Wojewódzki Konkurs Geograficzny (wielkopolskie) - kontynenty i badacze

1.Azja - kontynent kontrastów

Azja to największy kontynent, położony głównie na półkuli północnej i wschodniej. Nazywa się ją kontynentem kontrastów: ma najwyższy szczyt Ziemi - Mount Everest w Himalajach - i najniżej położony obszar lądu - depresję wokół Morza Martwego; największe jezioro świata - Morze Kaspijskie - i najgłębsze - Bajkał. Obok bardzo wilgotnych obszarów monsunowych Indii leżą suche pustynie (Gobi, Rub al-Chali), a obok upalnych nizin - mroźna Syberia z biegunem zimna półkuli północnej (okolice Ojmiakonu i Wierchojańska).

2.Pacyficzny pierścień ognia

To pas wulkanów i ognisk trzęsień ziemi otaczający Ocean Spokojny: od Andów przez Kordyliery, Alaskę, Kamczatkę, Japonię i Filipiny po Indonezję i Nową Zelandię. Biegnie wzdłuż granic płyt litosfery. Tam, gdzie płyta oceaniczna wsuwa się pod inną płytę, powstają głębokie rowy oceaniczne (najgłębszy - Rów Mariański), łańcuchy wulkanów i silne trzęsienia ziemi. Zderzenie płyty indyjskiej z euroazjatycką wypiętrzyło Himalaje, które wciąż rosną. W Azji są też rowy tektoniczne na lądzie, np. ten, w którym leży Bajkał.

3.Trzęsienie ziemi

Trzęsienie ziemi to nagłe drgania skorupy ziemskiej wywołane gwałtownym przesunięciem mas skalnych, najczęściej na granicach płyt litosfery. Miejsce w głębi Ziemi, w którym powstają drgania, to ognisko (hipocentrum), a punkt na powierzchni dokładnie nad nim - epicentrum; tam wstrząsy są zwykle najsilniejsze. Siłę trzęsienia opisuje magnituda (skala Richtera). Skutki: zawalone budynki, pożary, osuwiska, tsunami. Ochrona: budynki odporne na wstrząsy (np. w Japonii na elastycznych fundamentach), systemy ostrzegania i ćwiczenia ewakuacyjne.

4.Tsunami

Tsunami to seria olbrzymich fal morskich, wywołanych najczęściej podmorskim trzęsieniem ziemi, rzadziej wybuchem wulkanu lub osuwiskiem. Na otwartym oceanie fala jest niska i prawie niezauważalna, ale pędzi z prędkością samolotu; przy brzegu, na płytkiej wodzie, zwalnia i spiętrza się do wielu metrów. Często zapowiada ją nagłe cofnięcie się morza od brzegu. Przykłady: tsunami na Oceanie Indyjskim w 2004 r. (m.in. Indonezja, Tajlandia, Sri Lanka) i w Japonii w 2011 r., które uszkodziło elektrownię jądrową w Fukushimie. Chronią systemy ostrzegania i ewakuacja na wyżej położone tereny.

5.Wulkanizm i jego skutki

Wulkan to miejsce, w którym magma z wnętrza Ziemi wydobywa się na powierzchnię jako lawa, gazy, popioły i bomby wulkaniczne. Wulkany o spokojnych wylewach rzadkiej lawy mają łagodne stoki (wulkany tarczowe, np. na Hawajach), a wulkany wybuchowe tworzą strome stożki (Fudżi w Japonii, Wezuwiusz we Włoszech, który w 79 r. zasypał Pompeje). Zagrożenia: chmury gorących gazów i popiołów, potoki lawy, spływy błotne, zakłócenia lotów. Korzyści: żyzne gleby wulkaniczne, energia geotermalna i turystyka.

6.Monsun i „kultura ryżu”

Monsun to wiatr, który zmienia kierunek wraz z porą roku. Latem ląd Azji nagrzewa się silniej niż ocean, powstaje nad nim niż i napływa wilgotne powietrze znad oceanu, przynosząc ulewne deszcze (pora deszczowa); zimą wieje suchy wiatr z lądu (pora sucha). Klimat monsunowy panuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Gorąco i dużo wody sprzyjają uprawie ryżu na zalewanych polach i tarasach - ryż jest podstawą wyżywienia, a praca przy nim wyznacza rytm życia. Zbyt silny monsun wywołuje powodzie (np. w Bangladeszu), zbyt słaby - susze.

7.Japonia - gospodarka mimo trudnych warunków

Japonia to wyspiarskie państwo Azji Wschodniej: góry zajmują większość jej powierzchni, często zdarzają się trzęsienia ziemi, tsunami i wybuchy wulkanów, a surowców mineralnych prawie nie ma. Mimo to ma jedną z najsilniejszych gospodarek świata: importuje surowce i eksportuje nowoczesne wyroby - samochody, elektronikę, roboty, statki. Sukces wynika z wysokiego poziomu wykształcenia, pracowitości i dyscypliny oraz inwestycji w badania. Ludność skupia się na wąskich nizinach nadbrzeżnych (Tokio, Osaka); brak miejsca rozwiązuje się m.in. budową sztucznych wysp.

8.Chiny - rozmieszczenie ludności i rola w gospodarce

Chiny należą do najludniejszych państw świata, ale ludność rozmieszczona jest bardzo nierównomiernie: większość mieszka na wschodzie, na nizinach i w dolinach wielkich rzek - Jangcy i Huang He. Zachód kraju - Wyżyna Tybetańska oraz pustynie Gobi i Takla Makan - jest prawie pusty. Huang He, czyli Rzeka Żółta, niesie mnóstwo lessu i dawniej często wylewała. Chiny stały się „fabryką świata”: produkują i eksportują ogromne ilości towarów, rozwijają nowoczesne technologie i inwestują za granicą. Szybki rozwój ma swoją cenę: smog w miastach i zanieczyszczone rzeki.

9.Indie - możliwości rozwoju i kontrasty społeczne

Szansą Indii są liczna i młoda ludność, rozwinięte usługi informatyczne (Bengaluru - indyjska „Dolina Krzemowa”), przemysł farmaceutyczny i kosmiczny oraz rolnictwo, które dzięki zielonej rewolucji (nowe odmiany roślin, nawozy, nawadnianie) zaczęło wyżywiać kraj. Problemy to bieda, slumsy wielkich miast (np. Mumbaju), niedożywienie i analfabetyzm części ludności, zanieczyszczenie powietrza i wód (święty dla hindusów Ganges) oraz pozostałości podziału na kasty. Nowoczesne, bogate dzielnice sąsiadują tu z bardzo ubogimi.

10.Bliski Wschód - kultura i ropa naftowa

Bliski Wschód to region w południowo-zachodniej Azji, obejmujący m.in. Arabię Saudyjską, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Iran i Turcję. To kolebka trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu; w Arabii Saudyjskiej leży Mekka - najświętsze miasto islamu, do którego pielgrzymują muzułmanie. Klimat jest gorący i suchy, przeważają pustynie, a wodę pitną często uzyskuje się z odsalania wody morskiej. Wokół Zatoki Perskiej leżą bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego; dochody z ich sprzedaży pozwoliły zbudować nowoczesne miasta, np. Dubaj w ZEA.

11.Benedykt Dybowski - badacz Bajkału

Benedykt Dybowski (1833-1930) - przyrodnik, zoolog i lekarz. Za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Syberię. Razem z Wiktorem Godlewskim badał jezioro Bajkał: mierzył jego głębokość i temperaturę wody, opisał wiele nieznanych wcześniej gatunków zwierząt żyjących tylko tam (m.in. kiełży), pokazując wyjątkowość przyrody jeziora. Później był lekarzem na Kamczatce, a następnie profesorem we Lwowie. Jego nazwisko noszą liczne gatunki zwierząt.

12.Aleksander Czekanowski - badacz Syberii

Aleksander Czekanowski (1833-1876) - geolog i podróżnik, zesłany na Syberię za udział w powstaniu styczniowym. Prowadził wyprawy na słabo poznane obszary Syberii Środkowej i Wschodniej: nad Dolną Tunguzką, Olenkiem i dolną Leną. Sporządzał mapy, opisywał budowę geologiczną i zebrał bogate zbiory skał, skamieniałości, roślin i zwierząt. Jego imieniem nazwano pasmo górskie na Syberii - Góry Czekanowskiego.

13.Jan Czerski - badacz Syberii

Jan Czerski (1845-1892) - geolog, paleontolog i geograf, zesłany na Syberię po powstaniu styczniowym. Wiedzę zdobył w dużej mierze samodzielnie i stał się cenionym uczonym: opracował mapę geologiczną wybrzeży Bajkału i opisał budowę okolic Irkucka. Zmarł w czasie wyprawy nad rzekę Kołymę; dokończyła ją jego żona Mawra wraz z synem. Jego imieniem nazwano Góry Czerskiego we wschodniej Syberii oraz pasmo górskie w pobliżu Bajkału.

14.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej

Nad równikiem Słońce silnie nagrzewa powierzchnię, powietrze unosi się, ochładza, a para wodna skrapla się - niemal codziennie po południu padają ulewne deszcze (opady zenitalne). W okolicach zwrotników powietrze opada, ogrzewa się i jest suche, więc chmury się nie tworzą - powstały tam pustynie (Sahara, Kalahari, Namib). Przy powierzchni powietrze wraca ku równikowi jako stałe wiatry - pasaty. Pas deszczów przesuwa się w ciągu roku za Słońcem górującym w zenicie, dlatego dalej od równika występują pora deszczowa i pora sucha.

15.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa Afryki

Afryka leży niemal symetrycznie po obu stronach równika, więc strefy klimatu, roślinności i gleb powtarzają się na północ i na południe od niego. Od równika: wilgotny las równikowy (Kotlina Konga) na czerwonych, ubogich glebach; sawanny z trawami, akacjami i baobabami; półpustynie i pustynie gorące (Sahara na północy, Kalahari i Namib na południu); na krańcach kontynentu - roślinność śródziemnomorska (wybrzeża Maroka i Algierii oraz okolice Kapsztadu). Od lasów równikowych ku pustyniom pora deszczowa się skraca i opadów jest coraz mniej. W strefie śródziemnomorskiej lata są suche, a zimy deszczowe. (podpowiedź: Las - sawanna - pustynia - śródziemnomorska, w obie strony od równika.)

16.Sahel - susze i pustynnienie

Sahel to pas półpustyń i suchych sawann na południe od Sahary, m.in. w Mali, Nigrze, Czadzie i Sudanie. Opady są tu małe i nieregularne, a co kilka lat zdarzają się długie susze. Pustynnienie to zamiana takich terenów w pustynię. Przyczyny: susze, nadmierny wypas bydła, kóz i wielbłądów, wycinanie drzew i krzewów na opał oraz zbyt intensywna uprawa suchych gleb - gleba bez roślin wysycha i jest wywiewana. Skutki: głód, ubóstwo, migracje. Przeciwdziałanie: sadzenie drzew (Wielki Zielony Mur), zatrzymywanie wody deszczowej, ograniczanie wypasu.

17.Niedożywienie w Afryce

Niedożywienie to stałe dostarczanie organizmowi zbyt małej ilości pożywienia albo zbyt małej ilości ważnych składników, np. białka i witamin. W Afryce dotyka głównie krajów Sahelu i Rogu Afryki. Przyczyny: susze i nieurodzaje, ubóstwo, szybki przyrost ludności, mało wydajne rolnictwo, wojny i słabość państw, brak dróg i magazynów. Skutki: wolniejszy rozwój i choroby dzieci, mniejsza wydajność pracy, wyższa umieralność. Pomoc żywnościowa ratuje życie, ale trwałą poprawę dają rozwój rolnictwa, nawadnianie, edukacja i opieka zdrowotna.

18.Gospodarka Afryki i turystyka

Gospodarka tradycyjna to rolnictwo na własne potrzeby (proso, maniok, kukurydza) i koczownicze pasterstwo. Gospodarka nowoczesna to plantacje na eksport (kawa w Etiopii, ojczyźnie kawy; herbata i kwiaty cięte w Kenii; kakao), górnictwo (ropa naftowa, złoto, diamenty, miedź), przemysł i usługi, np. płatności telefonem komórkowym w Kenii. Turystyka: Egipt - piramidy w Gizie i rafy Morza Czerwonego; Kenia i Tanzania - safari na sawannie (Masai Mara, Serengeti) i Kilimandżaro, najwyższy szczyt Afryki; Maroko - stare medyny i góry Atlas.

19.Kazimierz Nowak - rowerem przez Afrykę

Kazimierz Nowak (1897-1937) - podróżnik, reporter i fotograf, mieszkaniec Poznania. W latach 1931-1936 samotnie przemierzył Afrykę z północy na południe - od Trypolisu w Libii do Przylądka Igielnego, południowego krańca kontynentu - i z powrotem na północ. Podróżował głównie rowerem, a także pieszo, konno, na wielbłądzie i łodzią. W reportażach i na tysiącach zdjęć pokazywał przyrodę i życie Afrykanów oraz krytykował krzywdy wyrządzane im przez kolonizatorów.

20.Stefan Szolc-Rogoziński - badacz Kamerunu

Stefan Szolc-Rogoziński (1861-1896) - podróżnik i badacz Afryki, urodzony w Kaliszu, oficer marynarki. W latach 1882-1885 zorganizował i poprowadził polską wyprawę do Kamerunu w Afryce Środkowej. Z bazy na wyspie Mondoleh badał okolice Góry Kamerun i słabo znane tereny w głębi lądu: sporządzał mapy oraz prowadził obserwacje przyrodnicze i etnograficzne. Była to jedna z pierwszych polskich wypraw naukowych do Afryki; badane przez niego tereny zajęli wkrótce Niemcy. (podpowiedź: Kaliszanin w Kamerunie.)

21.Ameryki - rozciągłość i ukształtowanie powierzchni

Ameryka Północna i Południowa ciągną się z północy na południe od Arktyki niemal po okolice Antarktyki, dlatego występują tu wszystkie strefy klimatyczne. Rzeźba obu kontynentów jest podobna: na zachodzie wysokie, młode góry (Kordyliery w Ameryce Północnej, Andy z Aconcaguą w Ameryce Południowej - najdłuższy lądowy łańcuch górski świata), w środku rozległe równiny i niziny (wyżynne Wielkie Równiny, Nizina Missisipi, Nizina Amazonki), a na wschodzie niższe, starsze góry i wyżyny (Appalachy, Wyżyna Brazylijska). (podpowiedź: Zachód - młode góry, środek - równiny i niziny, wschód - stare góry i wyżyny.)

22.Tornado

Tornado (trąba powietrzna) to wirujący lej powietrza schodzący z chmury burzowej do ziemi. Trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut i niszczy wąski pas terenu, ale wiatr w nim jest najsilniejszy na Ziemi - zrywa dachy, przewraca samochody i domy. Najwięcej tornad występuje na Wielkich Równinach w USA, w tzw. Alei Tornad: na płaskim terenie zderza się tam ciepłe, wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej z chłodnym i suchym powietrzem z północy. Ochrona: ostrzeżenia na podstawie obserwacji radarowych i schrony w piwnicach.

23.Cyklon tropikalny (huragan, tajfun)

Cyklon tropikalny to ogromny wir niżowy o średnicy setek kilometrów, powstający nad ciepłymi wodami oceanów w strefie międzyzwrotnikowej. Energii dostarcza mu parująca ciepła woda, dlatego nad lądem słabnie. W środku leży spokojne, bezchmurne oko cyklonu, otoczone ścianą chmur z najsilniejszym wiatrem i ulewami. Nad Atlantykiem i Morzem Karaibskim nazywa się huraganem, nad zachodnim Pacyfikiem - tajfunem, a nad Oceanem Indyjskim - cyklonem. Szkody wyrządzają wiatr, ulewy i spiętrzenie morza; np. huragan Katrina w 2005 r. zalał Nowy Orlean.

24.Amazonia - wylesianie a gospodarka

Amazonia to największy obszar wilgotnego lasu równikowego na Ziemi, w dorzeczu Amazonki (głównie Brazylia, a także m.in. Peru, Kolumbia i Wenezuela). Żyje tu ogromna liczba gatunków, a las wpływa na klimat i pochłania tlenek węgla(IV). Wylesianie ma przyczyny gospodarcze: zamianę lasu na pastwiska dla bydła i pola soi, wyrąb drewna, wydobycie rud i złota, budowę dróg (np. Transamazońskiej) i zapór. Skutki: wymieranie gatunków, wyjałowienie i erozja ubogich gleb, zmiany klimatu, wypieranie ludności rdzennej. Ochrona: parki i rezerwaty, kontrola wyrębu.

25.Ludność rdzenna Ameryk

Ludność rdzenna to potomkowie pierwszych mieszkańców Ameryk: Indianie (np. plemiona Amazonii, Keczua i Ajmara w Andach) oraz Inuici na dalekiej północy. Po przybyciu Europejczyków stracili większość ziem, a wielu zginęło w wojnach i z powodu przywleczonych chorób. Dziś część z nich mieszka w rezerwatach lub na terenach chronionych; w Amazonii zagrażają im wyrąb lasu, nielegalne kopalnie złota i choroby. Problemy to bieda, utrata ziemi, języka i tradycji. W Peru i Boliwii Indianie zachowali wiele dawnej kultury.

26.Megalopolis i slumsy

Megalopolis to pas zrośniętych ze sobą wielkich aglomeracji. Najsłynniejsze - BosWash na wschodnim wybrzeżu USA - ciągnie się od Bostonu przez Nowy Jork, Filadelfię i Baltimore do Waszyngtonu; inne leżą nad Wielkimi Jeziorami i w Kalifornii. W Ameryce Łacińskiej miasta rosną bardzo szybko, bo ludzie przenoszą się ze wsi w poszukiwaniu pracy. Brak tanich mieszkań prowadzi do powstawania slumsów - dzielnic biedy bez kanalizacji i bezpiecznych domów; w Brazylii nazywa się je fawelami (np. na zboczach wzgórz w Rio de Janeiro).

27.Dolina Krzemowa i rola USA w gospodarce światowej

Technopolia to ośrodek nowoczesnych technologii, w którym uczelnie i laboratoria współpracują z firmami, a pomysły szybko zamieniają się w produkty. Najsłynniejsza jest Dolina Krzemowa w Kalifornii, koło San Francisco: przy Uniwersytecie Stanforda wyrosły firmy komputerowe, internetowe i elektroniczne; nazwa pochodzi od krzemu, z którego robi się układy scalone. Stany Zjednoczone mają ogromne znaczenie w gospodarce świata: dolar jest główną walutą rozliczeń, giełda na Wall Street w Nowym Jorku należy do najważniejszych, a firmy amerykańskie przodują w nowych technologiach i rozrywce.

28.Ignacy Domeyko - badacz Chile

Ignacy Domeyko (1802-1889) - geolog i mineralog, filomata i przyjaciel Adama Mickiewicza. Po powstaniu listopadowym wyemigrował, a w 1838 r. wyjechał do Chile. Badał Andy i pustynię Atakama, opisał chilijskie złoża rud (m.in. miedzi i srebra) i położył podstawy chilijskiej geologii. Był rektorem Uniwersytetu Chilijskiego i współtwórcą tamtejszego szkolnictwa. Jego imię noszą minerał domeykit, pasmo górskie Cordillera Domeyko i miasto Domeyko; w Chile uważany jest za bohatera narodowego.

29.Australia - specyfika środowiska przyrodniczego

Australia to najmniejszy kontynent i najbardziej suchy z zamieszkanych: przez jej środek przebiega Zwrotnik Koziorożca, a wnętrze zajmują pustynie i półpustynie (z czerwoną skałą Uluru). Rzeźba jest wyrównana; wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągną się Wielkie Góry Wododziałowe z Górą Kościuszki. Pod suchymi równinami leżą zasoby wód podziemnych (Wielki Basen Artezyjski). Długa izolacja sprawiła, że żyją tu endemity: torbacze (kangur, koala), stekowce składające jaja (dziobak, kolczatka), a rosną eukaliptusy. U północno-wschodnich wybrzeży leży Wielka Rafa Koralowa.

30.Australia i Oceania - ludność i gospodarka

Większość Australijczyków mieszka w miastach na wybrzeżach wschodnich i południowo-wschodnich (Sydney, Melbourne, Brisbane), gdzie klimat jest łagodny i są opady; suche wnętrze jest prawie puste. Pierwszymi mieszkańcami są Aborygeni. Gospodarka korzysta z bogactw przyrody: wydobywa się rudy żelaza, węgiel, boksyty i złoto, hoduje owce merynosy (wełna) i bydło, uprawia pszenicę; ważna jest turystyka. Nowa Zelandia ma góry z lodowcami, fiordy, wulkany i gejzery; jej mieszkańcy hodują owce i rozwijają turystykę, a rdzenną ludnością są Maorysi.

31.Paweł Edmund Strzelecki - badacz Australii

Paweł Edmund Strzelecki (1797-1873) - podróżnik i geolog, urodzony w Głuszynie pod Poznaniem. W latach 1839-1843 badał Australię i Tasmanię: przeszedł Alpy Australijskie i w 1840 r. zdobył ich najwyższy szczyt, który nazwał Górą Kościuszki na cześć Tadeusza Kościuszki. Badał i nazwał region Gippsland, znalazł ślady złota, opisał budowę geologiczną Nowej Południowej Walii i Tasmanii oraz sporządził ich mapy. Później w Irlandii organizował pomoc dla głodujących. Otrzymał wysokie brytyjskie odznaczenia.

32.Antarktyda i Traktat Antarktyczny

Antarktyda otacza biegun południowy i prawie w całości pokrywa ją gruby lądolód; to najzimniejszy i najbardziej wietrzny kontynent. Od lodowców szelfowych na jej brzegach odrywają się góry lodowe. Życie skupia się na wybrzeżach i w morzu (pingwiny, foki, kryl). Nie ma stałych mieszkańców - przebywają tu tylko naukowcy na stacjach badawczych. Traktat Antarktyczny z 1959 r. stanowi, że Antarktyda służy wyłącznie celom pokojowym i badaniom naukowym: zakazuje działań wojskowych, wybuchów jądrowych i składowania odpadów promieniotwórczych; późniejszy protokół zakazał wydobycia surowców.

33.Arktyka i skutki zmian klimatu

Arktyka to obszar wokół bieguna północnego: Ocean Arktyczny pokryty lodem morskim, Grenlandia z lądolodem oraz północne krańce Eurazji i Ameryki z tundrą. Ocieplenie klimatu jest tu szczególnie silne. Skutki: maleje zasięg i grubość lodu morskiego, topnieją lądolód Grenlandii i lodowce górskie, rozmarza wieloletnia zmarzlina (zapadają się domy i drogi, uwalnia się metan), niedźwiedzie polarne tracą tereny łowieckie, a latem otwierają się szlaki żeglugowe. Topnienie lądolodów podnosi poziom oceanu, a topnienie lodu morskiego - nie, bo ten lód już pływa po wodzie.

34.Henryk Arctowski - badacz Antarktyki

Henryk Arctowski (1871-1958) - geograf, geofizyk, meteorolog i oceanograf. W latach 1897-1899 uczestniczył w belgijskiej wyprawie na statku Belgica, który uwięziony w lodach jako pierwszy przezimował w Antarktyce. Prowadził tam pomiary meteorologiczne, oceanograficzne i geologiczne. Później był profesorem we Lwowie i badał zmiany klimatu i pogody. Jego imię nosi Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego, działająca od 1977 r., a także półwysep w Antarktyce.

35.Antoni Bolesław Dobrowolski - badacz lodu

Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954) - geofizyk, meteorolog i glacjolog, czyli badacz lodu i śniegu. Razem z Henrykiem Arctowskim uczestniczył w wyprawie statku Belgica (1897-1899): prowadził obserwacje meteorologiczne, badał chmury, śnieg i lód morski. Napisał „Historię naturalną lodu” - wielkie dzieło o wszystkich formach lodu w przyrodzie. Jego imię nosi polska stacja w Antarktydzie Wschodniej, w oazie Bungera, przejęta przez Polskę w 1959 r.

36.Marek Kamiński - zdobywca obu biegunów

Marek Kamiński (ur. 1964) - polarnik i podróżnik z Gdańska. W 1995 r. jako pierwszy człowiek dotarł w ciągu jednego roku do obu biegunów bez pomocy z zewnątrz: w maju na biegun północny (razem z Wojciechem Moskalem), a w grudniu samotnie na biegun południowy. Wcześniej przeszedł na nartach Grenlandię. W 2004 r. dotarł do obu biegunów z niepełnosprawnym nastolatkiem Jasiem Melą, pokazując, że ograniczenia można pokonywać. Swoje wyprawy opisał w książkach.

37.Efekt cieplarniany i zmiany klimatu

Efekt cieplarniany to zatrzymywanie ciepła przez niektóre gazy w atmosferze - przepuszczają one promienie słoneczne, ale zatrzymują ciepło oddawane przez Ziemię, jak szyby szklarni. Naturalny efekt umożliwia życie, ale człowiek go wzmacnia: spalając węgiel, ropę i gaz (tlenek węgla(IV), $\ce{CO2}$), wycinając lasy (np. pod plantacje palmy olejowej w Indonezji), hodując bydło i uprawiając ryż (metan, $\ce{CH4}$). Skutki: wzrost średniej temperatury, topnienie lodu, wzrost poziomu oceanu, częstsze upały, susze i ulewy. Przeciwdziałanie: energia odnawialna, oszczędzanie energii, ochrona lasów.

38.Zanieczyszczenie powietrza i wód powierzchniowych

Powietrze zanieczyszczają spaliny samochodów, elektrownie i ciepłownie węglowe, przemysł oraz spalanie śmieci. W wielkich miastach Azji, np. w Delhi i miastach Chin, często występuje smog - mieszanina pyłów, sadzy i szkodliwych gazów, która wywołuje choroby płuc i serca. Tlenki siarki i azotu tworzą kwaśne deszcze, niszczące lasy i budynki. Rzeki i jeziora zanieczyszczają ścieki komunalne i przemysłowe oraz nawozy i środki ochrony roślin spływające z pól; silnie zanieczyszczony jest np. Ganges. Ochrona: filtry na kominach, oczyszczalnie ścieków, transport publiczny.

39.Zanieczyszczenie oceanów

Do oceanów trafiają odpady z lądu (głównie plastik), ścieki, nawozy i ropa naftowa z wycieków, katastrof tankowców i platform wiertniczych (np. w Zatoce Meksykańskiej w 2010 r.). Wirujące wody oceanu gromadzą pływające śmieci w wielkich skupiskach, takich jak Wielka Pacyficzna Plama Śmieci. Plastik rozpada się na mikroplastik, który zjadają ryby i ptaki, więc trafia do łańcucha pokarmowego, także do człowieka. Ropa oblepia pióra ptaków i futra ssaków morskich. Ocieplenie i zakwaszenie wód powodują blaknięcie i obumieranie raf koralowych, np. Wielkiej Rafy Koralowej.

40.Degradacja gleb i katastrofa Jeziora Aralskiego

Degradacja gleb to pogarszanie się ich jakości przez działalność człowieka. Przyczyny: erozja po wycięciu lasów i zaoraniu stoków (woda i wiatr wynoszą glebę), pustynnienie suchych terenów (Sahel), zasolenie przy nadmiernym nawadnianiu w gorącym klimacie, zanieczyszczenie przez przemysł i górnictwo. Przykład katastrofy: Jezioro Aralskie w Azji Środkowej w dużej części wyschło, bo wodę z zasilających je rzek Amu-darii i Syr-darii zabrano do nawadniania pól bawełny; wiatr roznosi z dna sól i chemikalia. Ochrona: tarasy, pasy zadrzewień, płodozmian.