Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Geografii (śląskie) - kontynenty świata

1.Azja - kontynent kontrastów

Azja to największy kontynent, rozciągnięty od strefy równikowej po Arktykę. Ma rekordy Ziemi: najwyższy szczyt (Mount Everest w Himalajach), najniżej położony ląd (brzegi Morza Martwego), najgłębsze jezioro (Bajkał), jedne z najwyższych opadów na świecie (okolice Czerrapundżi w Indiach, na stokach gór zwróconych ku monsunowi) i bardzo mroźne zimy Syberii (Ojmiakon, Wierchojańsk). Są tu wilgotne lasy i pustynie, wielkie niziny i najwyższe góry, kraje bardzo bogate i bardzo biedne.

2.Pacyficzny pierścień ognia

To pas wokół Oceanu Spokojnego, gdzie stykają się płyty litosfery. Gdy płyta oceaniczna wsuwa się pod inną płytę, powstają głębokie rowy oceaniczne (np. Rów Mariański - najgłębsze miejsce Ziemi), łańcuchy wulkanów i częste trzęsienia ziemi. Pierścień obejmuje m.in. Japonię, Filipiny, Indonezję, Kamczatkę, Alaskę, zachodnie wybrzeża obu Ameryk i Nową Zelandię. Leży w nim większość czynnych wulkanów świata.

3.Trzęsienie ziemi

Trzęsienie ziemi to nagłe drgania skorupy ziemskiej, gdy na granicy płyt litosfery naprężone skały gwałtownie przesuwają się względem siebie. Miejsce w głębi Ziemi, gdzie powstaje wstrząs, to hipocentrum (ognisko), a punkt na powierzchni nad nim - epicentrum, gdzie zniszczenia są zwykle największe. Siłę wstrząsu podaje się w skali magnitudy (Richtera). W Japonii chronią przed nimi elastyczne budynki na amortyzatorach, ćwiczenia w szkołach i systemy ostrzegania.

4.Tsunami

Tsunami to seria ogromnych fal morskich wywołanych przez podmorskie trzęsienie ziemi, wybuch wulkanu lub osunięcie się skał. Na otwartym oceanie fala jest niska, ale bardzo szybka; przy płytkim brzegu zwalnia i wypiętrza się w wysoką ścianę wody. Zapowiedzią bywa nagłe cofnięcie się morza od brzegu. W 2004 r. tsunami na Oceanie Indyjskim zniszczyło wybrzeża m.in. Indonezji i Tajlandii, a w 2011 r. fala w Japonii uszkodziła elektrownię jądrową Fukushima. Ratunkiem jest ucieczka na wzniesienie.

5.Monsun

Monsun to wiatr, który co pół roku zmienia kierunek. Latem ląd Azji nagrzewa się mocniej niż ocean, więc wilgotne powietrze płynie znad oceanu nad ląd - monsun letni przynosi ulewne deszcze (pora deszczowa). Zimą ląd jest chłodniejszy od oceanu, więc suche powietrze płynie z lądu nad ocean - monsun zimowy przynosi porę suchą. Od monsunów zależą zbiory w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, ale ich ulewy wywołują też powodzie.

6.Kultura ryżu w Azji Południowo-Wschodniej

Ryż potrzebuje ciepła i dużo wody, więc znakomicie rośnie w klimacie monsunowym. Uprawia się go na zalewanych poletkach na nizinach i w deltach rzek oraz na tarasach wyciętych w stokach gór. Uprawa wymaga dużo pracy rąk: sadzenia rozsady, pielęgnacji, zbioru. Ryż jest podstawą wyżywienia, a wspólna praca przy nawadnianiu ukształtowała zwyczaje, święta i życie wsi - stąd mówi się o „kulturze ryżu”. Często zbiera się go dwa, a nawet trzy razy w roku.

7.Japonia - warunki przyrodnicze

Japonia to państwo wyspiarskie na Oceanie Spokojnym (główne wyspy: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu, Sikoku), położone w pacyficznym pierścieniu ognia. Większość kraju zajmują góry i wulkany (symbolem jest Fudżi), a nizin jest mało, więc ludzie i miasta tłoczą się na wąskich nizinach nadbrzeżnych. Kraj nawiedzają trzęsienia ziemi, tsunami i tajfuny. Japonia ma bardzo mało surowców mineralnych, ale u jej wybrzeży są bogate łowiska.

8.Japonia - gospodarka

Mimo trudnych warunków Japonia stała się jedną z najsilniejszych gospodarek świata. Sprzyjały temu cechy kultury: pracowitość, dyscyplina, szacunek dla wiedzy, wysoki poziom wykształcenia i duże nakłady na badania. Japonia sprowadza surowce i eksportuje wyroby nowoczesnego przemysłu: samochody, elektronikę, roboty, statki. Brak miejsca rekompensuje budową sztucznych wysp (np. lotnisko Kansai), a miasta łączą szybkie koleje Shinkansen. Wyzwaniem jest szybkie starzenie się społeczeństwa.

9.Chiny - rozmieszczenie ludności i problemy demograficzne

Chiny należą do najludniejszych państw świata. Ludność skupia się na wschodzie - na nizinach i w dolinach rzek Jangcy i Huang He, gdzie są żyzne gleby, wilgotny klimat monsunowy i wielkie miasta (Szanghaj, Pekin). Zachód - Wyżyna Tybetańska, pustynie Gobi i Takla Makan - jest zaludniony bardzo słabo. W latach 1979-2015 obowiązywała polityka jednego dziecka: zahamowała wzrost liczby ludności, ale spowodowała szybkie starzenie się społeczeństwa i przewagę mężczyzn wśród młodych.

10.Chiny w gospodarce światowej

Od końca lat 70. XX w. Chiny otworzyły się na świat: utworzyły specjalne strefy ekonomiczne (m.in. Shenzhen) z ulgami dla firm zagranicznych. Liczna i tania siła robocza przyciągnęła fabryki, a Chiny stały się „fabryką świata” - eksportują odzież, zabawki, elektronikę i maszyny. Rozwijają też własne nowoczesne technologie, koleje dużych prędkości i wielkie porty (Szanghaj). Szybki rozwój przyniósł problemy: zanieczyszczenie powietrza i wody oraz duże różnice zamożności między wschodem a zachodem i między miastem a wsią.

11.Indie - możliwości i kontrasty

Indie mają liczną, młodą i coraz lepiej wykształconą ludność, co daje szanse rozwoju. Szybko rośnie przemysł informatyczny (centrum: Bengaluru), farmaceutyczny i filmowy (Bollywood w Mumbaju). Dzięki „zielonej rewolucji” - nowym odmianom zbóż, nawozom i nawadnianiu - kraj zwiększył produkcję żywności. Zarazem są tu ogromne kontrasty: nowoczesne dzielnice obok slumsów (np. Dharawi w Mumbaju), bogaci przedsiębiorcy obok wielu ludzi żyjących w biedzie, a w życiu społecznym wciąż widać ślady podziału kastowego, choć prawo zakazuje dyskryminacji.

12.Bliski Wschód - kultura i religie

Bliski Wschód (Azja Południowo-Zachodnia) to kolebka trzech religii monoteistycznych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Jerozolima jest święta dla wyznawców wszystkich trzech, a Mekka i Medyna w Arabii Saudyjskiej to najświętsze miasta islamu, do których odbywa się pielgrzymka. W większości krajów regionu dominuje islam i język arabski (wyjątki to m.in. Iran - język perski, Turcja - turecki, Izrael - hebrajski). W suchym klimacie rozwinęło się pasterstwo koczownicze i rolnictwo w oazach i dolinach rzek (Tygrys, Eufrat).

13.Bliski Wschód - ropa naftowa

Wokół Zatoki Perskiej leżą jedne z największych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego na świecie (Arabia Saudyjska, Iran, Irak, Kuwejt, Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie). Eksport ropy przyniósł tym krajom ogromne dochody: nowoczesne miasta, porty, lotniska i wysoki poziom życia części mieszkańców. Wiele państw naftowych współpracuje w organizacji OPEC. Ponieważ złoża kiedyś się wyczerpią, kraje takie jak Zjednoczone Emiraty Arabskie (Dubaj) rozwijają turystykę, handel, finanse i transport lotniczy.

14.Położenie Afryki

Równik przecina Afrykę niemal przez środek, a oba zwrotniki przechodzą przez jej północną i południową część, więc większość kontynentu leży w strefie międzyzwrotnikowej i jest gorąca przez cały rok. Dlatego strefy klimatyczne i roślinne układają się prawie symetrycznie po obu stronach równika: las równikowy, sawanna, pustynia, krajobraz śródziemnomorski. Od Europy Afrykę oddziela Morze Śródziemne, a od Azji - Morze Czerwone i Kanał Sueski.

15.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej

Nad równikiem silnie nagrzane powietrze unosi się, ochładza i oddaje parę wodną - powstają chmury i ulewy, a przy ziemi tworzy się niż. Wysoko w atmosferze powietrze płynie ku zwrotnikom, tam opada, ogrzewa się i wysycha - nad zwrotnikami panują wyże i susza, stąd pustynie (Sahara, Kalahari). Przy ziemi powietrze wraca od zwrotników ku równikowi jako stałe wiatry - pasaty. Miejsce, gdzie zbiegają się pasaty z obu półkul, to strefa zbieżności z obfitymi opadami.

16.Pory deszczowe a wędrówka Słońca

Strefa zbieżności pasatów z ulewnymi deszczami przesuwa się w ciągu roku za Słońcem górującym w zenicie: w lecie półkuli północnej wędruje na północ, a w zimie - na południe. Na równiku deszcze padają przez cały rok. Im dalej od równika, tym pora deszczowa jest krótsza, a pora sucha dłuższa - dlatego las równikowy przechodzi w sawannę, a ta w pustynię. Na sawannie półkuli północnej pora deszczowa przypada na lato.

17.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa Afryki

Od równika ku zwrotnikom zmieniają się kolejno klimat, roślinność i gleby. Wilgotny las równikowy (Kotlina Konga, wybrzeże Zatoki Gwinejskiej) rośnie na czerwonych, ubogich glebach laterytowych, wypłukanych przez deszcze. Na sawannach z porą suchą i deszczową powstają czerwone gleby sawann. Na pustyniach (Sahara, Namib) gleby są słabo rozwinięte, piaszczyste lub kamieniste. Na północnych i południowych krańcach kontynentu panuje klimat śródziemnomorski z zimozielonymi zaroślami.

18.Sahel

Sahel to pas półpustyń i suchych sawann na południe od Sahary, ciągnący się od Atlantyku po Morze Czerwone (m.in. Mauretania, Mali, Niger, Czad, Sudan). Nazwa pochodzi z arabskiego i znaczy „brzeg” - brzeg Sahary. Pora deszczowa jest krótka, a opady bardzo nieregularne, więc zdarzają się wieloletnie susze. Mieszkańcy zajmują się głównie koczowniczym pasterstwem (kozy, owce, wielbłądy, bydło) i uprawą prosa i sorga. Łatwo tu zachwiać równowagę między potrzebami ludzi a możliwościami przyrody.

19.Pustynnienie w Sahelu

Pustynnienie (desertyfikacja) to zamiana terenów półsuchych w pustynię. W Sahelu przyczyniają się do niego susze i działalność ludzi: rosnąca liczba mieszkańców i zwierząt, nadmierny wypas, wycinanie drzew i krzewów na opał, uprawa ziemi bez odpoczynku. Gleba bez roślin jest wywiewana przez wiatr. Skutki: spadek plonów, niedożywienie i głód, migracje. Przeciwdziałanie: sadzenie drzew (projekt Wielkiego Zielonego Muru), kamienne wały zatrzymujące wodę deszczową, ograniczanie wypasu, kuchenki zużywające mniej drewna.

20.Rozciągłość południkowa Ameryk

Ameryka Północna i Południowa rozciągają się z północy na południe - od Arktyki niemal po Antarktydę - i łączy je wąski Przesmyk Panamski z Kanałem Panamskim. Dzięki ogromnej rozciągłości południkowej Ameryki leżą we wszystkich strefach klimatycznych i krajobrazowych: od tundry i tajgi Kanady i Alaski, przez stepy (prerie, pampa) i pustynie, po wilgotny las równikowy Amazonii i chłodną Ziemię Ognistą na południu.

21.Ukształtowanie powierzchni Ameryk

Wzdłuż zachodniej części Ameryk ciągną się młode, wysokie góry: Kordyliery w Ameryce Północnej i Andy w Ameryce Południowej. Andy to najdłuższy lądowy łańcuch górski świata, z Aconcaguą, najwyższym szczytem obu Ameryk. W zachodniej części Ameryk występują liczne wulkany i trzęsienia ziemi (pierścień ognia). Na wschodzie leżą stare Appalachy oraz Wyżyna Gujańska i Brazylijska. W środkowej części Ameryki Północnej znajdują się wyżynne Wielkie Równiny i Nizina Missisipi, a w Ameryce Południowej - rozległa Nizina Amazonki.

22.Tornado

Tornado to wirujący lej powietrza schodzący z chmury burzowej do ziemi, szeroki od kilkudziesięciu metrów do ok. kilometra, z wiatrem o ogromnej prędkości. Trwa krótko, ale niszczy wszystko na swojej drodze. Najczęściej występuje na Wielkich Równinach USA, w tzw. Alei Tornad: spotykają się tam ciepłe, wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej i chłodne, suche powietrze z północy, a brak gór biegnących równoleżnikowo ułatwia ich zderzenie. Chronią piwnice, schrony i systemy ostrzegania.

23.Cyklon tropikalny (huragan)

Cyklon tropikalny to ogromny wir powietrza o średnicy kilkuset kilometrów, z bardzo silnym wiatrem i ulewami. Powstaje nad ciepłymi wodami oceanów w strefie międzyzwrotnikowej (woda co najmniej ok. $26^{\circ}\mathrm{C}$), zwykle późnym latem i jesienią; w środku ma spokojne „oko cyklonu”. W rejonie Ameryk nazywa się go huraganem, w Azji Wschodniej - tajfunem. Huragany pustoszą wybrzeża Zatoki Meksykańskiej i Florydy (Katrina zalała w 2005 r. Nowy Orlean); nad lądem słabną, bo tracą zasilanie z ciepłego oceanu.

24.Amazonia - wylesianie

Amazonia to największy obszar wilgotnego lasu równikowego na świecie, w dorzeczu Amazonki - rzeki niosącej najwięcej wody na Ziemi. Las wycina się i wypala pod pastwiska dla bydła i plantacje soi, a także pod kopalnie, drogi (Transamazońska) i zbiorniki zaporowe. Skutki: wymieranie gatunków, wyjaławianie i rozmywanie odsłoniętych gleb, więcej dwutlenku węgla w atmosferze, zmiany klimatu, utrata ziem przez ludność rdzenną. Ochronie służą parki narodowe, rezerwaty i kontrola nielegalnej wycinki.

25.Ludność rdzenna Ameryk

Ludność rdzenna to potomkowie pierwszych mieszkańców Ameryk: Indianie i Inuici. Po przybyciu Europejczyków pod koniec XV w. wielu rdzennych mieszkańców zmarło na przywleczone choroby lub zginęło w wojnach, a ich ziemie zajęto. W USA i Kanadzie część Indian mieszka w rezerwatach, często w biedzie. W Andach (Peru, Boliwia) ludy Keczua i Ajmara stanowią dużą część społeczeństwa i pielęgnują dawne tradycje. W Amazonii plemiona tracą ziemie przez wycinkę lasu; niektóre żyją bez kontaktu ze światem zewnętrznym.

26.Slumsy w wielkich miastach

Slumsy to dzielnice biedy w wielkich miastach, budowane samowolnie z blachy, desek i cegieł, bez kanalizacji, wodociągów i często bez prądu. Powstają, gdy do miast napływa więcej ludzi ze wsi, niż jest pracy i mieszkań - przybysze szukają zarobku i lepszego życia. W Brazylii slumsy nazywa się fawelami (np. na wzgórzach Rio de Janeiro). Problemy: bezrobocie, choroby, przestępczość, osuwiska w czasie ulew. Władze budują tanie mieszkania, doprowadzają wodę i otwierają szkoły.

27.Megalopolis

Megalopolis to ogromne pasmo zrośniętych ze sobą wielkich miast i aglomeracji, ciągnące się przez setki kilometrów. Najbardziej znana jest megalopolis Boswash na wschodnim wybrzeżu USA - od Bostonu przez Nowy Jork, Filadelfię i Baltimore do Waszyngtonu (nazwa z początków nazw skrajnych miast). Łączą ją autostrady, koleje i lotniska; to ośrodek finansów (Wall Street w Nowym Jorku), władzy, nauki i kultury. Inne przykłady to Chipitts (od Chicago do Pittsburgha) i Sansan w Kalifornii.

28.Dolina Krzemowa - technopolia

Technopolia to ośrodek, w którym uczelnie, laboratoria i firmy nowoczesnych technologii współpracują, tworząc innowacje. Dolina Krzemowa leży w Kalifornii, na południe od San Francisco (wokół San Jose). Nazwa pochodzi od krzemu, z którego wytwarza się układy scalone. Rozwojowi sprzyjały: renomowane uczelnie (Uniwersytet Stanforda), wykształceni specjaliści z całego świata, inwestorzy finansujący nowe firmy (start-upy) i łagodny klimat. Działają tu siedziby wielkich firm informatycznych i internetowych.

29.Stany Zjednoczone w gospodarce światowej

Stany Zjednoczone to jedna z największych gospodarek świata. Ich siłę tworzą: bogate surowce i żyzne ziemie, nowoczesne rolnictwo (uprawy kukurydzy i pszenicy na Wielkich Równinach), innowacyjny przemysł (lotniczy, kosmiczny, informatyczny, farmaceutyczny), ogromny rynek wewnętrzny i usługi, zwłaszcza finansowe. Dolar jest główną walutą w handlu międzynarodowym, giełda na Wall Street wpływa na rynki całego świata, a amerykańskie firmy i kultura (filmy z Hollywood, media, internet) są obecne na wszystkich kontynentach.

30.Australia - środowisko przyrodnicze

Australia to najmniejszy kontynent i najbardziej suchy z zamieszkanych kontynentów. Przecina ją Zwrotnik Koziorożca, a nad wnętrzem lądu panuje suche powietrze zwrotnikowe, więc większość kontynentu zajmują pustynie i półpustynie (Wielka Pustynia Piaszczysta, Pustynia Wiktorii). Jest bardzo płaska; na wschodzie ciągną się stare Wielkie Góry Wododziałowe, które zatrzymują wilgotne wiatry znad oceanu. Pod wnętrzem lądu leży Wielki Basen Artezyjski z wodami podziemnymi pod ciśnieniem. Symbolem kraju jest skała Uluru.

31.Rośliny i zwierzęta Australii

Australia od milionów lat jest odizolowana od innych lądów, dlatego żyje tam wiele endemitów - gatunków występujących tylko w jednym miejscu. Są to torbacze, które noszą młode w torbie (kangury, koale, wombaty), oraz stekowce - ssaki składające jaja (dziobak, kolczatka). Z roślin rosną eukaliptusy i akacje. Gatunki sprowadzone przez ludzi, np. króliki, wyrządziły ogromne szkody, bo nie miały naturalnych wrogów. Groźne dla przyrody są też pożary buszu w czasie susz.

32.Wielka Rafa Koralowa i wyspy Oceanii

Wielka Rafa Koralowa ciągnie się wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Australii; to największa na świecie struktura zbudowana przez organizmy żywe - koralowce - wpisana na Listę UNESCO. Zagraża jej ocieplenie wód, które powoduje blaknięcie koralowców. Oceania to tysiące wysp Oceanu Spokojnego: wulkanicznych - wysokich i górzystych, oraz koralowych - niskich, w tym atoli, czyli pierścieni rafy wokół laguny. Nowa Zelandia ma wulkany, gejzery, lodowce i fiordy.

33.Rozmieszczenie ludności Australii

Ludność Australii jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Zdecydowana większość mieszka na wybrzeżach, zwłaszcza na wschodzie i południowym wschodzie, gdzie klimat jest łagodny i wilgotny - tam leżą największe miasta: Sydney, Melbourne, Brisbane i stolica Canberra. Suche wnętrze kontynentu, zwane outbackiem, jest prawie puste. Australia to kraj wysoko zurbanizowany; większość mieszkańców to potomkowie imigrantów z Europy i Azji, a rdzenni mieszkańcy to Aborygeni.

34.Gospodarka Australii

Australia jest bogata w surowce mineralne: rudy żelaza, boksyty (rudy glinu), węgiel kamienny, złoto i uran - wydobywa je głównie w kopalniach odkrywkowych i eksportuje, zwłaszcza do Azji. Na suchych pastwiskach prowadzi się na ogromnych farmach chów owiec (wełna merynosów) i bydła, a na wilgotniejszych obszarach południowego wschodu i południowego zachodu uprawia się pszenicę. Ważne są też usługi i turystyka: Wielka Rafa Koralowa, Uluru, Sydney z gmachem opery.

35.Arktyka i Antarktyka

Arktyka to obszar wokół bieguna północnego: w środku leży Ocean Arktyczny pokryty lodem morskim, a wokół - północne krańce Eurazji i Ameryki Północnej oraz Grenlandia z lądolodem. Antarktyka to obszar wokół bieguna południowego: w środku leży kontynent Antarktyda pod grubym lądolodem, otoczony oceanem. W Arktyce od tysięcy lat żyją ludy, m.in. Inuici, a Antarktyda nie ma stałych mieszkańców. W obu obszarach występują dzień polarny i noc polarna.

36.Antarktyda - środowisko przyrodnicze

Antarktyda to najzimniejszy kontynent - tu zanotowano najniższe temperatury na Ziemi (rejon stacji Wostok). Prawie cały ląd przykrywa lądolód grubości nawet kilku kilometrów, w którym zgromadzona jest większość słodkiej wody Ziemi. Od lądolodu odłamują się góry lodowe. Opadów jest bardzo mało, więc wnętrze to lodowa pustynia, a znad lądolodu spływają ku wybrzeżom silne, mroźne wiatry. Życie skupia się na wybrzeżach i w morzu: kryl, ryby, foki, pingwiny, wieloryby.

37.Traktat Antarktyczny

Traktat Antarktyczny podpisano w 1959 r. w Waszyngtonie (Polska przystąpiła w 1961 r.). Ustala, że Antarktyda służy wyłącznie celom pokojowym i badaniom naukowym: zakazuje działań wojskowych, prób jądrowych i składowania odpadów promieniotwórczych, a państwa nie mogą zgłaszać nowych roszczeń do terytorium. Protokół o ochronie środowiska z 1991 r. (madrycki) zakazuje wydobywania surowców mineralnych. Dzięki temu Antarktyda jest wspólnym laboratorium ludzkości.

38.Polskie stacje polarne

Polska prowadzi badania na obu obszarach okołobiegunowych. Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego działa od 1977 r. na Wyspie Króla Jerzego w Antarktyce; bada się tam m.in. pingwiny, foki i zmiany lodowców. Polska Stacja Polarna Hornsund, założona w 1957 r., leży na Spitsbergenie w Arktyce i prowadzi badania pogody, lodowców, wiecznej zmarzliny i trzęsień ziemi.

39.Skutki ocieplenia klimatu w Arktyce

Arktyka ociepla się szybciej niż reszta Ziemi. Lodu morskiego jest latem coraz mniej, a ciemna woda pochłania więcej ciepła niż biały lód, co jeszcze przyspiesza topnienie. Niedźwiedzie polarne, które polują na foki z kry, tracą tereny łowieckie. Rozmarza wieczna zmarzlina: domy i drogi się zapadają, a z gruntu uwalniają się metan i dwutlenek węgla, wzmacniając efekt cieplarniany. Otwierają się nowe szlaki żeglugowe wzdłuż wybrzeży Syberii i Kanady oraz dostęp do złóż surowców.

40.Topnienie lodowców i podnoszenie się poziomu morza

Ocieplenie klimatu powoduje kurczenie się lodowców górskich oraz topnienie lądolodów Grenlandii i Antarktydy. Woda z lodu leżącego na lądzie wpływa do oceanu i podnosi poziom morza; podnosi go też rozszerzanie się ogrzanej wody. Topnienie pływającego lodu morskiego prawie nie zmienia poziomu morza, bo ten lód już wypiera wodę. Skutki: zagrożenie zalaniem niskich wybrzeży, delt rzek i wysp koralowych Oceanii, zasolenie wód podziemnych przy brzegach, zmiany warunków życia zwierząt polarnych.