży Wielka Rafa Koralowa. Długa izolacja od innych lądów sprawiła, że żyje tu wiele endemitów: torbacze (kangury, koale, wombaty), stekowce składające jaja (dziobak, kolczatka) i eukaliptusy. W centrum wznosi się święta dla Aborygenów skała Uluru.

31.Australia - ludność i gospodarka

Ludność Australii skupia się na wybrzeżach, głównie na wilgotnym i umiarkowanie ciepłym południowym wschodzie (Sydney, Melbourne, stolica Canberra); suche wnętrze, zwane outbackiem, jest prawie puste. Rdzennymi mieszkańcami są Aborygeni, a większość dzisiejszych mieszkańców to potomkowie imigrantów, głównie z Europy, a coraz częściej z Azji. Gospodarka opiera się na wydobyciu surowców (rudy żelaza, węgiel, boksyty, złoto), hodowli owiec merynosów i bydła na ogromnych farmach, gdzie wodę czerpie się ze studni artezyjskich, uprawie pszenicy i turystyce.

32.Oceania i atole

Oceania to tysiące wysp na Oceanie Spokojnym, dzielonych na Melanezję, Mikronezję i Polinezję. Ze względu na pochodzenie wyróżnia się wyspy kontynentalne (np. Nowa Gwinea, Nowa Zelandia), wulkaniczne (np. Hawaje) i koralowe. Atol to pierścień wysp koralowych otaczający płytką lagunę, zwykle zbudowany przez koralowce wokół zatopionego wulkanu. Nowa Zelandia (stolica Wellington) ma gejzery i wulkany na Wyspie Północnej, a fiordy i lodowce na Wyspie Południowej; jej rdzenni mieszkańcy to Maorysi. Niskim atolom, np. Tuvalu i Kiribati, zagraża podnoszenie się poziomu oceanu wywołane ociepleniem klimatu.

33.Antarktyda - środowisko przyrodnicze

Antarktyda leży wokół bieguna południowego i prawie w całości pokrywa ją lądolód, w którym zgromadzona jest większość słodkiej wody Ziemi. To najzimniejszy, najbardziej wietrzny i średnio najwyżej położony kontynent; wewnątrz opady są tak małe, że jest to pustynia lodowa. Lód spływa ku morzu, tworząc lodowce szelfowe, od których odrywają się góry lodowe. Życie skupia się na wybrzeżach i w morzu: pingwiny, foki, wieloryby i kryl - drobne skorupiaki, którymi żywi się wiele zwierząt. Stałych mieszkańców brak; w stacjach przebywają naukowcy. Polska Stacja im. Henryka Arctowskiego leży na Wyspie Króla Jerzego w Antarktyce, poza kontynentem Antarktydy. (podpowiedź: Antarktyda - pingwiny; Arktyka - niedźwiedzie polarne.)

34.Traktat Antarktyczny

Traktat Antarktyczny podpisano w 1959 r. w Waszyngtonie (obowiązuje od 1961 r.). Ustala, że Antarktyda służy wyłącznie celom pokojowym i badaniom naukowym: zakazuje działań wojskowych, wybuchów jądrowych i składowania odpadów promieniotwórczych, zamraża roszczenia państw do jej terytorium oraz gwarantuje swobodę badań i współpracę naukowców. Protokół madrycki z 1991 r. dodał ochronę środowiska i zakaz wydobycia surowców mineralnych. Polska przystąpiła do Traktatu w 1961 r., a po założeniu Stacji im. Arctowskiego (1977) zyskała prawo głosu w sprawach Antarktydy.

35.Arktyka i skutki zmian klimatu

Arktyka to obszar wokół bieguna północnego: Ocean Arktyczny pokryty lodem morskim oraz północne krańce Europy, Azji i Ameryki z Grenlandią. W ostatnich dziesięcioleciach ociepla się tu szybciej niż średnio na Ziemi. Skutki: latem kurczy się pokrywa lodu morskiego, co zagraża niedźwiedziom polarnym i ułatwia żeglugę wzdłuż północnych wybrzeży; topnieją lądolód Grenlandii i lodowce, co podnosi poziom oceanu; rozmarza wieczna zmarzlina, przez co osiadają drogi i budynki, a z gruntu uwalnia się metan. Zmienia się też tradycyjne życie Inuitów.

36.Antropopresja i ocieplenie klimatu

Antropopresja to wpływ człowieka na środowisko przyrodnicze. Jej najgroźniejszym globalnym skutkiem jest ocieplenie klimatu: spalanie węgla, ropy i gazu oraz wycinanie lasów zwiększają ilość tlenku węgla(IV) i metanu w atmosferze, co wzmacnia efekt cieplarniany - gazy te zatrzymują ciepło przy Ziemi. Skutki: topnienie lodowców i lądolodów, podnoszenie się poziomu oceanu, częstsze fale upałów, susze, pożary i gwałtowne ulewy, przesuwanie się stref roślinności. Przeciwdziałanie: odnawialne źródła energii, oszczędzanie energii, ochrona lasów; w 2015 r. państwa przyjęły porozumienie paryskie.

37.Deforestacja (wylesianie)

Deforestacja to trwałe usuwanie lasów. Najszybciej znikają lasy równikowe: w Amazonii pod pastwiska i soję, w Indonezji i Malezji (Borneo, Sumatra) pod plantacje palmy olejowej, a w Afryce, np. w dorzeczu Konga, pod pola i na opał; wycina się je też dla cennego drewna. Skutki: giną siedliska wielu gatunków (np. orangutanów), odsłonięte gleby ulegają erozji i jałowieją, rośnie ryzyko powodzi i osuwisk, zmienia się obieg wody, a do atmosfery trafia więcej tlenku węgla(IV). Przeciwdziałanie: ochrona prawna, zalesianie, kupowanie produktów z certyfikatem.

38.Degradacja gleb - katastrofa Jeziora Aralskiego

Degradacja gleby to pogorszenie jej żyzności lub zniszczenie: przez erozję wodną i wietrzną, zasolenie, zanieczyszczenie chemikaliami i zabudowę. Przykładem katastrofy jest Jezioro Aralskie w Azji Środkowej: od lat 60. XX w. wodę zasilających je rzek Amu-darii i Syr-darii zużywano do nawadniania pól bawełny, więc jezioro w dużej części wyschło. Na odsłoniętym dnie powstała słona pustynia, z której wiatr roznosi sól i chemikalia na pola, rybołówstwo upadło, a klimat okolicy stał się bardziej suchy i surowy. Zasolenie grozi wszędzie, gdzie nawadnia się pola w suchym klimacie.

39.Zanieczyszczenie oceanów i wód powierzchniowych

Do oceanów trafiają tworzywa sztuczne, ścieki, nawozy i ropa naftowa. Plastik rozpada się na drobiny (mikroplastik), które połykają zwierzęta, a prądy morskie gromadzą śmieci w wielkich plamach, np. na północnym Pacyfiku. Wycieki ropy z tankowców i platform wiertniczych, np. w Zatoce Meksykańskiej w 2010 r., zabijają ptaki i ryby. Nawozy spływające z pól powodują zakwity glonów i brak tlenu w wodzie. Rzeki zanieczyszczają ścieki miejskie i przemysłowe, np. Ganges. Ochrona: oczyszczalnie ścieków, ograniczanie plastiku, recykling i bezpieczniejszy transport ropy.

40.Zanieczyszczenie powietrza i wymieranie gatunków

Spaliny samochodów, dymy z fabryk, elektrowni węglowych i domowych pieców tworzą smog, groźny zwłaszcza w szybko rosnących miastach Azji, np. w Indiach i Chinach; tlenki siarki i azotu dają kwaśne deszcze niszczące lasy i budynki. Wymieranie gatunków przyspieszają: niszczenie siedlisk (wylesianie, osuszanie bagien), kłusownictwo (nosorożce dla rogów, słonie dla kości słoniowej), gatunki obce (np. króliki i ropucha aga w Australii), zanieczyszczenia i zmiany klimatu. Ochrona: parki narodowe, zakaz handlu zagrożonymi gatunkami (konwencja waszyngtońska, CITES) i hodowle ratunkowe.