Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Geografii (śląskie) - Polska i Europa

1.Gęstość zaludnienia i rozmieszczenie ludności Polski

Gęstość zaludnienia to liczba mieszkańców na 1 $\mathrm{km^2}$: $G = \frac{L}{P}$, gdzie $L$ - liczba ludności, $P$ - powierzchnia w $\mathrm{km^2}$. Przykład: 50 000 osób na 200 $\mathrm{km^2}$ to $50\,000 : 200 = 250$ osób na 1 $\mathrm{km^2}$. W Polsce najgęściej zaludnione są południe (województwa śląskie i małopolskie) i okolice dużych miast, a najrzadziej - północny wschód (podlaskie, warmińsko-mazurskie) i północny zachód. Decydują o tym m.in. surowce, przemysł, żyzne gleby i historia osadnictwa.

2.Przyrost naturalny i przyrost rzeczywisty

Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń a zgonów: $P_n = U - Z$ (gdy wynik jest ujemny, mówimy o ubytku naturalnym). Saldo migracji to liczba przybyłych (imigrantów) minus liczba wyjeżdżających (emigrantów). Przyrost rzeczywisty: $P_r = P_n + S$, gdzie $S$ - saldo migracji; pokazuje, czy liczba ludności naprawdę rośnie. Przykład: 300 urodzeń, 400 zgonów i saldo +50 dają $P_r = -100 + 50 = -50$. Często podaje się te wartości na 1000 mieszkańców (w promilach).

3.Piramida wieku i płci; starzenie się społeczeństwa

Piramida wieku i płci to wykres pokazujący, ilu jest mężczyzn (zwykle po lewej) i kobiet (po prawej) w kolejnych grupach wieku. Szeroka podstawa oznacza dużo dzieci i młode społeczeństwo; wąska podstawa i szeroka część środkowa lub górna - społeczeństwo starzejące się, jak w Polsce. Przyczyny starzenia: mało urodzeń i coraz dłuższe życie. Skutki: mniej osób w wieku produkcyjnym, więcej emerytów, większe potrzeby opieki zdrowotnej.

4.Struktura narodowościowa, etniczna i wyznaniowa Polski

Polska jest prawie jednolita narodowościowo - to skutek zmiany granic i przesiedleń po II wojnie światowej. Mniejszość narodowa ma własne państwo poza Polską (np. Niemcy na Opolszczyźnie, Ukraińcy, Białorusini na Podlasiu, Litwini koło Puńska i Sejn), a mniejszość etniczna - nie ma (Łemkowie, Romowie, Tatarzy, Karaimi). Kaszubi posługują się językiem regionalnym - kaszubskim. Przeważają katolicy; prawosławni żyją głównie na Podlasiu, a ewangelicy m.in. na Śląsku Cieszyńskim.

5.Migracje zagraniczne Polaków

Emigracja to wyjazd z kraju na stałe lub na dłużej, imigracja - przyjazd do kraju. Polacy wyjeżdżali głównie za pracą i wyższymi zarobkami: w XIX i XX w. do USA, Francji i Niemiec, a po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. - m.in. do Wielkiej Brytanii, Irlandii i Niemiec. Polacy i osoby polskiego pochodzenia za granicą to Polonia. Skutki emigracji: pieniądze przesyłane rodzinom, ale odpływ młodych i wykształconych ludzi oraz szybsze starzenie się społeczeństwa.

6.Urbanizacja i zespoły miejskie

Urbanizacja to rozwój miast, wzrost liczby ich mieszkańców i szerzenie się miejskiego stylu życia. Wskaźnik urbanizacji to odsetek ludności mieszkającej w miastach: $W_u = \frac{L_m}{L} \cdot 100\%$. Miasta tworzą zespoły: aglomeracja monocentryczna ma jedno duże miasto otoczone mniejszymi (warszawska, krakowska, łódzka), a konurbacja - kilka równorzędnych, zrośniętych miast (katowicka). Miasta pełnią różne funkcje: przemysłowe, handlowe, portowe, turystyczne, uzdrowiskowe, administracyjne.

7.Sektory gospodarki i struktura zatrudnienia

Sektor I (rolniczy) to rolnictwo, leśnictwo i rybactwo; sektor II (przemysłowy) - przemysł i budownictwo; sektor III (usługowy) - np. handel, transport, edukacja, ochrona zdrowia, turystyka. Struktura zatrudnienia pokazuje, jaka część pracujących działa w każdym sektorze. W krajach wysoko rozwiniętych przeważają usługi. W Polsce po 1989 r. zatrudnienie w rolnictwie i przemyśle spadło, a w usługach wyraźnie wzrosło.

8.Warunki rozwoju rolnictwa w Polsce

Warunki przyrodnicze: gleby (najlepsze na lessach, czarnoziemy i mady, ale przeważają słabe gleby piaszczyste), klimat (długość okresu wegetacyjnego, opady, przymrozki), ukształtowanie terenu (najłatwiej uprawiać niziny) i stosunki wodne. Warunki pozaprzyrodnicze: wielkość gospodarstw (na południu i wschodzie małe, rozdrobnione; na północy i zachodzie większe), mechanizacja, nawożenie, wykształcenie rolników, dopłaty z Unii Europejskiej, popyt na żywność. Susza czy grad mogą zniszczyć plony.

9.Uprawy i chów zwierząt w Polsce

Najwięcej ziemi zajmują zboża: pszenica (na żyznych glebach), żyto (na słabych, piaszczystych), pszenżyto, jęczmień, owies, kukurydza. Uprawia się też ziemniaki, rzepak (na olej), buraki cukrowe (na żyznych glebach, np. Żuławy, Kujawy, Wyżyna Lubelska), chmiel i tytoń (Lubelszczyzna) oraz jabłka i inne owoce (sady wokół Grójca). W chowie zwierząt ważne są drób, trzoda chlewna i bydło; bydło mleczne hoduje się tam, gdzie są łąki i pastwiska, np. na Podlasiu.

10.Przemiany przemysłu w Polsce po 1989 r.

Po 1989 r. gospodarka zmieniła się z centralnie planowanej w rynkową. Restrukturyzacja przemysłu oznaczała prywatyzację, zamykanie nierentownych zakładów i bezrobocie: upadło wiele kopalń i hut (konurbacja katowicka) oraz fabryk włókienniczych (Łódź). Jednocześnie rozwinęły się nowoczesne gałęzie: motoryzacyjna, elektroniczna, AGD, spożywcza, meblarska - często dzięki inwestorom z zagranicy. Dawne fabryki zamieniano w centra handlowe, kulturalne i mieszkania (np. Manufaktura w Łodzi).

11.Usługi i transport w Polsce

Usługi dzielimy na podstawowe (handel, edukacja, ochrona zdrowia, łączność) i wyższego rzędu (finanse, nauka, doradztwo). Transport może być drogowy, kolejowy, lotniczy, wodny (morski i śródlądowy) oraz przesyłowy (rurociągi). Porty sprzyjają rozwojowi gospodarki: w Trójmieście działają porty w Gdańsku i Gdyni, stocznie, firmy logistyczne i przemysł przetwórczy. Drugim zespołem portów jest Szczecin-Świnoujście; w Świnoujściu działa terminal odbierający skroplony gaz ziemny (LNG).

12.Turystyka w Polsce i Lista UNESCO

Walory turystyczne to cechy obszaru przyciągające turystów: przyrodnicze (góry, morze, jeziora, parki narodowe) i kulturowe (zabytki, muzea, wydarzenia). Pobrzeże Bałtyku przyciąga plażami, a Małopolska - Tatrami i zabytkami Krakowa. Na Liście światowego dziedzictwa UNESCO są m.in. Stare Miasto w Krakowie, kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, zamek w Malborku, Stare Miasta Warszawy, Torunia i Zamościa, Puszcza Białowieska i Hala Stulecia we Wrocławiu. Turystyka daje pracę, ale może niszczyć przyrodę.

13.Powódź i jej przyczyny

Powódź to wylanie wody poza koryto rzeki i zalanie terenów, które zwykle nie są pod wodą. Przyczyny naturalne: długotrwałe lub nawalne deszcze, gwałtowne roztopy, zatory lodowe, sztormy u ujść rzek. Człowiek zwiększa ryzyko, gdy wycina lasy, betonuje powierzchnię, osusza mokradła, prostuje koryta i buduje domy na terenach zalewowych - woda szybciej spływa wtedy do rzek. Wielkie powodzie: 1997 r. (dorzecze Odry, Dolny Śląsk, Opolszczyzna) i 2010 r. (dorzecze Wisły, Małopolska).

14.Ochrona przeciwpowodziowa

Służą jej budowle hydrotechniczne: wały przeciwpowodziowe, zbiorniki retencyjne (np. suchy zbiornik Racibórz Dolny na Odrze), poldery - tereny celowo zalewane, by przyjąć nadmiar wody - oraz kanały ulgi. Ważne są też działania nietechniczne: zalesianie, ochrona mokradeł, mała retencja (oczka wodne, zbieranie deszczówki), zakaz zabudowy terenów zalewowych, system ostrzegania. Najlepiej zatrzymać wodę tam, gdzie spadła - w górnej części dorzecza.

15.Energetyka konwencjonalna w Polsce

Podstawą polskiej energetyki były tradycyjnie elektrownie cieplne spalające węgiel kamienny (np. na Górnym Śląsku) i brunatny. Elektrownie na węgiel brunatny stoją przy kopalniach odkrywkowych, bo ten wilgotny i mało kaloryczny węgiel nie opłaca się przewozić (Bełchatów w województwie łódzkim, Turów, okolice Konina). Skutki: emisja dwutlenku węgla i pyłów, smog, kwaśne deszcze, a wokół odkrywek - lej depresji (obniżenie poziomu wód gruntowych) i zniszczony krajobraz, który potem się rekultywuje.

16.Energetyka odnawialna w Polsce

Odnawialne źródła energii odnawiają się w sposób naturalny i zwykle mniej zanieczyszczają środowisko niż paliwa kopalne. Wiatr: elektrownie wiatrowe stawia się tam, gdzie wieje silnie i często - na Pomorzu i na morzu. Woda: elektrownie wodne wykorzystują energię płynącej lub spadającej wody (np. Solina). Słońce: panele fotowoltaiczne. Także biomasa, biogaz i energia geotermalna (Podhale). Wadą wiatru i słońca jest zależność od pogody. Elektrownie szczytowo-pompowe (Żarnowiec, Porąbka-Żar) magazynują energię pochodzącą z innych źródeł - same nie są odnawialnym źródłem energii.

17.Strefa podmiejska i suburbanizacja

Suburbanizacja to przenoszenie się mieszkańców dużych miast do strefy podmiejskiej. Ludzie szukają ciszy, zieleni i tańszych działek, a do pracy dojeżdżają do miasta. Skutki wokół Warszawy czy Krakowa: szybki przyrost mieszkańców gmin podmiejskich, nowe osiedla, centra handlowe i magazyny na dawnych polach, korki i codzienne dojazdy, potrzeba budowy szkół, dróg i kolei podmiejskiej. Wieś podmiejska upodabnia się do miasta.

18.Migracje a ludność wsi

Z wielu wsi położonych daleko od dużych miast (np. w województwie podlaskim) od lat wyjeżdżają głównie młodzi ludzie - do miast i za granicę, za pracą i nauką. Skutki: wyludnianie się wsi, starzenie się mieszkańców, przewaga mężczyzn wśród młodych dorosłych (kobiety częściej wyjeżdżają na studia), zamykanie szkół i sklepów. W województwie zachodniopomorskim wieś zasiedlili po 1945 r. przesiedleńcy, a po likwidacji państwowych gospodarstw rolnych (PGR) po 1989 r. wiele wsi zmagało się z bezrobociem.

19.Województwo śląskie - położenie i przyroda

Województwo śląskie leży na południu Polski, a jego stolicą są Katowice. Graniczy z Czechami i Słowacją oraz z województwami opolskim, łódzkim, świętokrzyskim i małopolskim. Na północy obejmuje część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w środku - Wyżynę Śląską, na południu kotliny (Oświęcimską, Raciborską) i Beskidy: Śląski i Żywiecki. Na Baraniej Górze wypływa Wisła, koło Zawiercia ma źródła Warta, a przez zachodnią część płynie Odra. Na Wiśle i Sole powstały zbiorniki zaporowe (Goczałkowicki, Żywiecki).

20.Województwo śląskie - gospodarka

Podstawą gospodarki regionu było wydobycie węgla kamiennego z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, a z nim hutnictwo i energetyka. Po 1989 r. zamknięto wiele kopalń i hut, a zatrudnienie przesunęło się do usług i nowoczesnego przemysłu: motoryzacyjnego (np. Tychy, Gliwice), elektronicznego i informatycznego. Miasta konurbacji tworzą Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolię - pierwszy w Polsce związek metropolitalny. Region ma gęstą sieć dróg i kolei oraz lotnisko w Pyrzowicach. Problemy: zanieczyszczenie powietrza, szkody górnicze, tereny poprzemysłowe.

21.Województwo śląskie - walory turystyczne

Beskidy przyciągają narciarzy i turystów pieszych (Szczyrk, Wisła, Ustroń). Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej są ruiny zamków Szlaku Orlich Gniazd (Ogrodzieniec, Mirów, Bobolice), a w Częstochowie - sanktuarium na Jasnej Górze. Dziedzictwo przemysłowe pokazuje Szlak Zabytków Techniki: Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga w Tarnowskich Górach (Lista UNESCO), Kopalnia Guido w Zabrzu, robotnicze osiedle Nikiszowiec w Katowicach. Warto też zobaczyć zamek w Pszczynie i Park Śląski w Chorzowie.

22.Położenie i granice Europy

Europa leży na półkuli północnej, w większości na wschodniej, i razem z Azją tworzy Eurazję. Umowna granica z Azją biegnie wschodnim podnóżem Uralu, rzeką Ural, brzegiem Morza Kaspijskiego, Obniżeniem Kumsko-Manyckim, przez Morze Czarne, cieśninę Bosfor, Morze Marmara i cieśninę Dardanele. Od Afryki oddziela Europę Morze Śródziemne z Cieśniną Gibraltarską. Od zachodu Europę oblewa Ocean Atlantycki, a od północy - Ocean Arktyczny.

23.Linia brzegowa Europy

Europa ma bardzo urozmaiconą linię brzegową z wieloma półwyspami, zatokami i wyspami. Półwyspy: Skandynawski (największy), Iberyjski, Apeniński, Bałkański, Jutlandzki, Kolski. Wyspy: Wielka Brytania, Islandia, Irlandia, Sycylia, Sardynia, Korsyka, Kreta. Na wybrzeżach Norwegii występują fiordy - długie, wąskie i głębokie zatoki w dolinach wyżłobionych przez lodowce, zalanych przez morze. Urozmaicone wybrzeże ułatwiało żeglugę, handel i rybołówstwo.

24.Podział polityczny Europy

Europa dzieli się na kilkadziesiąt państw o bardzo różnej wielkości. Największa jest Rosja, której większa część leży jednak w Azji. Są też państwa-miniatury: Watykan (najmniejsze państwo świata), Monako, San Marino, Liechtenstein, Andora, Malta. Watykan i San Marino to enklawy - leżą w całości na terytorium Włoch. Niektóre państwa, m.in. Rosja i Turcja, leżą na dwóch kontynentach. Wiele granic ukształtowało się po II wojnie światowej i po rozpadzie ZSRR, Jugosławii i Czechosłowacji na początku lat 90. XX w.

25.Unia Europejska

Unia Europejska to wspólnota państw europejskich współpracujących gospodarczo i politycznie. Początkiem integracji była Europejska Wspólnota Węgla i Stali (traktat paryski, 1951), działająca od 1952 r. Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg podpisały następnie traktaty rzymskie w 1957 r., tworząc m.in. Europejską Wspólnotę Gospodarczą, działającą od 1958 r. UE powstała w 1993 r. na mocy traktatu z Maastricht. Polska weszła do UE 1 maja 2004 r., a do strefy Schengen - w 2007 r. UE to wspólny rynek: swobodny przepływ ludzi, towarów, usług i kapitału. Fundusze unijne wspierają np. budowę dróg. Część państw używa euro; Polska - złotego.

26.Ukształtowanie powierzchni Europy

Przeważają niziny, zwłaszcza w środkowej i wschodniej części (Nizina Wschodnioeuropejska, Niż Środkowoeuropejski). Góry młode, wypiętrzone w ruchach alpejskich, są wysokie i strome: Alpy z Mont Blanc, Pireneje, Apeniny, Karpaty, góry Półwyspu Bałkańskiego. Góry stare, niższe i łagodne, to m.in. Góry Skandynawskie (kaledońskie) oraz Ural, Sudety i Masyw Centralny we Francji (hercyńskie). Północ Europy, m.in. Skandynawię i Finlandię, kształtowały lądolody: są tu liczne jeziora, fiordy i wygładzone skały.

27.Islandia - wyspa wulkanów

Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, na granicy dwóch płyt litosfery - północnoamerykańskiej i euroazjatyckiej - które odsuwają się od siebie o ok. 2 cm rocznie. Szczelinami wydobywa się magma, dlatego są tu czynne wulkany (np. Hekla), częste trzęsienia ziemi, gejzery (nazwa pochodzi od gejzeru Geysir) i gorące źródła. Islandczycy wykorzystują energię geotermalną do ogrzewania domów, szklarni i basenów oraz do wytwarzania prądu. Wulkany pod lodowcami wywołują groźne powodzie z roztopów.

28.Wulkany i trzęsienia ziemi w Europie Południowej

Na południu Europy płyta afrykańska napiera na euroazjatycką, dlatego we Włoszech i w Grecji zdarzają się trzęsienia ziemi i działają wulkany. Wezuwiusz koło Neapolu w 79 r. n.e. zasypał popiołem Pompeje i Herkulanum. Etna na Sycylii to najwyższy czynny wulkan Europy, a Stromboli wybucha niemal bez przerwy. Żyzne gleby wulkaniczne przyciągają rolników (winorośl, oliwki, cytrusy), a wulkany - turystów.

29.Zróżnicowanie klimatu Europy

Zachód Europy ma klimat morski: łagodne zimy, chłodne lata i opady przez cały rok, bo wiatry zachodnie niosą wilgotne powietrze znad Atlantyku, ogrzewanego przez ciepły Prąd Północnoatlantycki (dlatego porty Norwegii nie zamarzają). Ku wschodowi klimat staje się kontynentalny: zimy mroźniejsze, lata gorętsze, opady mniejsze, a roczna amplituda temperatury większa. Na południu panuje klimat śródziemnomorski z suchym latem, na dalekiej północy - subpolarny i polarny, a w górach występuje piętrowość klimatu.

30.Starzenie się społeczeństw Europy

Społeczeństwo starzeje się, gdy rośnie udział osób starszych, a maleje udział dzieci. W Europie dzieje się tak, bo rodzi się mało dzieci (małe rodziny, później zakładane), a ludzie żyją coraz dłużej dzięki lepszej medycynie i warunkom życia. Skutki: brak rąk do pracy, rosnące wydatki na emerytury i opiekę zdrowotną, zamykanie szkół, sprowadzanie pracowników z zagranicy. Państwa odpowiadają m.in. zasiłkami na dzieci, budową żłobków i podnoszeniem wieku emerytalnego.

31.Migracje w Europie i ich skutki

Do krajów Europy Zachodniej od dziesięcioleci przybywają imigranci szukający pracy i bezpieczeństwa: do Francji głównie z dawnych kolonii w Afryce Północnej, do Wielkiej Brytanii - z Indii i Pakistanu, do Niemiec - z Turcji. W Unii Europejskiej obywatele mogą swobodnie przenosić się do pracy w innych państwach. Skutki dla krajów przyjmujących: uzupełnienie braków pracowników i odmłodzenie społeczeństwa, ale też trudności z integracją. Kraje wysyłające tracą młodych ludzi, a zyskują pieniądze przesyłane rodzinom.

32.Londyn i Paryż - wielkie metropolie

Metropolia to wielkie miasto o znaczeniu międzynarodowym - ośrodek finansów, nauki, kultury i władzy. Londyn nad Tamizą, stolica Wielkiej Brytanii, to jedno z najważniejszych centrów finansowych świata (dzielnica City), z wielkimi lotniskami (np. Heathrow), muzeami (British Museum) i zabytkami (Pałac Westminsterski, Tower). Paryż nad Sekwaną, stolica Francji, ma dzielnicę biznesu La Défense, jest światową stolicą mody i kultury (wieża Eiffla, Luwr, katedra Notre-Dame). Oba miasta to węzły transportu przyciągające imigrantów i turystów.

33.Źródła energii w Europie

Kraje korzystają ze źródeł, na które pozwalają im warunki: Norwegia - z elektrowni wodnych na górskich rzekach, Islandia - z energii geotermalnej i wodnej, Dania - z wiatru, Francja - głównie z elektrowni jądrowych, a Polska tradycyjnie z węgla. Spalanie węgla, ropy i gazu powoduje emisję dwutlenku węgla, smog i kwaśne deszcze. Elektrownie jądrowe nie dymią, ale wytwarzają odpady promieniotwórcze, a awaria w Czarnobylu (1986) pokazała ich zagrożenia. Unia Europejska wspiera odnawialne źródła energii.

34.Francja - nowoczesny przemysł i usługi

Francja ma nowoczesny przemysł: lotniczy i kosmiczny (Tuluza - zakłady Airbusa), samochodowy, chemiczny i kosmetyczny, elektroniczny oraz spożywczy (wina, sery). Rozwija ośrodki nowoczesnych technologii, np. technopolię Sophia Antipolis koło Nicei. Większość mieszkańców pracuje w usługach: finansach, handlu, transporcie (szybkie koleje TGV), nauce i turystyce. Francja należy do najczęściej odwiedzanych krajów świata - przyciąga Paryżem, Lazurowym Wybrzeżem, Alpami i zamkami nad Loarą.

35.Turystyka w Europie Południowej

Hiszpania, Włochy, Grecja, Portugalia i Chorwacja przyciągają turystów dzięki klimatowi śródziemnomorskiemu (gorące, słoneczne lato), ciepłemu morzu, plażom i zabytkom: Akropol w Atenach, Koloseum w Rzymie, Sagrada Família w Barcelonie. Popularne są wyspy, np. Baleary, Kreta, Sycylia. Turystyka daje pracę i dochody, ale ma też minusy: sezonowość, zatłoczenie miast, niedobór wody latem, zabudowę wybrzeży i wzrost cen dla mieszkańców.

36.Niemcy - przemiany Zagłębia Ruhry

Zagłębie Ruhry w Nadrenii Północnej-Westfalii było centrum górnictwa węgla kamiennego i hutnictwa Niemiec, rozwiniętym w XIX w. dzięki złożom węgla i transportowi po Renie. Od lat 60. XX w. kopalnie i huty upadały (tańszy węgiel z importu, ropa naftowa, mniejszy popyt na stal). Region przeszedł restrukturyzację: powstały uniwersytety, firmy usługowe i nowoczesne technologie, a tereny poprzemysłowe zamieniono na parki, muzea i centra kultury. Symbolem jest dawna kopalnia Zollverein w Essen, wpisana na Listę UNESCO.

37.Litwa i Białoruś - dziedzictwo kulturowe

Litwa i Białoruś razem z Polską tworzyły przez wieki Rzeczpospolitą Obojga Narodów, dlatego mają wiele wspólnych zabytków. Na Litwie: Stare Miasto w Wilnie z Ostrą Bramą (Lista UNESCO), zamek na wyspie w Trokach, Mierzeja Kurońska z wielkimi wydmami (UNESCO). Na Białorusi: zamki w Mirze i Nieświeżu - rezydencje Radziwiłłów (UNESCO), Nowogródek związany z Adamem Mickiewiczem i białoruska część Puszczy Białowieskiej. W obu krajach mieszka mniejszość polska.

38.Czechy i Słowacja - atrakcje turystyczne

Czechy przyciągają zabytkami Pragi (Hradczany, Most Karola, Stare Miasto - UNESCO), Czeskiego Krumlova i Kutnej Hory, skalnymi miastami Czeskiego Raju, jaskiniami Morawskiego Krasu i uzdrowiskami, np. Karlowymi Warami. Słowacja słynie z gór: Tatr Wysokich z Gerlachem - najwyższym szczytem Karpat, wąwozów Słowackiego Raju, jaskiń (m.in. Dobszyńska Jaskinia Lodowa), źródeł termalnych i zabytków, np. Spiskiego Zamku i Bańskiej Szczawnicy (UNESCO). Z Polską łączą je wspólne góry: Karkonosze, Beskidy, Tatry.

39.Rosja - zróżnicowanie przyrodnicze

Rosja, największe państwo świata, leży w Europie i Azji; granicę kontynentów wyznacza m.in. Ural. Na zachodzie rozciąga się Nizina Wschodnioeuropejska z Wołgą - najdłuższą rzeką Europy, za Uralem - Nizina Zachodniosyberyjska i wyżyny Syberii, a na dalekim wschodzie - góry i wulkany Kamczatki. Na Syberii leży Bajkał - najgłębsze jezioro świata. Z północy na południe zmieniają się strefy: pustynia lodowa na wyspach Arktyki, tundra, tajga, lasy mieszane, step. Na znacznym obszarze zalega wieczna zmarzlina.

40.Relacje Polski z sąsiadami

Polska graniczy z siedmioma państwami: Niemcami, Czechami, Słowacją, Ukrainą, Białorusią, Litwą i Rosją. Współpraca przygraniczna odbywa się w euroregionach, np. Nysa (pierwszy w Polsce, z Niemcami i Czechami), Śląsk Cieszyński (z Czechami), Tatry (ze Słowacją): wspólnie chroni się przyrodę, rozwija turystykę, kulturę i transport. Polska współpracuje też w Grupie Wyszehradzkiej (z Czechami, Słowacją i Węgrami) i w Trójkącie Weimarskim (z Niemcami i Francją). Wspólnym zadaniem jest ochrona rzek granicznych - Odry, Nysy Łużyckiej i Bugu.