Wojewódzki Konkurs Geograficzny (wielkopolskie) - obliczenia i krajobrazy

1.Mapa i jej legenda

Mapa to zmniejszony i uproszczony obraz powierzchni Ziemi na płaszczyźnie, wykonany w określonej skali. Legenda objaśnia znaki kartograficzne: punktowe (np. miasto, szczyt, zabytek), liniowe (np. rzeka, droga, granica) i powierzchniowe (np. las, jezioro, obszar o danej wysokości). Plan pokazuje bardzo dokładnie mały obszar (np. okolice szkoły), mapa turystyczna - szlaki i atrakcje, a mapa ogólnogeograficzna - rzeźbę terenu, wody, miejscowości i granice. Górny brzeg mapy to zwykle północ.

2.Skala mapy - trzy sposoby zapisu

Skala mówi, ile razy odległości na mapie są zmniejszone w stosunku do rzeczywistości. Skala liczbowa: $1:50\,000$ (1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie). Skala mianowana: 1 cm - 500 m. Podziałka liniowa: odcinek podzielony na części z podpisanymi odległościami w terenie. Zamiana liczbowej na mianowaną: $1~\mathrm{m} = 100~\mathrm{cm}$, a $1~\mathrm{km} = 100\,000~\mathrm{cm}$, więc mianownik dzielimy przez 100 (wynik w metrach) albo przez 100 000 (w kilometrach): $1:250\,000$ to 1 cm - 2,5 km.

3.Obliczanie odległości rzeczywistej z mapy

Odległość w terenie to odległość na mapie pomnożona przez mianownik skali: $d_t = d_m \cdot m$. Najwygodniej najpierw zamienić skalę na mianowaną. Przykład: w skali $1:200\,000$ 1 cm to 2 km, więc odcinek 4,5 cm to $4{,}5 \cdot 2 = 9~\mathrm{km}$. W drugą stronę: odległość na mapie to odległość w terenie podzielona przez wartość 1 cm, np. 12 km w skali $1:300\,000$ (1 cm - 3 km) to $12 : 3 = 4~\mathrm{cm}$. Wynik to odległość w linii prostej - droga bywa dłuższa.

4.Obliczanie skali mapy

Gdy znasz odległość na mapie i w terenie, zamień obie na te same jednostki (zwykle centymetry) i podziel odległość w terenie przez odległość na mapie - wynik to mianownik skali. Przykład: 2 cm na mapie odpowiadają 8 km w terenie; $8~\mathrm{km} = 800\,000~\mathrm{cm}$, a $800\,000 : 2 = 400\,000$, więc skala wynosi $1:400\,000$ (1 cm - 4 km).

5.Porównywanie skal: skala większa i mniejsza

Im mniejszy mianownik, tym większa skala. Mapa w dużej skali (np. $1:10\,000$) pokazuje mały obszar, ale z wieloma szczegółami; mapa w małej skali (np. $1:1\,000\,000$) - duży obszar w uogólnieniu. Aby sprawdzić, ile razy jedna skala jest większa od drugiej, dzielimy większy mianownik przez mniejszy, np. $1:20\,000$ jest $200\,000 : 20\,000 = 10$ razy większa od $1:200\,000$. Ten sam odcinek jest na mapie w większej skali tyle samo razy dłuższy.

6.Poziomice i mapa hipsometryczna

Poziomica to linia łącząca punkty o tej samej wysokości bezwzględnej. Cięcie poziomicowe to stała różnica wysokości między sąsiednimi poziomicami (np. co 10 m). Gęsto ułożone poziomice oznaczają stromy stok, a rzadko ułożone - łagodny. Zamknięte poziomice wokół najwyższej wartości to wzniesienie, wokół najniższej - zagłębienie. Mapa hipsometryczna pokazuje wysokości barwami warstwowymi między poziomicami: odcienie zieleni - tereny najniższe, żółcie i brązy - coraz wyższe, a odcienie niebieskiego - wody i ich głębokości.

7.Wysokość bezwzględna i wysokość względna

Wysokość bezwzględna to wysokość punktu nad poziomem morza (m n.p.m.); obszary położone poniżej poziomu morza to depresje i mają wysokość ujemną. Wysokość względna to różnica wysokości bezwzględnych dwóch punktów, np. szczytu i podnóża: $h = H_1 - H_2$. Przykład: szczyt na 1250 m n.p.m. wznosi się nad doliną na 830 m n.p.m. o $1250 - 830 = 420~\mathrm{m}$. Gdy jeden punkt leży w depresji, odejmujemy liczbę ujemną, czyli dodajemy: $120 - (-15) = 135~\mathrm{m}$.

8.Siatka geograficzna: równik, południki 0° i 180° oraz półkule

Równik to najdłuższy równoleżnik (0°); dzieli Ziemię na półkulę północną (N) i południową (S). Równoleżniki biegną ze wschodu na zachód i są coraz krótsze ku biegunom. Południki łączą oba bieguny i wszystkie mają tę samą długość. Południk zerowy przechodzi przez Greenwich koło Londynu i razem z południkiem 180° dzieli Ziemię na półkulę wschodnią (E) i zachodnią (W). Każdy punkt (poza samymi liniami podziału) leży na jednej z półkul N lub S i na jednej z półkul E lub W.

9.Zwrotniki i koła podbiegunowe

Zwrotnik Raka (23°27'N) i Zwrotnik Koziorożca (23°27'S) to równoleżniki, nad którymi Słońce raz w roku góruje w zenicie: nad Zwrotnikiem Raka 22 VI, nad Zwrotnikiem Koziorożca 22 XII. Koło podbiegunowe północne (66°33'N) i południowe (66°33'S) wyznaczają granicę obszarów, na których występuje dzień polarny i noc polarna. Wartości te wynikają z nachylenia osi Ziemi: 23°27' to odchylenie osi od pionu, a $90^{\circ} - 23^{\circ}27' = 66^{\circ}33'$.

10.Szerokość geograficzna

Szerokość geograficzna ($\varphi$) to odległość kątowa punktu od równika, mierzona wzdłuż południka. Przyjmuje wartości od 0° (równik) do 90° (biegun) i oznaczamy ją N (na północ od równika) albo S (na południe). Wszystkie punkty leżące na jednym równoleżniku mają tę samą szerokość. Na mapie odczytujemy ją z opisu równoleżników na lewym lub prawym brzegu mapy; na półkuli północnej rośnie ku górze mapy, a na południowej - ku dołowi.

11.Długość geograficzna

Długość geograficzna ($\lambda$) to odległość kątowa punktu od południka zerowego, mierzona wzdłuż równoleżnika. Przyjmuje wartości od 0° do 180° i oznaczamy ją E (na wschód od Greenwich) albo W (na zachód). Wszystkie punkty jednego południka mają tę samą długość. Odczytujemy ją z opisu południków na górnym lub dolnym brzegu mapy. Współrzędne zapisujemy w kolejności: najpierw szerokość, potem długość, np. Poznań leży w przybliżeniu na 52°24'N i 16°55'E.

12.Współrzędne z dokładnością do minut kątowych

Jeden stopień dzieli się na 60 minut kątowych ($1^{\circ} = 60'$), a minuta - na 60 sekund. Gdy punkt leży między liniami siatki opisanymi co 1°, sprawdzamy, jaką część odstępu dzieli go od bliższej linii, i zamieniamy ją na minuty: połowa odstępu to 30', jedna trzecia - 20', jedna czwarta - 15'. Przy dodawaniu i odejmowaniu pamiętaj, że 60' to 1°: $51^{\circ}50' + 1^{\circ}15' = 52^{\circ}65' = 53^{\circ}05'$. Ułamki stopnia zamieniaj tak: $0{,}5^{\circ} = 30'$, $0{,}1^{\circ} = 6'$.

13.Rozciągłość południkowa

To odległość kątowa między punktem obszaru wysuniętym najdalej na północ i punktem wysuniętym najdalej na południe, czyli różnica ich szerokości geograficznych. Gdy oba punkty leżą na tej samej półkuli, odejmujemy: $52^{\circ}25' - 49^{\circ}40' = 51^{\circ}85' - 49^{\circ}40' = 2^{\circ}45'$. Gdy leżą po obu stronach równika, dodajemy: dla 12°30'N i 8°45'S to $12^{\circ}30' + 8^{\circ}45' = 21^{\circ}15'$.

14.Rozciągłość równoleżnikowa

To odległość kątowa między punktem obszaru wysuniętym najdalej na zachód i punktem wysuniętym najdalej na wschód, czyli różnica ich długości geograficznych. Ta sama półkula - odejmujemy: $23^{\circ}05' - 15^{\circ}40' = 7^{\circ}25'$. Punkty po obu stronach południka zerowego - dodajemy: dla 10°15'W i 25°30'E to $10^{\circ}15' + 25^{\circ}30' = 35^{\circ}45'$. Gdy obszar przecina południk 180°, sumę długości odejmujemy od 360°.

15.Odległość między punktami na tym samym południku

Wszystkie południki mają tę samą długość, a 1° szerokości geograficznej odpowiada na nich ok. 111 km (obwód Ziemi, ok. 40 000 km, podzielony przez 360°). Stąd 1' to ok. 1,85 km. Różnicę szerokości zamieniamy na stopnie z ułamkiem i mnożymy przez 111 km: $2^{\circ}30' = 2{,}5^{\circ}$, więc $2{,}5 \cdot 111 = 277{,}5~\mathrm{km}$. Uwaga: 30' to $0{,}5^{\circ}$, a nie $0{,}3^{\circ}$. Na równoleżnikach 1° długości jest coraz krótszy ku biegunom, więc tę metodę stosujemy tylko na jednym południku.

16.Ziemia w Układzie Słonecznym

Układ Słoneczny tworzą Słońce (gwiazda) oraz krążące wokół niego planety, ich księżyce i mniejsze ciała niebieskie (planety karłowate, planetoidy, komety). Kolejność planet od Słońca: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun. Ziemia jest trzecią planetą od Słońca i jedyną znaną, na której istnieje życie - ma wodę w stanie ciekłym i atmosferę z tlenem. Jej naturalnym satelitą jest Księżyc. Największą planetą jest Jowisz.

17.Ruch obrotowy Ziemi

Ziemia obraca się wokół własnej osi z zachodu na wschód (patrząc znad bieguna północnego - przeciwnie do ruchu wskazówek zegara). Pełny obrót względem Słońca trwa dobę, czyli 24 h. Skutki ruchu obrotowego: następstwo dnia i nocy, widoma wędrówka Słońca po niebie (wschodzi po stronie wschodniej, zachodzi po zachodniej), górowanie Słońca, różnice czasu słonecznego między południkami oraz spłaszczenie Ziemi przy biegunach.

18.Górowanie Słońca i południe słoneczne

W ciągu dnia Słońce pozornie wędruje po niebie i raz na dobę osiąga najwyższe położenie nad horyzontem - to górowanie, a ta chwila to południe słoneczne. W Polsce (i wszędzie na północ od Zwrotnika Raka) Słońce góruje nad południową stroną horyzontu, a cienie są wtedy najkrótsze i skierowane na północ. Wysokość górowania to kąt między promieniami Słońca a płaszczyzną horyzontu; gdy wynosi 90°, Słońce jest w zenicie i pionowe przedmioty nie rzucają cienia.

19.Czas słoneczny - jak go obliczać

Czas słoneczny (miejscowy) wynika z położenia Słońca: na danym południku jest godzina 12:00, gdy Słońce góruje. Ziemia obraca się o 360° w 24 h, czyli o 15° w godzinę, o 1° w 4 minuty i o 1' w 4 sekundy. Na wschód od danego miejsca czas słoneczny jest późniejszy (dodajemy), a na zachód - wcześniejszy (odejmujemy). Przykład: gdy na 17°E jest 12:00, to na 23°E różnica 6° daje $6 \cdot 4 = 24$ minuty, więc jest 12:24.

20.Długość geograficzna z różnicy czasu słonecznego

Odwracamy zasadę: 4 minuty różnicy czasu to 1° długości, a 4 sekundy to 1'. Zamieniamy różnicę czasu na minuty (lub sekundy) i dzielimy przez 4. Przykład: 1 h 10 min to 70 min, a $70 : 4 = 17{,}5$, czyli $17^{\circ}30'$. Potem ustalamy kierunek: jeśli w szukanym miejscu czas słoneczny jest późniejszy, leży ono na wschód (do długości wschodniej dodajemy), a jeśli wcześniejszy - na zachód (odejmujemy). Gdy wynik przechodzi przez południk 0°, długość zmienia się z E na W lub odwrotnie.

21.Strefy czasowe i linia zmiany daty

Aby nie używać innego czasu w każdym miejscu, Ziemię podzielono umownie na 24 strefy czasowe, w zasadzie szerokie na 15°. W całej strefie obowiązuje czas strefowy - czas słoneczny jej południka środkowego; granice stref często biegną wzdłuż granic państw. Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, wyznaczanego przez południk 15°E (latem obowiązuje czas letni, o 1 h późniejszy). Linia zmiany daty biegnie w przybliżeniu wzdłuż południka 180°: przekraczając ją na wschód, cofamy datę o dobę, a na zachód - dodajemy dobę.

22.Ruch obiegowy Ziemi

Ziemia krąży wokół Słońca po orbicie w kształcie elipsy; jeden obieg trwa ok. 365 dni i 6 godzin, dlatego co 4 lata dodajemy jeden dzień w roku przestępnym. Oś ziemska jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem 66°33' i przez cały rok wskazuje ten sam kierunek (w pobliże Gwiazdy Polarnej). Skutki ruchu obiegowego połączonego z nachyleniem osi: astronomiczne pory roku, zmiany długości dnia i nocy w ciągu roku, zmiany wysokości górowania Słońca oraz strefy oświetlenia Ziemi.

23.Astronomiczne pory roku

21 III (równonoc wiosenna) i 23 IX (równonoc jesienna) Słońce góruje w zenicie nad równikiem, a dzień i noc trwają prawie wszędzie po ok. 12 h. 22 VI (przesilenie letnie) Słońce jest w zenicie nad Zwrotnikiem Raka; na półkuli północnej to najdłuższy dzień w roku i początek astronomicznego lata. 22 XII (przesilenie zimowe) Słońce jest w zenicie nad Zwrotnikiem Koziorożca; na półkuli północnej to najkrótszy dzień. Na półkuli południowej pory roku są odwrotne - gdy u nas zaczyna się lato, tam zaczyna się zima.

24.Strefy oświetlenia Ziemi

Strefa międzyzwrotnikowa (między zwrotnikami): Słońce góruje w zenicie dwa razy w roku, a na samych zwrotnikach - raz; dociera tu najwięcej energii słonecznej. Dwie strefy umiarkowane (od zwrotników do kół podbiegunowych): Słońce nigdy nie jest w zenicie, ale codziennie wschodzi i zachodzi. Dwie strefy podbiegunowe (od kół podbiegunowych do biegunów): występuje dzień polarny (Słońce nie zachodzi) i noc polarna (Słońce nie wschodzi); na kole podbiegunowym trwają one dobę, a na biegunie ok. pół roku. Polska leży w strefie umiarkowanej północnej.

25.Wysokość górowania Słońca - wzory dla półkuli północnej

Dla miejsca o szerokości $\varphi$ na północ od Zwrotnika Raka: 21 III i 23 IX - $h = 90^{\circ} - \varphi$; 22 VI - $h = 90^{\circ} - \varphi + 23^{\circ}27'$; 22 XII - $h = 90^{\circ} - \varphi - 23^{\circ}27'$. Przykład dla Poznania (ok. 52°24'N): w dniu równonocy $90^{\circ} - 52^{\circ}24' = 37^{\circ}36'$, 22 VI - $37^{\circ}36' + 23^{\circ}27' = 61^{\circ}03'$, a 22 XII - $37^{\circ}36' - 23^{\circ}27' = 14^{\circ}09'$.

26.Szerokość geograficzna z wysokości górowania Słońca

Przekształcamy wzory na wysokość górowania (półkula północna, na północ od Zwrotnika Raka): 21 III i 23 IX - $\varphi = 90^{\circ} - h$; 22 VI - $\varphi = 90^{\circ} - h + 23^{\circ}27'$; 22 XII - $\varphi = 90^{\circ} - h - 23^{\circ}27'$. Przykład: 22 VI Słońce górowało na wysokości $58^{\circ}27'$, więc $\varphi = 90^{\circ} - 58^{\circ}27' + 23^{\circ}27' = 55^{\circ}00'$ N. Sprawdzenie: im wyżej góruje Słońce danego dnia, tym bliżej równika leży miejsce.

27.Amplituda temperatury i średnia temperatura

Amplituda to różnica między najwyższą a najniższą temperaturą: $A = t_{\max} - t_{\min}$. Amplituda dobowa dotyczy najwyższej i najniższej temperatury w ciągu doby, a roczna - średnich temperatur najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca. Przy temperaturach ujemnych odejmujemy liczbę ujemną: $6 - (-8) = 14^{\circ}\mathrm{C}$. Średnia temperatura dobowa to suma pomiarów z doby podzielona przez ich liczbę, a średnia roczna - suma 12 średnich miesięcznych podzielona przez 12. Amplituda nigdy nie jest ujemna.

28.Gradient wilgotnoadiabatyczny

We wznoszącym się powietrzu wilgotnym (gdy tworzą się chmury i opady) temperatura spada średnio o ok. 0,6°C na każde 100 m wysokości - to gradient wilgotnoadiabatyczny (w powietrzu suchym spadek jest większy, ok. 1°C na 100 m). Zmianę temperatury liczymy tak: $\Delta t = \frac{\Delta h}{100~\mathrm{m}} \cdot 0{,}6^{\circ}\mathrm{C}$. Przykład: u podnóża na 800 m n.p.m. jest 15°C; szczyt na 2300 m n.p.m. leży o 1500 m wyżej, więc jest tam o $15 \cdot 0{,}6 = 9^{\circ}\mathrm{C}$ chłodniej, czyli 6°C. Schodząc w dół, temperaturę zwiększamy.

29.Klimatogram

Klimatogram to wykres klimatu jednej stacji: słupki pokazują miesięczne sumy opadów (w mm), a linia - średnie miesięczne temperatury powietrza (w °C). Odczytasz z niego najcieplejszy i najzimniejszy miesiąc, roczną amplitudę temperatury, roczną sumę opadów (suma 12 słupków) oraz porę suchą i deszczową. Jeśli najcieplej jest w czerwcu-sierpniu, stacja leży na półkuli północnej, a jeśli w grudniu-lutym - na półkuli południowej. Wysokie i prawie jednakowe temperatury przez cały rok wskazują na okolice równika.

30.Strefowość i piętrowość klimatyczno-roślinna

Strefowość to zmiana klimatu, roślinności i gleb wraz z szerokością geograficzną: od równika ku biegunom spotykamy m.in. wilgotny las równikowy, sawannę, pustynię gorącą, lasy strefy umiarkowanej, tajgę, tundrę i pustynię lodową. Piętrowość to podobna zmiana wraz z wysokością w górach, bo temperatura spada w miarę wznoszenia się. W Himalajach - najwyższych górach świata z Mount Everestem - od lasów u podnóża przez łąki wysokogórskie dochodzi się do wiecznych śniegów i lodowców; mieszkańcy uprawiają zbocza na tarasach.

31.Wilgotny las równikowy i sawanna

Wilgotny las równikowy rośnie w pobliżu równika (Amazonia, dorzecze Konga, wyspy Azji Południowo-Wschodniej): przez cały rok jest gorąco, temperatura prawie się nie zmienia, a ulewne deszcze padają niemal codziennie po południu. Las ma kilka warstw i żyje w nim ogromnie dużo gatunków roślin i zwierząt. Sawanna leży dalej od równika: rosną trawy z rzadkimi drzewami (baobab, akacja), a pora deszczowa przeplata się z porą suchą. Żyją tam słonie, żyrafy, zebry, antylopy i lwy; ludność zajmuje się pasterstwem i uprawą roli.

32.Pustynia gorąca i krajobraz śródziemnomorski

Pustynia gorąca (np. Sahara) ma bardzo małe i nieregularne opady oraz duże dobowe amplitudy temperatury: w dzień upał, w nocy chłodno, bo suche powietrze i brak chmur nie zatrzymują ciepła. Bywa piaszczysta, kamienista lub żwirowa; życie skupia się w oazach (palma daktylowa), żyją tu m.in. wielbłądy i fenki. Krajobraz śródziemnomorski ma gorące, suche lato i łagodną, deszczową zimę; roślinność jest twardolistna, przystosowana do suszy (zarośla makii, oliwki, winorośl, cytrusy). Ciepłe morze i zabytki przyciągają turystów.

33.Step i tajga

Step to bezleśna kraina traw w głębi kontynentów strefy umiarkowanej (np. na Ukrainie i w Kazachstanie): opady są niewielkie, lata gorące, a zimy mroźne. Pod trawami powstały bardzo żyzne czarnoziemy, dlatego stepy zamieniono w pola pszenicy i pastwiska. Tajga to rozległy las iglasty (świerk, jodła, sosna, modrzew) na północy Europy, Azji i Ameryki Północnej: zima jest długa i mroźna, a lato krótkie i chłodne. Żyją tam łosie, niedźwiedzie brunatne, rysie i wilki; ludzie pozyskują drewno i surowce mineralne.

34.Tundra i pustynia lodowa

Tundra leży za kołem podbiegunowym północnym: lato jest krótkie i chłodne, zima długa i mroźna, a grunt pod powierzchnią jest stale zamarznięty (wieloletnia zmarzlina). Rosną mchy, porosty, trawy oraz karłowate brzozy i wierzby; żyją renifery, lisy polarne i lemingi. Pustynia lodowa obejmuje Antarktydę i większość Grenlandii, pokryte grubym lądolodem; temperatura prawie przez cały rok jest ujemna. W Arktyce żyje niedźwiedź polarny, a na Antarktydzie - pingwiny, więc w naturze te zwierzęta się nie spotykają.

35.Tatry i Wyżyna Krakowsko-Częstochowska

Tatry to krajobraz wysokogórski: najwyższe góry Polski ze skalistymi szczytami, dolinami w kształcie litery U i jeziorami (stawami) powstałymi dzięki dawnym lodowcom, np. Morskie Oko. Występuje piętrowość roślinna: regiel dolny (las mieszany), regiel górny (świerki), kosodrzewina, hale i turnie. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska to krajobraz wyżynny zbudowany z wapieni: woda rozpuszczająca skały utworzyła jaskinie i ostańce (np. Maczuga Herkulesa), a na skałach stoją zamki Szlaku Orlich Gniazd. Część wyżyny chroni Ojcowski Park Narodowy.

36.Nizina Mazowiecka, Mazury i Pobrzeże Słowińskie

Nizina Mazowiecka to krajobraz nizinny: rozległy, płaski teren nad środkową Wisłą, z polami uprawnymi i łąkami; w Puszczy Kampinoskiej zachowały się wydmy śródlądowe. Pojezierze Mazurskie (Mazury) to krajobraz pojezierny ukształtowany przez lądolód: liczne jeziora (np. Śniardwy, Mamry), pagórki morenowe i lasy - raj dla żeglarzy. Pobrzeże Słowińskie to krajobraz nadmorski: szerokie plaże, mierzeje oddzielające od morza jeziora przybrzeżne (Łebsko, Gardno) i ruchome wydmy przesuwane przez wiatr, chronione w Słowińskim Parku Narodowym.

37.Wyżyna Śląska, Wyżyna Lubelska i Warszawa

Wyżyna Śląska to krajobraz miejsko-przemysłowy: wydobycie węgla kamiennego i przemysł stworzyły zespół połączonych miast, a człowiek zmienił krajobraz - powstały hałdy, zapadliska i zbiorniki wodne w nieckach. Wyżyna Lubelska to krajobraz rolniczy: żyzne gleby na lessie sprzyjają uprawie pszenicy, buraków cukrowych, chmielu i tytoniu, a w miękkim lessie woda żłobi wąwozy (okolice Kazimierza Dolnego). Warszawa to krajobraz wielkomiejski: gęsta i wysoka zabudowa, siedziby władz, uczelni i firm; odbudowane Stare Miasto jest na Liście UNESCO.

38.Kontynenty i oceany

Na Ziemi jest 7 kontynentów: Azja (największy), Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia (najmniejszy). Afryka jako jedyna leży po obu stronach i równika, i południka zerowego. Australia leży w całości na półkuli południowej i wschodniej, Antarktyda otacza biegun południowy, a Europa leży na półkuli północnej, po obu stronach południka zerowego. Oceany: Spokojny (największy), Atlantycki, Indyjski, Arktyczny (najmniejszy) i wyróżniany wokół Antarktydy Ocean Południowy. Wody zajmują większą część powierzchni Ziemi niż lądy.

39.Pierwsze wielkie wyprawy geograficzne

Bartolomeu Dias (1488) jako pierwszy opłynął południowe krańce Afryki, mijając Przylądek Dobrej Nadziei (najdalej na południe wysunięty punkt Afryki to jednak Przylądek Igielny). Krzysztof Kolumb w 1492 r., szukając zachodniej drogi do Indii, dotarł do wysp u wybrzeży Ameryki - to odkrycie Ameryki dla Europejczyków. Vasco da Gama (1498) jako pierwszy dopłynął z Europy do Indii wokół Afryki. Wyprawa Ferdynanda Magellana (1519-1522) jako pierwsza opłynęła Ziemię; Magellan zginął na Filipinach, a podróż ukończył Juan Sebastián Elcano. Roald Amundsen w 1911 r. jako pierwszy stanął na biegunie południowym.

40.Europa - położenie, granice, linia brzegowa i klimat

Europa leży na półkuli północnej i tworzy z Azją jeden ląd - Eurazję. Umowna granica z Azją biegnie m.in. wzdłuż Uralu, rzeki Ural, Morza Kaspijskiego, Morza Czarnego oraz cieśnin Bosfor i Dardanele; od Afryki oddziela Europę Morze Śródziemne z Cieśniną Gibraltarską. Linia brzegowa jest bardzo urozmaicona: liczne półwyspy (Skandynawski, Iberyjski, Apeniński, Bałkański), wyspy i zatoki. Na zachodzie klimat jest łagodny i wilgotny dzięki Atlantykowi, a ku wschodowi coraz bardziej kontynentalny: zimy mroźniejsze, lata cieplejsze, opadów mniej.