Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Geografii (śląskie) - Ziemia i przyroda Polski

1.Skala mapy

Skala mówi, ile razy odległości na mapie są zmniejszone w stosunku do rzeczywistości. Zapisy: liczbowa ($1:50\,000$ - 1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie), mianowana (1 cm - 500 m) i liniowa (podziałka). Im mniejszy mianownik, tym większa skala: mapa pokazuje mniejszy obszar, ale dokładniej. Skala $1:10\,000$ jest więc większa niż $1:1\,000\,000$.

2.Obliczanie odległości w terenie

Zmierz odcinek na mapie i pomnóż przez mianownik skali: $d_t = d_m \cdot m$, gdzie $d_m$ - długość na mapie w cm, $m$ - mianownik skali. Wynik w cm zamień na metry lub kilometry ($1~\mathrm{km} = 100\,000~\mathrm{cm}$). Przykład: 4 cm na mapie w skali $1:50\,000$ to $4 \cdot 50\,000 = 200\,000~\mathrm{cm} = 2~\mathrm{km}$. Odwrotnie: odległość w terenie (w cm) dzielisz przez mianownik, by poznać długość odcinka na mapie.

3.Treść mapy: poziomice i barwy hipsometryczne

Poziomica to linia łącząca punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Gęsto ułożone poziomice oznaczają stromy stok, rzadkie - łagodny. Barwy hipsometryczne pokazują wysokość: zielone - niziny, żółte i pomarańczowe - wyżyny, brązowe - góry, niebieskie - głębokości wód. Mapa ogólnogeograficzna pokazuje rzeźbę, wody, miasta i granice, a mapa turystyczna - szlaki, schroniska i atrakcje.

4.Kontynenty

Kontynenty to wielkie lądy: Azja (największy), Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia (najmniejszy). Europa i Azja tworzą razem jeden ląd - Eurazję; granica między nimi biegnie m.in. wzdłuż Uralu. Afryka jako jedyny kontynent jest przecinana zarówno przez równik, jak i przez południk zerowy. Antarktyda leży wokół bieguna południowego.

5.Oceany

Ocean Spokojny (Pacyfik) jest największy i najgłębszy (Rów Mariański) - leży między Azją i Australią a obiema Amerykami. Ocean Atlantycki oddziela Europę i Afrykę od Ameryk; przecinają go równik i południk zerowy. Ocean Indyjski leży między Afryką, Azją, Australią i Antarktydą. Ocean Arktyczny jest najmniejszy i otacza biegun północny. Wody wokół Antarktydy wyróżnia się jako Ocean Południowy.

6.Pierwsze wielkie wyprawy geograficzne

Krzysztof Kolumb w 1492 r., płynąc na zachód do Indii, dotarł do Ameryki (Bahamy, Kuba, Haiti). Vasco da Gama w latach 1497-1498 jako pierwszy dopłynął z Europy do Indii, opływając Afrykę. Wyprawa Ferdynanda Magellana (1519-1522) jako pierwsza opłynęła Ziemię - Magellan zginął na Filipinach, a podróż ukończył Juan Sebastián Elcano. Rejs potwierdził kulistość Ziemi i pokazał, że między Ameryką a Azją leży ogromny ocean.

7.Strefowość klimatyczno-roślinna

To zmiana klimatu, roślinności i całego krajobrazu wraz z szerokością geograficzną, czyli od równika ku biegunom. Im dalej od równika, tym niżej Słońce operuje nad horyzontem i tym mniej ciepła dociera do powierzchni. Kolejność stref w uproszczeniu: wilgotny las równikowy, sawanna, pustynia gorąca, krajobraz śródziemnomorski, step i lasy liściaste strefy umiarkowanej, tajga, tundra, pustynia lodowa.

8.Piętrowość klimatyczno-roślinna (Himalaje)

To zmiana klimatu i roślinności wraz z wysokością nad poziomem morza. Temperatura powietrza spada średnio o ok. $0{,}6^{\circ}\mathrm{C}$ na każde 100 m w górę, więc wyżej rośnie coraz mniej roślin. W Himalajach - najwyższych górach świata z Mount Everestem - od podnóża w strefie gorącej idzie się przez lasy liściaste i iglaste oraz łąki wysokogórskie aż do wiecznych śniegów i lodowców. Mieszkańcy uprawiają zbocza na tarasach, a Szerpowie słyną jako przewodnicy wypraw.

9.Wilgotny las równikowy

Rośnie w pobliżu równika (Amazonia, dorzecze Konga, Indonezja), gdzie przez cały rok jest gorąco i bardzo wilgotno, a deszcz pada niemal codziennie po południu. Las ma kilka pięter i ogromną liczbę gatunków roślin i zwierząt (np. małpy, papugi, w Ameryce jaguar). Gleby są ubogie, bo obfite deszcze wypłukują z nich składniki odżywcze. Największym zagrożeniem jest wycinanie lasu pod pastwiska i plantacje.

10.Sawanna

Trawiasty krajobraz z rzadko rosnącymi drzewami (akacje, baobaby), położony między lasem równikowym a pustynią. Rok dzieli się na porę deszczową i porę suchą, gdy trawy wysychają, a zwierzęta wędrują za wodą. Typowe zwierzęta Afryki: słonie, żyrafy, zebry, antylopy, lwy. Mieszkańcy zajmują się pasterstwem i uprawą roli, a parki narodowe przyciągają turystów na safari.

11.Pustynia gorąca

Obszar z bardzo małymi opadami, zwykle w pobliżu zwrotników (np. Sahara). W dzień panuje upał, a w nocy temperatura mocno spada, bo suche powietrze bez chmur szybko oddaje ciepło - dobowe amplitudy temperatury są ogromne. Roślinność jest skąpa, a życie skupia się w oazach przy źródłach wody. Pustynie bywają piaszczyste (wydmy), kamieniste i żwirowe. Typowe zwierzęta: wielbłąd, fenek.

12.Step

Bezleśna równina porośnięta trawami w strefie umiarkowanej, z dala od oceanów (np. stepy Ukrainy i Kazachstanu, prerie Ameryki Północnej, pampa). Klimat jest suchy, lato gorące, a zima mroźna, więc drzewa nie mają dość wody. Pod trawami powstały najżyźniejsze gleby świata - czarnoziemy, dlatego większość stepów zamieniono w pola pszenicy i kukurydzy.

13.Krajobraz śródziemnomorski

Występuje wokół Morza Śródziemnego. Lato jest gorące i suche, a zima łagodna i deszczowa. Rośliny mają skórzaste lub drobne liście ograniczające parowanie (oliwka, dąb korkowy, wawrzyn), a na miejscu wyciętych lasów rozwinęły się zarośla - makia. Uprawia się winorośl, oliwki i cytrusy. Słońce, ciepłe morze i zabytki sprzyjają turystyce. Domy mają grube ściany, małe okna i jasne kolory, które chronią przed upałem.

14.Tajga

Lasy iglaste (świerk, sosna, jodła, modrzew) w chłodnej części strefy umiarkowanej na półkuli północnej: Skandynawia, Syberia, Kanada. Zima jest długa i mroźna, a lato krótkie. Wąskie igły pokryte woskiem tracą mało wody, a stożkowy kształt drzew ułatwia zsuwanie się śniegu. Zwierzęta: łoś, niedźwiedź brunatny, ryś, wilk. Ludzie zajmują się głównie pozyskiwaniem drewna.

15.Tundra

Bezleśny krajobraz na północ od tajgi (północne krańce Eurazji i Ameryki Północnej). Zima jest długa i mroźna, a lato krótkie i chłodne. Pod powierzchnią zalega wieczna zmarzlina, która latem rozmarza tylko od góry, więc woda nie wsiąka i tworzy bagna. Rosną mchy, porosty, krzewinki oraz karłowate brzozy i wierzby. Żyją tu renifery, lemingi i lisy polarne; ludy tundry tradycyjnie hodują renifery.

16.Pustynia lodowa

Obszar stale pokryty lodem i śniegiem: Antarktyda i wnętrze Grenlandii. W głębi lądu temperatura przez cały rok jest ujemna, a opady śniegu są małe. Gruby lądolód nie pozwala rosnąć roślinom. Zwierzęta żyją na wybrzeżach i zdobywają pożywienie w morzu: pingwiny i foki na Antarktydzie, niedźwiedzie polarne w Arktyce. Antarktyda nie ma stałych mieszkańców - przebywają tam tylko naukowcy w stacjach badawczych.

17.Klimatogram

Wykres klimatu danej stacji: słupki pokazują miesięczne sumy opadów (mm), a linia - średnie miesięczne temperatury powietrza. Roczna amplituda temperatury to różnica między najcieplejszym a najzimniejszym miesiącem: $A = t_{\max} - t_{\min}$. Przykład: $A = 18 - (-4) = 22^{\circ}\mathrm{C}$. Jeśli najcieplejsze są miesiące czerwiec-sierpień, stacja leży na półkuli północnej, a jeśli grudzień-luty - na półkuli południowej.

18.Ruch obrotowy Ziemi

Obrót Ziemi wokół własnej osi z zachodu na wschód; jeden obrót trwa ok. 24 godzin (doba). Skutki: następstwo dnia i nocy, widoma wędrówka Słońca po niebie ze wschodu na zachód, górowanie Słońca, różnice czasu między miejscami na różnych południkach. Słońce góruje, gdy jest najwyżej nad horyzontem - wtedy cień jest najkrótszy, a w Polsce wskazuje północ.

19.Czas słoneczny i strefy czasowe

Ziemia obraca się o 360° w 24 h, czyli o 15° w godzinę i o 1° w 4 minuty. Na wschodzie Słońce góruje wcześniej, więc czas słoneczny jest tam późniejszy. Przykład: gdy na południku 0° jest 12:00, na 30°E jest o $30 \cdot 4 = 120$ minut później, czyli 14:00. Dla wygody wprowadzono strefy czasowe (zwykle szerokie na 15°) z jednym czasem w całej strefie; Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego. Przekraczając linię zmiany daty (ok. 180°) na wschód, cofamy datę o jeden dzień.

20.Ruch obiegowy Ziemi

Wędrówka Ziemi wokół Słońca; jeden obieg trwa ok. 365 dni i 6 godzin (rok), stąd co 4 lata rok przestępny. Oś Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem 66°33' i stale wskazuje ten sam kierunek. Skutki: astronomiczne pory roku, zmiany długości dnia i nocy oraz wysokości Słońca w ciągu roku. Daty: 21 III i 23 IX - równonoce (Słońce w zenicie nad równikiem), 22 VI - przesilenie letnie (nad Zwrotnikiem Raka), 22 XII - przesilenie zimowe (nad Zwrotnikiem Koziorożca).

21.Strefy oświetlenia Ziemi

Strefa międzyzwrotnikowa (między zwrotnikami, 23°27'N i 23°27'S) - Słońce co roku góruje w zenicie: dwa razy między zwrotnikami, raz na samym zwrotniku. Strefy umiarkowane (między zwrotnikiem a kołem podbiegunowym) - Słońce nigdy nie jest w zenicie i każdego dnia wschodzi i zachodzi. Strefy podbiegunowe (od kół podbiegunowych, 66°33', do biegunów) - występują dzień polarny i noc polarna: na kole podbiegunowym trwają jedną dobę, na biegunie ok. pół roku.

22.Szerokość i długość geograficzna

Szerokość geograficzna ($\varphi$) to odległość kątowa punktu od równika, liczona wzdłuż południka: od 0° do 90° na północ (N) lub na południe (S); punkty o tej samej szerokości łączy równoleżnik. Długość geograficzna ($\lambda$) to odległość kątowa od południka zerowego (Greenwich): od 0° do 180° na wschód (E) lub na zachód (W). Najpierw zapisujemy szerokość, potem długość, np. 50°N, 19°E (okolice Katowic).

23.Rozciągłość południkowa i równoleżnikowa

Rozciągłość południkowa to różnica szerokości geograficznej skrajnego północnego i skrajnego południowego punktu obszaru; rozciągłość równoleżnikowa - różnica długości geograficznej skrajnego zachodniego i wschodniego punktu. Zasada: gdy oba punkty leżą na tej samej półkuli, współrzędne odejmujemy, a gdy na różnych - dodajemy. Przykład: 10°N i 25°S dają $10^{\circ} + 25^{\circ} = 35^{\circ}$. Jeden stopień wzdłuż południka to ok. 111 km.

24.Położenie Polski

Polska leży w Europie Środkowej, na półkuli północnej i wschodniej, nad Morzem Bałtyckim. Skrajne punkty: północny - Jastrzębia Góra (54°50'N), południowy - szczyt Opołonek w Bieszczadach (49°00'N), zachodni - zakole Odry koło Osinowa Dolnego (14°07'E), wschodni - zakole Bugu koło Zosina (24°09'E). Rozciągłość południkowa wynosi 5°50', a równoleżnikowa 10°02', dlatego na wschodzie kraju Słońce wschodzi o ok. 40 minut wcześniej niż na zachodzie.

25.Krajobraz wysokogórski - Tatry

Tatry to jedyne w Polsce góry o rzeźbie alpejskiej: ostre granie, turnie i żleby; Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitu, a w Tatrach Zachodnich w wapieniach powstały jaskinie. Lodowce górskie wyżłobiły doliny w kształcie litery U i kotły, w których leżą stawy (np. Morskie Oko). Piętra roślinne: regiel dolny (lasy bukowo-jodłowe), regiel górny (świerki), kosodrzewina, hale, turnie. Najwyższy szczyt Polski to Rysy. Obszar chroni Tatrzański Park Narodowy.

26.Krajobraz wyżynny - Wyżyna Krakowsko-Częstochowska

Wyżyna zbudowana jest z białych wapieni, które powstały na dnie dawnego morza z muszli i szkieletów organizmów. Woda z rozpuszczonym dwutlenkiem węgla rozpuszcza wapienie - tak powstały jaskinie (np. Jaskinia Łokietka), suche doliny i ostańce, czyli samotne skały (np. Maczuga Herkulesa). Na wzgórzach stoją zamki Szlaku Orlich Gniazd (m.in. Ogrodzieniec, Olsztyn, Mirów). Najcenniejszą część chroni Ojcowski Park Narodowy.

27.Krajobraz nizinny i wielkomiejski - Nizina Mazowiecka i Warszawa

Nizina Mazowiecka jest płaska i niska, ukształtowana przez lądolód i jego wody roztopowe; przecinają ją doliny Wisły, Narwi, Bugu i Pilicy. Przeważają gleby piaszczyste, stąd wiele łąk, pól żyta i ziemniaków oraz sady (okolice Grójca). Kampinoski Park Narodowy chroni wydmy i bagna. W centrum leży Warszawa - krajobraz wielkomiejski: wysoka zabudowa centrum, osiedla, gęsta sieć dróg i kolei, urzędy, uczelnie i siedziby firm. Stare Miasto jest na Liście UNESCO.

28.Krajobraz pojezierny - Pojezierze Mazurskie

Pojezierze powstało w czasie ostatniego zlodowacenia: lądolód pozostawił pagórki morenowe, równiny sandrowe i bardzo wiele jezior. Jeziora rynnowe są długie, wąskie i głębokie, bo wyżłobiły je wody płynące pod lodem; jeziora morenowe są płytkie, o nieregularnych brzegach. Leżą tu największe jeziora Polski - Śniardwy i Mamry - połączone kanałami w szlak Wielkich Jezior Mazurskich. Lasy, czyste wody i żeglarstwo przyciągają turystów.

29.Krajobraz nadmorski - Pobrzeże Słowińskie

Wybrzeże jest wyrównane: piaszczyste plaże i mierzeje, które odcięły dawne zatoki od morza i utworzyły jeziora przybrzeżne (Łebsko, Gardno). Wiatr od morza usypuje wydmy; między Łebą a Rowami leżą wydmy ruchome, które co roku przesuwają się w głąb lądu (Łącka Góra, Wydma Czołpińska). Obszar chroni Słowiński Park Narodowy, będący też światowym rezerwatem biosfery UNESCO. Mieszkańcy żyją z turystyki i rybołówstwa.

30.Krajobraz miejsko-przemysłowy - Wyżyna Śląska

Pod Wyżyną Śląską leżą bogate złoża węgla kamiennego (Górnośląskie Zagłębie Węglowe). Wokół kopalń, hut i elektrowni wyrosło wiele zrośniętych ze sobą miast - konurbacja katowicka (górnośląska). Krajobraz tworzą szyby kopalń, hałdy, osadniki i zapadliska nad wyrobiskami. Po 1989 r. zamknięto wiele kopalń i hut; tereny poprzemysłowe rekultywuje się i zamienia na parki, centra handlowe i muzea (np. Muzeum Śląskie na terenie dawnej kopalni) oraz obiekty Szlaku Zabytków Techniki.

31.Krajobraz rolniczy - Wyżyna Lubelska

Dużą część wyżyny pokrywają lessy - drobne, pylaste osady nawiane przez wiatr w czasie zlodowaceń. Na lessach powstały bardzo żyzne gleby, a tam, gdzie na powierzchni leżą skały wapienne - rędziny. Łatwo rozmywany less tworzy głębokie wąwozy lessowe (np. koło Kazimierza Dolnego). Dominuje rolnictwo: pszenica, buraki cukrowe, chmiel, tytoń, owoce. Problemem jest spłukiwanie gleby ze stoków, czemu zapobiega się sadzeniem drzew i orką w poprzek stoku.

32.Ruchy górotwórcze a rzeźba Polski

Góry powstają przez fałdowanie i wypiętrzanie skał podczas ruchów górotwórczych. W Polsce najstarsze są Góry Świętokrzyskie (fałdowania kaledońskie i hercyńskie) i Sudety (głównie hercyńskie) - przez miliony lat niszczone, są niskie, o łagodnych, zaokrąglonych szczytach. Najmłodsze są Karpaty z Tatrami, wypiętrzone w ruchach alpejskich razem z Alpami - dlatego są wyższe i mają ostrzejsze formy. Ruchy alpejskie ponownie wydźwignęły też bloki starych gór.

33.Zlodowacenia i rzeźba polodowcowa

W plejstocenie lądolód ze Skandynawii kilka razy nasuwał się na Polskę. Zostawił: moreny czołowe (wały u czoła lądolodu), moreny denne (faliste równiny), sandry (piaszczyste równiny usypane przez wody roztopowe), pradoliny (doliny wód płynących wzdłuż czoła lądolodu), jeziora rynnowe i morenowe oraz głazy narzutowe. Na pojezierzach, po ostatnim zlodowaceniu, formy są świeże, a na nizinach, po starszych zlodowaceniach - złagodzone. Zlodowacenia współtworzyły pasowy układ rzeźby Polski.

34.Przejściowość klimatu Polski

Klimat Polski jest umiarkowany ciepły przejściowy: na przemian kształtują go masy powietrza znad Atlantyku i znad lądu Eurazji. Powietrze polarnomorskie (z zachodu) przynosi latem ochłodzenie i deszcz, a zimą odwilż. Powietrze polarnokontynentalne (ze wschodu) przynosi latem upał i suszę, a zimą silne mrozy. Rzadziej napływa mroźne powietrze arktyczne i gorące zwrotnikowe. Skutkiem jest duża zmienność pogody z dnia na dzień i z roku na rok.

35.Zróżnicowanie klimatu w Polsce i okres wegetacyjny

Ku wschodowi rośnie wpływ lądu: zimy są mroźniejsze, a roczna amplituda temperatury większa. Okres wegetacyjny to część roku, w której średnia dobowa temperatura wynosi co najmniej $5^{\circ}\mathrm{C}$ i rośliny mogą rosnąć. Najdłużej trwa na południowym zachodzie (Nizina Śląska), najkrócej na północnym wschodzie i w górach. Najwięcej opadów jest w górach, najmniej w środkowej Polsce (Kujawy). Pogoda wpływa na rolnictwo, transport i turystykę.

36.Morze Bałtyckie

Bałtyk to płytkie, młode morze śródlądowe, połączone z oceanem tylko wąskimi Cieśninami Duńskimi. Ma niskie zasolenie, bo wpada do niego wiele rzek, wymiana wody z oceanem jest słaba, a parowanie małe. Na polskim wybrzeżu są mierzeje (Wiślana, Helska), zalewy (Szczeciński, Wiślany) i klify (np. w Jastrzębiej Górze, na Wolinie). Największym zagrożeniem jest eutrofizacja: spływające nawozy i ścieki powodują zakwity sinic i brak tlenu przy dnie.

37.Wisła i Odra - systemy rzeczne

Prawie cała Polska leży w zlewisku Bałtyku, w dorzeczach Wisły i Odry. Wisła wypływa na Baraniej Górze w Beskidzie Śląskim i uchodzi deltą do Zatoki Gdańskiej; prawe dopływy: Dunajec, San, Wieprz, Narew z Bugiem; lewe: Przemsza, Nida, Pilica, Bzura. Odra wypływa w Czechach i uchodzi do Zalewu Szczecińskiego; prawe dopływy: Warta z Notecią, Mała Panew; lewe: Nysa Kłodzka, Bóbr, Nysa Łużycka. Oba dorzecza są asymetryczne - większa część leży na prawym brzegu.

38.Gleby Polski

Największą powierzchnię zajmują łącznie gleby brunatne i płowe, często powstałe na glinach - średnio i dobrze urodzajne. Gleby bielicowe i rdzawe na piaskach są mało żyzne, nadają się pod żyto, ziemniaki i las. Do najżyźniejszych należą czarnoziemy na lessach (np. okolice Hrubieszowa), czarne ziemie (Kujawy) i mady w dolinach rzek (Żuławy Wiślane). Rędziny powstają na skałach wapiennych. W górach występują płytkie, kamieniste gleby górskie, a na mokradłach - gleby torfowe.

39.Lasy w Polsce

Najwięcej jest borów - lasów iglastych z przewagą sosny, bo sosna dobrze rośnie na ubogich, piaszczystych glebach. Grądy to lasy liściaste z dębem, grabem i lipą na żyźniejszych glebach. Łęgi rosną w dolinach rzek okresowo zalewanych (wierzby, topole, olsze, jesiony), a olsy na stale podmokłym terenie (olsza czarna). W górach rosną buczyny i świerczyny. Najcenniejszym lasem naturalnym jest Puszcza Białowieska, wpisana na Listę UNESCO - ostoja żubra.

40.Surowce mineralne Polski

Energetyczne: węgiel kamienny (Górnośląskie i Lubelskie Zagłębie Węglowe), węgiel brunatny (m.in. Bełchatów, Turów, okolice Konina), gaz ziemny (Podkarpacie, Niż Polski), nieco ropy naftowej. Metaliczne: rudy miedzi ze srebrem (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy), rudy cynku i ołowiu (okolice Olkusza i Bytomia). Chemiczne: sól kamienna (zabytkowe kopalnie w Wieliczce i Bochni, Kłodawa), siarka (okolice Tarnobrzega). Skalne: wapienie, piaski, granity (Strzegom).