Wojewódzki Konkurs Geograficzny (wielkopolskie) - rzeźba Polski i Europa

1.Położenie Polski, skrajne punkty i skutki rozciągłości

Polska leży w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim; graniczy z Niemcami, Czechami, Słowacją, Ukrainą, Białorusią, Litwą i Rosją. Skrajne punkty: północny - Jastrzębia Góra (54°50'N), południowy - szczyt Opołonek w Bieszczadach (49°00'N), zachodni - zakole Odry koło Osinowa Dolnego (14°07'E), wschodni - zakole Bugu koło Zosina (24°09'E). Rozciągłość południkowa to 5°50', a równoleżnikowa 10°02', dlatego czas słoneczny na wschodzie i zachodzie kraju różni się o ok. 40 minut. Polska dzieli się na 16 województw; stolicą wielkopolskiego jest Poznań.

2.Góry Polski: ruchy górotwórcze i lodowce górskie

Karpaty, w tym Tatry, wypiętrzyły się w najmłodszych, alpejskich ruchach górotwórczych, dlatego są wysokie i mają ostre, skaliste szczyty. Sudety i Góry Świętokrzyskie powstały znacznie wcześniej; przez miliony lat zostały zniszczone, więc są niższe i mają łagodniejsze kształty. W epoce lodowcowej w Tatrach i Karkonoszach istniały lodowce górskie. Wyżłobiły one kotły (cyrki) lodowcowe, w których dziś leżą jeziora - np. Czarny Staw w Tatrach, Wielki i Mały Staw w Karkonoszach - oraz doliny w kształcie litery U.

3.Zlodowacenia na obszarze Polski

W epoce lodowcowej (plejstocenie) na Polskę kilka razy nasuwał się ze Skandynawii lądolód - gruba pokrywa lodu. Najważniejsze zlodowacenia to: południowopolskie (sięgało najdalej, aż do Sudetów i Karpat), środkowopolskie i północnopolskie (najmłodsze, objęło tylko północ i część środka kraju, w tym Wielkopolskę). Na pojezierzach, w zasięgu ostatniego zlodowacenia, rzeźba jest młodoglacjalna: świeża, pagórkowata, z wieloma jeziorami. W środkowej Polsce rzeźba jest staroglacjalna: starsze formy zostały zniszczone i wyrównane, a jezior prawie nie ma.

4.Formy rzeźby pozostawione przez lądolód

Moreny czołowe to wały i pagórki z gliny, piasku i głazów usypane u czoła lądolodu w czasie jego postoju. Wysoczyzny morenowe (morena denna) to płaskie lub faliste równiny z gliny zwałowej, na których powstają dość żyzne gleby. Głazy narzutowe to skały przyniesione przez lód ze Skandynawii. Jeziora rynnowe są długie, wąskie i głębokie - wyżłobiły je wody płynące pod lodem (np. Hańcza, Jeziorak). Jeziora morenowe są płytkie, o nieregularnych brzegach i wypełniają zagłębienia moreny dennej (np. Śniardwy, Mamry). Małe jeziorka po bryłach martwego lodu to oczka.

5.Formy rzeźby utworzone przez wody polodowcowe

Sandry to rozległe równiny piasków i żwirów usypane przez wody wypływające spod czoła lądolodu; mają ubogie gleby, na których rosną bory sosnowe (np. Bory Tucholskie). Ozy to długie, wąskie wały z piasku i żwiru, usypane przez rzeki płynące w szczelinach lodu. Kemy to pagórki z piasku i mułu o płaskich wierzchołkach, powstałe w zagłębieniach lądolodu. Pradoliny to szerokie doliny, którymi wody z topniejącego lądolodu płynęły równolegle do jego czoła ku zachodowi, do Morza Północnego. Dziś płyną nimi odcinki rzek, np. Noteć Pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką.

6.Rzeki kształtujące rzeźbę

W górach rzeki płyną szybko i żłobią koryto w głąb, tworząc wąskie doliny w kształcie litery V, progi i wodospady, a także przełomy - odcinki, w których rzeka przecina pasmo górskie (np. przełom Dunajca w Pieninach). Na nizinach rzeki płyną wolno i wiją się zakolami (meandrami); odcięte zakola to starorzecza. Podczas wylewów rzeka osadza muł i piasek, na których powstają żyzne mady. Przy ujściu osady budują deltę - w delcie Wisły powstały Żuławy Wiślane, które częściowo leżą poniżej poziomu morza i są chronione wałami.

7.Morze i wiatr kształtujące wybrzeże

Fale uderzające w wysoki brzeg niszczą go i tworzą klif - stromą ścianę, która cofa się w głąb lądu (np. w Trzęsaczu nad krawędzią klifu stoją ruiny kościoła, a klify są też na wyspie Wolin, w Gdyni Orłowie i koło Rozewia). Fale i prądy wzdłuż brzegu przenoszą piasek i usypują mierzeje, które odcinają zatoki od morza: powstają jeziora przybrzeżne (Łebsko, Gardno, Jamno) i zalewy (Wiślany, Szczeciński). Wiatr wywiewa piasek z plaż i usypuje wydmy; w Słowińskim Parku Narodowym wydmy ruchome przesuwają się w głąb lądu i zasypują las.

8.Kras i wietrzenie

Kras to rozpuszczanie skał wapiennych przez wodę zawierającą tlenek węgla(IV) ($\ce{CO2}$). Na powierzchni powstają lejki krasowe i ostańce, a pod ziemią jaskinie z naciekami: stalaktyty zwisają ze stropu, stalagmity rosną z dna, a po połączeniu tworzą kolumny (stalagnaty). Obszary krasowe: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Tatry Zachodnie (Jaskinia Wielka Śnieżna - najdłuższa i najgłębsza w Polsce), Góry Świętokrzyskie (Jaskinia Raj), Sudety (Jaskinia Niedźwiedzia). Wietrzenie to rozpad skał na miejscu, np. przez zamarzającą w szczelinach wodę - tak powstały gołoborza w Górach Świętokrzyskich.

9.Klimat przejściowy Polski i okres wegetacyjny

Klimat Polski jest umiarkowany przejściowy: ścierają się wpływy oceaniczne (wilgotne powietrze znad Atlantyku - łagodne zimy i chłodne lata) i kontynentalne (suche powietrze z głębi Eurazji - mroźne zimy, upalne lata). Dlatego pogoda jest bardzo zmienna, a z zachodu na wschód zimy są coraz mroźniejsze i rośnie amplituda temperatury. Najwięcej opadów jest w górach, najmniej w środkowej Polsce (Kujawy, Wielkopolska). Okres wegetacyjny to część roku ze średnią dobową temperaturą powyżej 5°C; najdłuższy jest na zachodzie i południowym zachodzie, najkrótszy w górach i na północnym wschodzie.

10.Morze Bałtyckie i jego degradacja

Bałtyk to płytkie morze śródlądowe, połączone z Morzem Północnym wąskimi cieśninami duńskimi. Wpływa do niego dużo wody rzecznej, a wymiana wód z oceanem jest słaba, dlatego ma małe zasolenie (wody słonawe) i łatwo się zanieczyszcza. Największym problemem jest eutrofizacja: nawozy z pól i ścieki dostarczają substancji odżywczych, co wywołuje masowe zakwity glonów i sinic, a ich rozkład zużywa tlen - przy dnie powstają martwe strefy. Inne zagrożenia to zanieczyszczenia z żeglugi i przemysłu oraz przełowienie. Ochrona: oczyszczalnie ścieków, mniej nawozów, współpraca państw nadbałtyckich.

11.Wisła i Odra

Wisła - najdłuższa rzeka Polski - wypływa na Baraniej Górze w Beskidzie Śląskim i uchodzi do Zatoki Gdańskiej, tworząc deltę (Żuławy). Jej dorzecze jest asymetryczne: większe są dopływy prawostronne (San, Wieprz, Narew z Bugiem), a lewostronne to m.in. Pilica, Bzura i Brda. Odra wypływa w Czechach i uchodzi do Zalewu Szczecińskiego. Jej największym dopływem jest prawostronna Warta (z Notecią) - główna rzeka Wielkopolski, a lewostronne dopływy to m.in. Nysa Kłodzka, Bóbr i Nysa Łużycka. Prawie cała Polska leży w zlewisku Morza Bałtyckiego.

12.Gleby Polski i ich przydatność rolnicza

Na dużych obszarach Polski występują gleby bielicowe i rdzawe - na piaskach, ubogie, często porośnięte borami - oraz średnio żyzne gleby brunatne i płowe. Najżyźniejsze są czarnoziemy (na lessach, np. Wyżyna Lubelska), czarne ziemie (Kujawy, Wielkopolska) i mady (w dolinach rzek i na Żuławach). Rędziny powstają na skałach wapiennych i bywają żyzne. Gleby torfowe i bagienne występują na terenach podmokłych (np. nad Biebrzą, na Polesiu) i nadają się głównie na łąki. Jakość gleb decyduje o tym, co można uprawiać.

13.Rodzaje lasów w Polsce

W polskich lasach przeważają bory - lasy iglaste na ubogich glebach piaszczystych, z sosną, najczęstszym drzewem w Polsce; w górach rosną bory świerkowe. Na lepszych glebach rosną lasy mieszane i liściaste: grądy (dąb, grab, lipa), buczyny (buk, np. na Pomorzu i w Karpatach) oraz łęgi (wierzby, topole, olsze) w dolinach rzek, okresowo zalewane. Duże kompleksy leśne to np. Bory Tucholskie, Puszcza Notecka w Wielkopolsce i Puszcza Białowieska - jeden z ostatnich naturalnych lasów nizinnych Europy. Lasy dają drewno, zatrzymują wodę, chronią glebę i są miejscem wypoczynku.

14.Surowce mineralne i energetyka Polski

Surowce energetyczne: węgiel kamienny (Górnośląskie i Lubelskie Zagłębie Węglowe), węgiel brunatny (okolice Bełchatowa, Turoszowa i Konina) oraz gaz ziemny (Niż Polski, Podkarpacie). Inne surowce: rudy miedzi (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy), sól kamienna (Kłodawa w Wielkopolsce, dawniej Wieliczka i Bochnia), siarka (okolice Tarnobrzega), surowce skalne. Energetyka nieodnawialna opiera się na węglu i gazie (np. elektrownia Bełchatów w łódzkim na węglu brunatnym), a odnawialna - na wietrze (farmy wiatrowe na Pomorzu), słońcu, wodzie i biomasie. Spalanie węgla zanieczyszcza powietrze.

15.Formy ochrony przyrody w Polsce

Park narodowy to najwyższa forma ochrony obszarowej: chroni całą przyrodę i krajobraz cennego obszaru; zwiedza się go tylko po wyznaczonych szlakach. Rezerwat przyrody to mniejszy obszar chroniący konkretne elementy, np. torfowisko lub starodrzew. Park krajobrazowy chroni krajobraz, ale można w nim mieszkać i gospodarować. Natura 2000 to europejska sieć obszarów chroniących siedliska i ptaki. Pomnik przyrody to pojedynczy obiekt: stare drzewo, głaz narzutowy, źródło lub jaskinia. Ochrona gatunkowa obejmuje rzadkie rośliny, grzyby i zwierzęta w całym kraju.

16.Parki narodowe gór i wyżyn

Tatrzański - najwyższe góry Polski, polodowcowe stawy, kozice i świstaki. Pieniński - przełom Dunajca, spływ tratwami flisackimi. Bieszczadzki - połoniny (łąki wysokogórskie), niedźwiedzie i żubry. Karkonoski - Śnieżka i kotły polodowcowe. Gór Stołowych - labirynty skalne (Błędne Skały, Szczeliniec Wielki). Babiogórski - wyraźne piętra roślinne Babiej Góry. Ojcowski - wapienne skały, jaskinie i Maczuga Herkulesa. Świętokrzyski - gołoborza i Puszcza Jodłowa. Roztoczański - lasy bukowo-jodłowe i konik polski.

17.Parki narodowe nizin, pojezierzy i wybrzeża

Białowieski - najstarszy polski park narodowy, chroni naturalny las nizinny Puszczy Białowieskiej i żubry. Biebrzański - największy, rozległe bagna i torfowiska, łosie i ptaki wodno-błotne. Narwiański - Narew płynąca wieloma korytami. Wigierski - jezioro Wigry i bobry. Kampinoski - wydmy śródlądowe i bagna pod Warszawą. Słowiński - ruchome wydmy i jeziora przybrzeżne. Woliński - klif i zagroda żubrów. Drawieński i Bory Tucholskie - lasy, jeziora i rzeki na sandrach. Ujście Warty - rozlewiska i ptaki. Wielkopolski - rzeźba polodowcowa pod Poznaniem.

18.Wielkopolski Park Narodowy i rzeźba Wielkopolski

Wielkopolska leży na Pojezierzu Wielkopolskim i sąsiednich nizinach, głównie w dorzeczu Warty. Jej północna i środkowa część znajdują się w zasięgu ostatniego zlodowacenia, a południowa ma rzeźbę staroglacjalną. Wielkopolski Park Narodowy, położony na południe od Poznania nad Wartą, chroni rzeźbę młodoglacjalną: pagórki morenowe, jeziora rynnowe (np. Jezioro Góreckie), głazy narzutowe i Oz Bukowsko-Mosiński - wał z piasków i żwirów usypany przez wody płynące w szczelinie lądolodu. Większą część parku porastają lasy, głównie sosnowe z dębami. Na północy regionu płynie pradoliną Noteć, a między Notecią a Wartą leży Puszcza Notecka.

19.Polskie obiekty z Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO

Najbardziej znanym polskim obiektem przyrodniczym na Liście jest Puszcza Białowieska (wspólnie z Białorusią). Obiekty kulturowe to m.in.: Stare Miasto w Krakowie, kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, Auschwitz-Birkenau - niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady, odbudowane Stare Miasto w Warszawie, renesansowy Zamość, średniowieczny Toruń, zamek krzyżacki w Malborku, Kalwaria Zebrzydowska, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, drewniane kościoły i cerkwie Karpat, Hala Stulecia we Wrocławiu, Park Mużakowski, kopalnia w Tarnowskich Górach oraz Krzemionki - prehistoryczne kopalnie krzemienia.

20.Podział polityczny Europy i Unia Europejska

Europa dzieli się na kilkadziesiąt państw - od bardzo dużych po maleńkie (Watykan - najmniejsze państwo świata, Monako, San Marino, Liechtenstein, Andora, Malta). Unia Europejska to wspólnota gospodarcza i polityczna państw; wyrosła z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej utworzonej w 1957 r., a nazwę UE ma od 1993 r. Daje wspólny rynek (swobodny przepływ ludzi, towarów, usług i kapitału), fundusze na rozwój regionów, w strefie Schengen - brak kontroli na granicach wewnętrznych, a w strefie euro - wspólną walutę. Polska należy do UE od 2004 r.

21.Islandia - wulkany i trzęsienia ziemi

Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, czyli na granicy dwóch płyt litosfery - północnoamerykańskiej i euroazjatyckiej - które się od siebie oddalają. Dlatego często występują tam trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów (np. Hekla), a także gejzery i gorące źródła; od gejzeru Geysir pochodzi nazwa tego zjawiska. Gorąca woda z wnętrza Ziemi ogrzewa domy i napędza elektrownie geotermalne, a resztę prądu dają elektrownie wodne. Część wyspy pokrywają lodowce (np. Vatnajökull); wybuch wulkanu pod lodowcem może wywołać nagłą powódź.

22.Ludność Europy: rozmieszczenie, starzenie się, migracje

Ludność Europy jest rozmieszczona nierównomiernie: gęsto zaludnione są m.in. kraje Beneluksu, Nizina Padańska, okolice wielkich miast i okręgi przemysłowe, a rzadko - północ Skandynawii, Islandia i góry. Społeczeństwa Europy się starzeją: rodzi się mało dzieci, a ludzie żyją coraz dłużej. Skutki: więcej emerytów na jednego pracującego, wyższe wydatki na emerytury i opiekę zdrowotną, brak rąk do pracy. Lukę częściowo wypełniają imigranci; migracje przynoszą korzyści gospodarcze, ale wymagają integracji przybyszów.

23.Londyn i Paryż - wielkie miasta Europy

Londyn nad Tamizą - stolica Wielkiej Brytanii, jedno z głównych centrów finansowych świata (dzielnica City), wielki węzeł lotniczy, centrum kultury i nauki; zabytki to m.in. Pałac Westminsterski z Big Benem i Tower. Paryż nad Sekwaną - stolica Francji, centrum polityki, mody, sztuki i nauki; ma nowoczesną dzielnicę biurową La Défense, Luwr i wieżę Eiffla. Oba miasta przyciągają imigrantów i turystów z całego świata. Ich problemy to korki, wysokie ceny mieszkań, zanieczyszczenie powietrza i dzielnice biedy na przedmieściach.

24.Źródła energii w Europie i gospodarka Francji

Państwa Europy korzystają z różnych źródeł energii zależnie od warunków: Norwegia - z elektrowni wodnych na górskich rzekach, Islandia - z geotermii i wody, Dania i Niemcy - w dużej mierze z wiatru, a Francja - przede wszystkim z elektrowni jądrowych. Francja ma nowoczesny przemysł: lotniczy i kosmiczny (Tuluza), motoryzacyjny, chemiczny, kosmetyczny i spożywczy (wina, sery), a także szybkie koleje TGV. Najwięcej osób pracuje jednak w usługach: w turystyce (Paryż, Lazurowe Wybrzeże, Alpy), handlu, finansach i nauce.

25.Turystyka w Europie Południowej

Włochy, Hiszpania, Grecja, Portugalia i Chorwacja przyciągają turystów dzięki klimatowi śródziemnomorskiemu (gorące, słoneczne i suche lato), ciepłemu morzu i plażom, zabytkom oraz kuchni. Najsłynniejsze zabytki to m.in. Koloseum w Rzymie, ruiny Pompejów, Wenecja, Akropol w Atenach, Sagrada Família w Barcelonie i Alhambra w Grenadzie. Turystyka daje pracę i dochody, ale tłumy w sezonie powodują problemy: drożejące mieszkania, braki wody latem, zanieczyszczenie i zabudowę wybrzeży.

26.Niemcy - przemiany przemysłu w Nadrenii Północnej-Westfalii

Nadrenia Północna-Westfalia z Zagłębiem Ruhry to dawny okręg przemysłu ciężkiego: na złożach węgla kamiennego rozwinęło się tu hutnictwo żelaza i stali. Gdy węgiel i stal straciły znaczenie, region przeszedł restrukturyzację: zamykano kopalnie i huty (ostatnią kopalnię węgla kamiennego zamknięto w 2018 r.), a rozwijano nowoczesny przemysł, usługi, uczelnie, logistykę i kulturę. Stare zakłady zamieniono na muzea i centra kultury - kopalnia Zollverein w Essen jest na Liście UNESCO - a hałdy na parki. Wielkie miasta regionu to m.in. Kolonia, Düsseldorf, Dortmund i Essen.

27.Czechy i Słowacja, Litwa i Białoruś - atrakcje i dziedzictwo

Czechy: Praga z Hradczanami, Mostem Karola i Starym Miastem, uzdrowiska z wodami mineralnymi (Karlowe Wary), zamki i skalne miasta (Adršpach). Słowacja: Tatry i inne pasma Karpat, jaskinie (np. lodowa Jaskinia Dobszyńska), zamek Spiski i termy z gorącymi źródłami. Litwa: Wilno z Ostrą Bramą i barokowymi kościołami oraz zamek na wyspie w Trokach - pamiątki wspólnej historii z Polską. Białoruś: zamki w Mirze i Nieświeżu, dawne siedziby Radziwiłłów (Lista UNESCO), oraz wschodnia część Puszczy Białowieskiej.

28.Rosja - zróżnicowanie przyrodnicze

Rosja to największe państwo świata, leżące w Europie i w Azji (umowna granica biegnie m.in. wzdłuż Uralu). Ma pełny przekrój stref: na północy tundrę z wieloletnią zmarzliną, dalej ogromną tajgę (Syberia), lasy mieszane, a na południu stepy z czarnoziemami i półpustynie nad Morzem Kaspijskim. Na zachodzie leży Nizina Wschodnioeuropejska, a na wschodzie góry; na Kamczatce są czynne wulkany i gejzery. W Rosji leży Bajkał - najgłębsze jezioro świata, a wielkie rzeki to Wołga (najdłuższa w Europie), Ob, Jenisej i Lena. Ku wschodowi klimat jest coraz bardziej kontynentalny.

29.Gęstość zaludnienia i rozmieszczenie ludności Polski

Średnia gęstość zaludnienia to liczba mieszkańców przypadająca na $1~\mathrm{km^2}$: $G = \frac{L}{P}$, gdzie $L$ - liczba ludności, $P$ - powierzchnia w $\mathrm{km^2}$. Przykład: gmina o powierzchni $200~\mathrm{km^2}$ i 24 000 mieszkańców ma gęstość $24\,000 : 200 = 120$ osób na $\mathrm{km^2}$. W Polsce najgęściej zaludnione są południe kraju (Śląsk, Małopolska) i okolice wielkich miast, a najrzadziej - północny wschód i zachód (Podlasie, Warmia i Mazury, Pomorze Zachodnie, Ziemia Lubuska). Decydują o tym warunki przyrodnicze, przemysł, historia i rozwój miast.

30.Przyrost naturalny i jego współczynnik

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym roku: $P_n = U - Z$. Gdy zgonów jest więcej niż urodzeń, przyrost jest ujemny (ubytek naturalny). Współczynnik przyrostu naturalnego przelicza go na 1000 mieszkańców i podaje w promilach (‰): $W_{pn} = \frac{U - Z}{L} \cdot 1000$. Przykład: w mieście liczącym 50 000 mieszkańców urodziło się 450 dzieci, a zmarło 600 osób, więc $P_n = -150$, a $W_{pn} = \frac{-150}{50\,000} \cdot 1000 = -3$ ‰.

31.Saldo migracji i przyrost rzeczywisty

Saldo migracji to różnica między liczbą osób, które napłynęły (imigranci), a liczbą osób, które wyjechały (emigranci): $S_m = I - E$. Przyrost rzeczywisty to zmiana liczby ludności z obu przyczyn: $P_r = P_n + S_m$, czyli urodzenia minus zgony plus saldo migracji. Przykład: przyrost naturalny wyniósł -150, napłynęło 900 osób, a wyjechało 400, więc $S_m = 500$ i $P_r = -150 + 500 = 350$ - ludności przybyło mimo ubytku naturalnego. Saldo liczy się dla migracji wewnętrznych (np. ze wsi do miast) i zagranicznych.

32.Piramida wieku i płci

Piramida wieku i płci to wykres słupkowy: na osi pionowej są grupy wieku (np. co 5 lat), po lewej stronie mężczyźni, a po prawej kobiety. Szeroka podstawa i wąski wierzchołek oznaczają społeczeństwo młode, z dużą liczbą urodzeń (np. wiele krajów Afryki). Wąska podstawa i szeroka część środkowa oraz górna oznaczają społeczeństwo starzejące się (np. Polska i większość Europy). Wcięcia i wybrzuszenia to niże i wyże demograficzne, np. skutki wojen lub wyż powojenny. W najstarszych grupach przeważają kobiety, bo żyją dłużej.

33.Migracje Polaków i starzenie się wsi

Migracje zagraniczne to wyjazdy z kraju (emigracja) i przyjazdy do kraju (imigracja). Polacy wyjeżdżali głównie za pracą i lepszymi zarobkami; po wejściu Polski do UE w 2004 r. wielu wyjechało m.in. do Wielkiej Brytanii, Irlandii i Niemiec. Skutki: pieniądze przesyłane rodzinom, ale ubytek młodych i wykształconych osób. Coraz więcej cudzoziemców przyjeżdża też do pracy w Polsce. Z wsi oddalonych od miast (np. w podlaskim) młodzi wyjeżdżają do miast, więc zostają głównie starsi i rodzi się mało dzieci, a wsie w strefach podmiejskich, np. pod Szczecinem, zyskują młodych mieszkańców.

34.Zróżnicowanie narodowościowe, etniczne i wyznaniowe Polski

Polska jest krajem prawie jednolitym narodowościowo. Mniejszości narodowe mają własne państwo, np. niemiecka (Opolszczyzna), ukraińska, białoruska (Podlasie) i litewska (okolice Sejn i Puńska). Mniejszości etniczne nie mają własnego państwa: Romowie, Łemkowie, Tatarzy i Karaimi. Kaszubi posługują się językiem regionalnym - kaszubskim, a w ich gminach są tablice z nazwami w dwóch językach. Większość mieszkańców to katolicy; prawosławni żyją głównie na Podlasiu, ewangelicy m.in. na Śląsku Cieszyńskim, a Tatarzy mają meczety w Kruszynianach i Bohonikach.

35.Urbanizacja i współczynnik urbanizacji

Urbanizacja to wzrost liczby mieszkańców miast i szerzenie się miejskiego stylu życia. Współczynnik urbanizacji to odsetek ludności miejskiej: $W_u = \frac{L_m}{L} \cdot 100\%$. Przykład: w powiecie mieszka 80 000 osób, w tym 52 000 w miastach, więc $W_u = \frac{52\,000}{80\,000} \cdot 100\% = 65\%$. Aglomeracja to wielkie miasto z otaczającymi je miastami i gminami (np. warszawska, krakowska, poznańska), a konurbacja - zespół kilku równorzędnych miast, które zrosły się ze sobą (górnośląska). Wielu mieszkańców przenosi się do stref podmiejskich i dojeżdża do pracy w mieście.

36.Sektory gospodarki i przemiany w Polsce po 1989 r.

Sektor I (rolniczy) to rolnictwo, leśnictwo i rybactwo, sektor II (przemysłowy) - przemysł i budownictwo, a sektor III (usługowy) - usługi. W krajach wysoko rozwiniętych najwięcej osób pracuje w usługach. Po 1989 r. gospodarka Polski stała się rynkowa: wiele kopalń i hut w konurbacji katowickiej oraz fabryk włókienniczych w aglomeracji łódzkiej zamknięto lub zmniejszono zatrudnienie, co wywołało bezrobocie. Z czasem rozwinęły się nowe branże: motoryzacja, elektronika, logistyka i usługi dla firm, a stare fabryki Łodzi zamieniono m.in. na centra handlowe, muzea i mieszkania.

37.Rolnictwo Polski

Warunki: przeważają niziny, klimat jest umiarkowany, a gleby głównie średnie i słabe - najlepsze są na lessach, czarnych ziemiach i madach. Uprawia się przede wszystkim zboża: pszenicę na żyznych glebach, a żyto, które ma mniejsze wymagania, na słabszych, piaszczystych. Ważne są też ziemniaki, buraki cukrowe, rzepak, kukurydza, warzywa i owoce (sady jabłoniowe koło Grójca). Hoduje się trzodę chlewną, bydło (mleczne m.in. na Podlasiu) i drób. Wielkopolska słynie z wysokiej kultury rolnej i intensywnego chowu świń i drobiu.

38.Transport morski i turystyka w Polsce

Najważniejsze polskie porty morskie to Gdańsk i Gdynia w Trójmieście oraz zespół portów Szczecin-Świnoujście. Przeładowuje się w nich kontenery, węgiel, paliwa i zboże; w Gdańsku działa duży terminal kontenerowy, a w Świnoujściu - terminal skroplonego gazu ziemnego (LNG). Wokół portów rozwijają się przemysł i logistyka. Turystyka: Pobrzeże Bałtyku przyciąga plażami, wydmami i uzdrowiskami (np. Kołobrzeg, Sopot), a Małopolska - zabytkami Krakowa, kopalnią w Wieliczce oraz Tatrami z Zakopanem. Turystyka daje dochody, ale w sezonie powoduje tłok i zanieczyszczenia.

39.Powodzie i ochrona przeciwpowodziowa

Powodzie w Polsce wywołują najczęściej ulewne lub długotrwałe deszcze latem, roztopy wiosną i zatory lodowe na rzekach. Najbardziej narażone są doliny rzek górskich i podgórskich na Dolnym Śląsku (Odra i jej dopływy z Sudetów) i w Małopolsce (dopływy Wisły z Karpat), bo woda z gór spływa bardzo szybko. W 1997 r. wielka powódź zalała m.in. Wrocław. Ochrona: zbiorniki retencyjne, wały przeciwpowodziowe, poldery (tereny celowo zalewane, by obniżyć falę), kanały ulgi, ochrona lasów i mokradeł, które zatrzymują wodę, oraz ograniczanie zabudowy na terenach zalewowych.

40.Wielkopolska - mój region

Województwo wielkopolskie ze stolicą w Poznaniu leży w zachodniej Polsce, w dorzeczu Warty. Ma polodowcową rzeźbę, mało opadów (zagrożenie suszą) i sporo żyznych gleb, dlatego rolnictwo stoi tu na wysokim poziomie. Rozwinięte są przemysł spożywczy, motoryzacyjny i meblarski, logistyka przy autostradzie A2 i targi w Poznaniu; koło Konina są złoża węgla brunatnego, a w Kłodawie - kopalnia soli. Walory: Wielkopolski Park Narodowy, Szlak Piastowski (katedra w Gnieźnie, Ostrów Tumski w Poznaniu, Ostrów Lednicki), zamek w Kórniku, pałac i stare dęby w Rogalinie.