Lubelski Konkurs Geograficzny - kontynenty i zrównoważony rozwój

1.Azja - kontynent kontrastów

Azja to największy kontynent, pełen skrajności. Leży w niej najwyższy szczyt Ziemi (Mount Everest w Himalajach) i najniżej położony ląd (brzegi Morza Martwego), a także najgłębsze jezioro świata - Bajkał - i największe - Morze Kaspijskie. Są tu lasy równikowe, pustynie (Gobi, Pustynia Arabska), tajga i tundra. Zimą na Syberii panują jedne z najniższych temperatur na półkuli północnej, a w północno-wschodnich Indiach leżą jedne z najbardziej deszczowych miejsc świata. Obok bogatych państw, jak Japonia, są też kraje bardzo biedne.

2.Pacyficzny pierścień ognia

Pierścień ognia to strefa wokół Oceanu Spokojnego, w której stykają się płyty litosfery. Ich ruch wywołuje częste trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów (np. Fudżi w Japonii oraz wulkany Indonezji, Filipin, Kamczatki i Andów). Tam, gdzie płyta oceaniczna wsuwa się pod sąsiednią, powstają głębokie rowy oceaniczne, np. Rów Mariański - najgłębsze miejsce na Ziemi - oraz łuki wysp wulkanicznych, takie jak Wyspy Japońskie.

3.Tsunami

Tsunami to seria ogromnych fal wywołanych gwałtownym ruchem dna oceanu - najczęściej podmorskim trzęsieniem ziemi, rzadziej wybuchem wulkanu lub osuwiskiem. Na otwartym oceanie fala jest niska i bardzo szybka, a przy brzegu zwalnia i gwałtownie rośnie, zalewając wybrzeże. Tragiczne tsunami nawiedziły wybrzeża Oceanu Indyjskiego w 2004 r. i Japonię w 2011 r. (awaria elektrowni jądrowej Fukushima). Chronią przed nimi systemy ostrzegania, falochrony, drogi ewakuacji i ćwiczenia zachowania podczas alarmu.

4.Monsun i klimat monsunowy

Monsun to wiatr, który co pół roku zmienia kierunek. Latem ląd nagrzewa się szybciej niż ocean, więc wilgotne powietrze napływa znad oceanu nad ląd - monsun letni przynosi porę deszczową z ulewami. Zimą ląd jest chłodniejszy od oceanu i suche powietrze wieje z lądu nad ocean - trwa pora sucha. Klimat monsunowy panuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej (Indie, Bangladesz, Wietnam, południowe Chiny). Gdy monsun się spóźnia, grozi susza, a gdy jest bardzo silny - powodzie.

5.Kultura ryżu w Azji Południowo-Wschodniej

Kultura ryżu to sposób życia oparty na uprawie ryżu - podstawowego pożywienia mieszkańców Azji Południowo-Wschodniej. Ryż potrzebuje wysokiej temperatury i dużo wody, dlatego rośnie na zalewanych polach w dolinach i deltach rzek oraz na tarasach wyciętych w stokach. Ciepło i deszcze monsunowe pozwalają zbierać go dwa, a nawet trzy razy w roku. Uprawa jest bardzo pracochłonna: sadzonki sadzi się ręcznie, a pola orze się z pomocą bawołów. Wokół ryżu ukształtowały się zwyczaje, święta i kuchnia.

6.Japonia - gospodarka mimo trudnych warunków

Japonia jest górzysta, ma mało nizin i surowców, a często nawiedzają ją trzęsienia ziemi, tsunami i tajfuny. Mimo to ma wysoko rozwiniętą gospodarkę: importuje surowce i eksportuje nowoczesne wyroby - samochody, elektronikę, roboty. Sprzyjają temu wysoki poziom wykształcenia, pracowitość i dyscyplina mieszkańców oraz inwestycje w badania. Brak miejsca rekompensują sztuczne wyspy (np. lotnisko Kansai), a przed wstrząsami chroni budownictwo antysejsmiczne. Szybkie pociągi Shinkansen łączą wielkie miasta.

7.Chiny - rozmieszczenie ludności

Większość mieszkańców Chin żyje we wschodniej części kraju: na nizinach i w dolinach wielkich rzek - Jangcy i Huang He (Rzeki Żółtej) - gdzie są żyzne gleby, deszcze monsunowe i dobre warunki dla rolnictwa i miast. Zachód zajmują wysokie góry, Wyżyna Tybetańska i pustynie (Gobi, Takla Makan), dlatego jest słabo zaludniony. Aby zahamować szybki przyrost ludności, Chiny przez wiele lat prowadziły politykę jednego dziecka, co przyspieszyło starzenie się społeczeństwa.

8.Chiny - rola w gospodarce światowej

Od końca lat 70. XX w. Chiny przeprowadzały reformy gospodarcze i otwierały się na zagranicznych inwestorów. W specjalnych strefach ekonomicznych (np. Shenzhen) firmy z całego świata budowały fabryki, korzystając z taniej i licznej siły roboczej - Chiny stały się fabryką świata, eksportującą elektronikę, odzież, zabawki i maszyny. Dziś rozwijają też nowoczesne technologie, koleje dużych prędkości i energetykę odnawialną. Szybki rozwój ma skutki uboczne: zanieczyszczenie powietrza i wód oraz duże różnice między bogatym wschodem a biedniejszym zachodem.

9.Indie - możliwości rozwoju i kontrasty społeczne

Indie mają liczną, młodą ludność i szybko rozwijającą się gospodarkę. Rozwój napędzają usługi informatyczne (Bengaluru nazywa się indyjską Doliną Krzemową), przemysł farmaceutyczny i filmowy (Bollywood w Mumbaju), a w rolnictwie - zielona rewolucja, czyli nowe odmiany zbóż, nawozy i nawadnianie. Jednocześnie wiele osób żyje w biedzie, w slumsach bez wody i kanalizacji, nie umie czytać i pisać, a na wsi przetrwały wpływy systemu kastowego, choć dyskryminacja z powodu kasty jest zakazana.

10.Bliski Wschód - kultura i ropa naftowa

Bliski Wschód to kolebka cywilizacji: w Mezopotamii, między Tygrysem a Eufratem, powstały jedne z pierwszych miast i pismo. Narodziły się tu trzy religie monoteistyczne: judaizm, chrześcijaństwo i islam; Jerozolima jest święta dla wszystkich trzech, a Mekka to najświętsze miasto islamu. Wokół Zatoki Perskiej leżą ogromne złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Dochody z ich sprzedaży pozwoliły m.in. Arabii Saudyjskiej, Kuwejtowi, Katarowi i Zjednoczonym Emiratom Arabskim zbudować nowoczesne miasta (np. Dubaj) mimo pustynnego klimatu.

11.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej a opady

Nad równikiem Słońce przez cały rok stoi wysoko, powietrze silnie się nagrzewa i unosi, a wznosząc się, ochładza - para wodna skrapla się w chmury i niemal codziennie po południu spadają ulewne deszcze. Przy zwrotnikach to powietrze opada, ogrzewa się i jest suche, dlatego tam powstały pustynie (Sahara, Kalahari). Przy powierzchni Ziemi powietrze wraca od zwrotników ku równikowi jako stałe wiatry - pasaty. W ciągu roku strefa deszczów przesuwa się za Słońcem, co daje sawannom porę deszczową i porę suchą.

12.Strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa w Afryce

Równik przecina Afrykę prawie w połowie, więc strefy układają się niemal symetrycznie na północ i na południe od niego. W Kotlinie Konga rośnie wilgotny las równikowy, dalej - sawanna, potem step i półpustynia, a przy zwrotnikach pustynie: Sahara na północy oraz Kalahari i Namib na południu. Na krańcach kontynentu, u stóp Atlasu i przy Przylądku Dobrej Nadziei, panuje klimat śródziemnomorski. Razem ze strefami zmieniają się gleby: od czerwonych, ubogich gleb lasów i sawann po gleby pustynne prawie bez próchnicy.

13.Sahel i pustynnienie

Sahel to pas na południe od Sahary, przejściowy między pustynią a sawanną. Pora deszczowa jest tu krótka i zawodna, a susze częste. Mieszkańcy zajmują się pasterstwem koczowniczym oraz uprawą prosa i sorga. Pustynnienie to zamienianie się tych terenów w pustynię - przez susze, ale też nadmierny wypas, wycinanie drzew i krzewów na opał oraz zbyt intensywną uprawę; odsłonięta gleba wysycha i jest rozwiewana. Skutki to głód i migracje. Przeciwdziała się temu, sadząc drzewa (Wielki Zielony Mur), budując kamienne wały i ograniczając wypas.

14.Niedożywienie w Afryce - przyczyny i skutki

Niedożywienie to stan, w którym organizm dostaje za mało pożywienia albo za mało ważnych składników, np. białka i witamin. W wielu krajach Afryki ma ono przyczyny przyrodnicze - susze, pustynnienie, plagi szarańczy - oraz społeczne i gospodarcze: ubóstwo, konflikty zbrojne, szybki przyrost ludności, słabe rolnictwo i transport. Skutki to choroby, słaba odporność, wysoka umieralność dzieci oraz wolniejszy rozwój fizyczny i umysłowy. Pomagają organizacje międzynarodowe (np. FAO, Światowy Program Żywnościowy) oraz rozwój nawadniania i lepszych upraw.

15.Gospodarka Afryki - tradycyjna i nowoczesna

W wielu krajach Afryki przetrwała gospodarka tradycyjna: uprawa na własne potrzeby, rolnictwo żarowe (wypalanie lasu pod pole) i koczownicze pasterstwo. Na plantacjach uprawia się na eksport kakaowiec (Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana), kawę (Etiopia - ojczyzna kawy) i herbatę (Kenia). Afryka jest bogata w surowce: ropę naftową (Nigeria, Algieria), złoto i diamenty (RPA, Botswana), miedź i kobalt (Demokratyczna Republika Konga, Zambia). Nowoczesną gospodarkę ma RPA, a np. w Kenii upowszechniły się płatności telefonem komórkowym.

16.Turystyka w Afryce

W Kenii i Tanzanii popularne jest safari na obszarach chronionych, np. w Parku Narodowym Serengeti i rezerwacie Masai Mara, z wielkimi stadami zwierząt sawanny. W Tanzanii wznosi się Kilimandżaro - najwyższy szczyt Afryki. Egipt oferuje piramidy w Gizie, świątynie nad Nilem i rafy koralowe Morza Czerwonego. Na granicy Zambii i Zimbabwe leżą Wodospady Wiktorii na Zambezi, a Maroko i Tunezja kuszą plażami i zabytkowymi medynami. Turystyka daje pracę i dochody, ale wymaga ochrony przyrody przed nadmiernym ruchem.

17.Ameryki - rozciągłość południkowa i ukształtowanie powierzchni

Ameryka Północna i Południowa ciągną się od Arktyki prawie do Antarktydy, więc mają ogromną rozciągłość południkową i niemal wszystkie strefy klimatyczne. Na zachodzie biegną młode, wysokie góry z wulkanami: Kordyliery w Ameryce Północnej i Andy - najdłuższy lądowy łańcuch górski świata, z Aconcaguą, najwyższym szczytem Ameryk. W środkowej części kontynentów leżą m.in. wyżynne Wielkie Równiny oraz Nizina Missisipi i Nizina Amazonki. Na wschodzie wznoszą się stare, niższe góry i wyżyny: Appalachy i Wyżyna Brazylijska. (podpowiedź: Zachód - młode góry, środek - równiny i niziny, wschód - stare góry i wyżyny)

18.Tornada i cyklony tropikalne

Tornado to wir powietrza w kształcie leja, opadający z chmury burzowej do ziemi. Ma niewielką średnicę i trwa krótko, ale wiatr w nim niszczy wszystko na swojej drodze. Najwięcej tornad powstaje na Wielkich Równinach USA (Aleja Tornad), gdzie ciepłe, wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej zderza się z chłodnym i suchym z północy. Cyklon tropikalny to ogromny wir z okiem w środku, powstający nad bardzo ciepłymi wodami oceanów; niesie huraganowy wiatr, ulewy i spiętrzenie morza. Nad Atlantykiem nazywa się go huraganem, a nad zachodnim Pacyfikiem - tajfunem.

19.Amazonia - wylesianie a gospodarka

Amazonia to największy obszar lasów równikowych na Ziemi, w dorzeczu Amazonki - rzeki niosącej najwięcej wody na świecie. Las wycina się i wypala pod pastwiska dla bydła i pola soi, dla drewna, pod kopalnie (złoto, rudy żelaza), drogi i zapory. Skutki: giną gatunki roślin i zwierząt, gleba jest wypłukiwana i jałowieje, las pochłania mniej dwutlenku węgla, co nasila zmiany klimatu, a ludność rdzenna traci swoje ziemie. Chronią ją m.in. parki narodowe, rezerwaty Indian, kontrola wycinki i certyfikaty legalnego drewna.

20.Ludność rdzenna Ameryk

Rdzenni mieszkańcy Ameryk to Indianie oraz Inuici w Arktyce. Po przybyciu Europejczyków ich liczba gwałtownie zmalała z powodu wojen, przywleczonych chorób i przesiedleń. Dziś wielu żyje w rezerwatach (USA) albo na wsi (Keczua i Ajmara w Andach), często w biedzie, tracąc ziemie, języki i tradycje. W Amazonii żyją plemiona unikające kontaktu ze światem, zagrożone przez wycinkę lasu. W Kanadzie Inuici mają własne terytorium Nunavut. Z mieszania się ludności powstały grupy Metysów (Indianie i Europejczycy) i Mulatów (Afrykanie i Europejczycy).

21.Megalopolis i slumsy

Megalopolis to pas zrośniętych ze sobą wielkich miast i aglomeracji. Najbardziej znane jest BosWash na wschodnim wybrzeżu USA - od Bostonu przez Nowy Jork, Filadelfię i Baltimore do Waszyngtonu. Do wielkich miast Ameryki Łacińskiej (São Paulo, Rio de Janeiro, Meksyk) szybko napływa ludność ze wsi w poszukiwaniu pracy. Biedni przybysze budują prowizoryczne domy na obrzeżach i zboczach wzgórz - tak powstają slumsy, w Brazylii zwane fawelami: bez wody, kanalizacji i pewnej pracy, z dużą przestępczością.

22.Dolina Krzemowa i rola Stanów Zjednoczonych w gospodarce światowej

Dolina Krzemowa w Kalifornii, koło San Francisco, to technopolia - ośrodek nowoczesnych technologii. Rozwinęła się dzięki uczelniom (np. Uniwersytet Stanforda), inwestorom finansującym nowe firmy, specjalistom z całego świata i łagodnemu klimatowi. Mają tu siedziby m.in. Apple, Google i Intel. Stany Zjednoczone to jedna z najsilniejszych gospodarek świata: wiodące firmy technologiczne, centrum finansowe Wall Street w Nowym Jorku, dolar jako waluta używana na całym świecie, nowoczesne rolnictwo (Pas Kukurydziany) i przemysł filmowy Hollywood.

23.Australia - środowisko przyrodnicze

Australia to najmniejszy i najbardziej suchy z zamieszkanych kontynentów: dużą część zajmują pustynie i półpustynie (np. Wielka Pustynia Piaszczysta). Jest w większości płaska; na wschodzie ciągną się Wielkie Góry Wododziałowe z Górą Kościuszki. W centrum wznosi się Uluru - skała święta dla Aborygenów - a wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża ciągnie się Wielka Rafa Koralowa. Długa izolacja kontynentu sprawiła, że żyje tu wiele endemitów: torbacze (kangury, koale, wombaty), stekowce składające jaja (dziobak, kolczatka) i eukaliptusy.

24.Australia i Oceania - ludność i gospodarka

Większość Australijczyków mieszka na łagodniejszym klimatycznie wybrzeżu wschodnim i południowo-wschodnim (Sydney, Melbourne, Brisbane), a suche wnętrze kraju jest prawie puste. Rdzenni mieszkańcy to Aborygeni, a większość ludności to potomkowie imigrantów z Europy i Azji. Gospodarka opiera się na wydobyciu i eksporcie surowców (rudy żelaza, węgiel, boksyty, złoto), wielkich farmach owiec (wełna merynosów) i bydła, uprawie pszenicy oraz usługach i turystyce. Nisko położonym wyspom koralowym Oceanii, np. Tuvalu, zagraża podnoszenie się poziomu morza.

25.Antarktyda i Traktat Antarktyczny

Antarktyda to najzimniejszy kontynent, niemal w całości przykryty grubym lądolodem, w którym zgromadzona jest większość słodkiej wody Ziemi. Nie ma stałych mieszkańców - działają tu tylko stacje badawcze, m.in. polska Stacja im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego. Traktat Antarktyczny z 1959 r. przeznacza Antarktydę wyłącznie do celów pokojowych: zakazuje działań wojskowych, wybuchów jądrowych i składowania odpadów promieniotwórczych, gwarantuje swobodę badań naukowych i zamraża roszczenia państw do jej terytorium. Późniejszy protokół zakazał wydobycia surowców.

26.Arktyka

Arktyka to obszar wokół bieguna północnego. Jej środek zajmuje Ocean Arktyczny pokryty lodem morskim, otoczony północnymi krańcami Europy, Azji i Ameryki Północnej oraz Grenlandią z lądolodem. Antarktyda jest odwrotnie - to ląd otoczony oceanem. W Arktyce żyją niedźwiedzie polarne, morsy i foki, a rdzenni mieszkańcy to m.in. Inuici. Występują tam dzień i noc polarna, a klimat jest mroźny. Polska prowadzi badania w Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie.

27.Skutki zmian klimatu i zmian zlodzenia

Ocieplenie najszybciej widać w obszarach polarnych. Lodu morskiego w Arktyce latem jest coraz mniej, a ciemna woda pochłania więcej promieni słonecznych niż jasny lód, co dodatkowo ogrzewa region. Topnieją lądolody Grenlandii i Antarktydy oraz lodowce górskie, a ogrzana woda oceanów zwiększa objętość - poziom morza się podnosi, zagrażając niskim wybrzeżom i wyspom. Rozmarza wieloletnia zmarzlina: budynki i drogi osiadają, a z gruntu uwalnia się metan. Niedźwiedzie polarne tracą lód potrzebny do polowań, a statki zyskują nowe szlaki przez Arktykę.

28.Efekt cieplarniany i przyczyny zmian klimatu

Efekt cieplarniany to zatrzymywanie ciepła przy powierzchni Ziemi przez gazy w atmosferze, m.in. parę wodną, dwutlenek węgla i metan; bez niego Ziemia byłaby skuta mrozem. Człowiek go wzmacnia: spala węgiel, ropę i gaz, wycina lasy, hoduje bydło i uprawia ryż (źródła metanu). Skutkiem jest wzrost średniej temperatury Ziemi i częstsze zjawiska ekstremalne - fale upałów, susze, ulewy i powodzie - a także przesuwanie się stref klimatycznych i blaknięcie raf koralowych. W porozumieniu paryskim z 2015 r. państwa zobowiązały się ograniczać ocieplenie.

29.Zrównoważony rozwój

Zrównoważony rozwój to taki rozwój, który zaspokaja potrzeby dzisiejszych ludzi, nie odbierając szans przyszłym pokoleniom. Łączy trzy sprawy: rozwój gospodarki, sprawiedliwość społeczną i ochronę środowiska. W praktyce oznacza m.in.: korzystanie z odnawialnych źródeł energii, oszczędzanie energii i wody, transport publiczny i rower zamiast samochodu, sadzenie lasów i ochronę mokradeł, ograniczanie marnowania żywności, segregację odpadów i recykling oraz naprawianie rzeczy zamiast ich wyrzucania.

30.Agenda 2030 - Cele Zrównoważonego Rozwoju

Agenda 2030 to plan przyjęty przez wszystkie państwa ONZ w 2015 r. Zawiera 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju, które świat ma osiągnąć do 2030 r.; zastąpiła wcześniejsze 8 Milenijnych Celów Rozwoju. Cele dotyczą wszystkich państw - bogatych i biednych - i obejmują pięć obszarów: ludzi, planetę, dobrobyt, pokój i partnerstwo. Główna zasada brzmi: nie pozostawić nikogo w tyle. Każdy cel ma konkretne zadania, które realizują rządy, firmy, organizacje i zwykli ludzie.

31.Cele 1-4: ubóstwo, głód, zdrowie, edukacja

Cel 1. Koniec z ubóstwem - likwidacja skrajnej biedy wszędzie na świecie. Cel 2. Zero głodu - dostęp do wystarczającej i zdrowej żywności oraz rolnictwo przyjazne środowisku. Cel 3. Dobre zdrowie i jakość życia - mniej zgonów matek i małych dzieci, walka z chorobami takimi jak malaria, gruźlica i AIDS, szczepienia, bezpieczeństwo na drogach. Cel 4. Dobra jakość edukacji - bezpłatna szkoła podstawowa i średnia dla wszystkich dzieci, nauka czytania, pisania i liczenia.

32.Cele 5-8: równość płci, woda, energia, praca

Cel 5. Równość płci - koniec z dyskryminacją i przemocą wobec kobiet i dziewcząt oraz z małżeństwami dzieci. Cel 6. Czysta woda i warunki sanitarne - bezpieczna woda pitna, toalety i oczyszczanie ścieków dla wszystkich. Cel 7. Czysta i dostępna energia - prąd dla każdego, więcej energii odnawialnej i jej oszczędzanie. Cel 8. Wzrost gospodarczy i godna praca - praca za uczciwą płacę oraz likwidacja pracy dzieci i pracy przymusowej.

33.Cele 9-12: innowacje, nierówności, miasta, konsumpcja

Cel 9. Innowacyjność, przemysł, infrastruktura - drogi, internet i przemysł przyjazny środowisku oraz rozwój badań. Cel 10. Mniej nierówności - zmniejszanie różnic w dochodach i szansach między ludźmi i państwami, bezpieczna migracja. Cel 11. Zrównoważone miasta i społeczności - bezpieczne mieszkania zamiast slumsów, transport publiczny, czyste powietrze, tereny zielone i ochrona dziedzictwa. Cel 12. Odpowiedzialna konsumpcja i produkcja - mniej odpadów i marnowania żywności, recykling, oszczędne korzystanie z zasobów.

34.Cele 13-17: klimat, morza, lądy, pokój, partnerstwo

Cel 13. Działania w dziedzinie klimatu - ograniczanie zmian klimatu, przygotowanie na ich skutki i edukacja klimatyczna. Cel 14. Życie pod wodą - ochrona mórz i oceanów przed zanieczyszczeniem (np. plastikiem) i nadmiernymi połowami. Cel 15. Życie na lądzie - ochrona lasów i gatunków, walka z pustynnieniem i kłusownictwem. Cel 16. Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje - mniej przemocy, uczciwe sądy, walka z korupcją. Cel 17. Partnerstwa na rzecz celów - współpraca państw, pomoc rozwojowa i dzielenie się technologiami.

35.Państwa i stolice Azji

Kluczowe państwa Azji i ich stolice: Chiny - Pekin, Japonia - Tokio, Indie - Nowe Delhi, Korea Południowa - Seul, Korea Północna - Pjongjang, Mongolia - Ułan Bator, Wietnam - Hanoi, Tajlandia - Bangkok, Filipiny - Manila, Bangladesz - Dhaka, Nepal - Katmandu, Pakistan - Islamabad, Iran - Teheran, Arabia Saudyjska - Rijad, Turcja - Ankara. Turcja i Rosja leżą częściowo w Europie, a częściowo w Azji.

36.Państwa i stolice Afryki

Kluczowe państwa Afryki i ich stolice: Egipt - Kair, Maroko - Rabat, Algieria - Algier, Nigeria - Abudża, Ghana - Akra, Kenia - Nairobi, Etiopia - Addis Abeba (siedziba Unii Afrykańskiej), Tanzania - Dodoma, Demokratyczna Republika Konga - Kinszasa. Republika Południowej Afryki ma trzy stolice: Pretorię (rząd), Kapsztad (parlament) i Bloemfontein (sądownictwo). Największym państwem Afryki jest Algieria.

37.Państwa i stolice Ameryki Północnej i Środkowej

Kanada - Ottawa, Stany Zjednoczone - Waszyngton, Meksyk - Meksyk, Kuba - Hawana, Jamajka - Kingston, Panama - Panama. Kanada jest drugim co do wielkości państwem świata, po Rosji. Do Stanów Zjednoczonych należą też oddzielone od reszty kraju Alaska i Hawaje. Kanał Panamski łączy Ocean Atlantycki ze Spokojnym, więc statki nie muszą opływać Ameryki Południowej. Grenlandia, największa wyspa świata, jest autonomicznym terytorium Danii.

38.Państwa i stolice Ameryki Południowej

Brazylia - Brasília, Argentyna - Buenos Aires, Chile - Santiago, Peru - Lima, Kolumbia - Bogota, Wenezuela - Caracas, Ekwador - Quito, Urugwaj - Montevideo, Paragwaj - Asunción. Boliwia ma dwie stolice: Sucre (konstytucyjną) i La Paz (siedzibę rządu). Boliwia i Paragwaj nie mają dostępu do morza. Chile jest bardzo wąskie i długie - ciągnie się między Andami a Pacyfikiem. Brazylia, największe państwo kontynentu, w 1960 r. przeniosła stolicę z Rio de Janeiro do zbudowanej od podstaw Brasílii.

39.Stolice łatwe do pomylenia; Australia i Oceania

Wiele stolic nie jest największymi miastami swoich państw. Australia - Canberra (nie Sydney), Nowa Zelandia - Wellington (nie Auckland), Kanada - Ottawa (nie Toronto), USA - Waszyngton (nie Nowy Jork), Brazylia - Brasília (nie Rio de Janeiro ani São Paulo), Turcja - Ankara (nie Stambuł), Nigeria - Abudża (nie Lagos), Pakistan - Islamabad (nie Karaczi), Maroko - Rabat (nie Casablanca), Wietnam - Hanoi (nie Ho Chi Minh). W Oceanii warto znać też Papuę-Nową Gwineę (Port Moresby) i Fidżi (Suva).

40.Ciekawe państwa na mapie politycznej świata

Największe państwa świata to Rosja, Kanada, Chiny i Stany Zjednoczone, a najmniejsze - Watykan, Monako i Nauru. Enklawa to państwo w całości otoczone terytorium jednego innego państwa: Lesotho leży wewnątrz RPA, a Watykan i San Marino - wewnątrz Włoch. Państwa bez dostępu do morza to np. Mongolia, Kazachstan, Etiopia, Czad, Boliwia i Paragwaj. Rosja, Turcja, Kazachstan i Egipt leżą na dwóch kontynentach.