Wojewódzki Konkurs Historyczny (wielkopolskie) - od renesansu do XX wieku

1.Renesans - odrodzenie

Renesans (fr. „odrodzenie”) to epoka w kulturze europejskiej od XIV-XV w. do końca XVI w. Narodził się we Włoszech, zwłaszcza we Florencji, gdzie bogaci kupcy i bankierzy, jak ród Medyceuszy, byli mecenasami - wspierali artystów i uczonych. Twórcy chcieli odrodzić kulturę starożytnej Grecji i Rzymu, a średniowiecze uważali za czas upadku. Ideałem był „człowiek renesansu” - wszechstronnie wykształcony, rozwijający umysł i ciało. Z Włoch renesans rozszerzył się na całą Europę; do Polski dotarł na początku XVI w.

2.Humanizm

Prąd umysłowy renesansu, który stawiał w centrum człowieka, jego rozum, godność i możliwości (antropocentryzm), a nie - jak średniowiecze - przede wszystkim Boga. Humaniści czytali dzieła starożytnych w oryginale, po łacinie i grecku, i odnawiali poprawną łacinę. Ich hasłem były słowa „Jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. Prekursorem był włoski poeta Francesco Petrarka (XIV w.), a najsłynniejszym humanistą Erazm z Rotterdamu, autor „Pochwały głupoty”, który krytykował wady duchownych i nawoływał do tolerancji.

3.Druk Gutenberga

Około 1450 r. Jan Gutenberg z Moguncji wynalazł druk ruchomą czcionką: pojedyncze metalowe litery składano w strony, odbijano na prasie, a potem używano ponownie. Ok. 1455 r. wydrukował Biblię. Wcześniej książki przepisywano ręcznie, były więc rzadkie i drogie. Druk sprawił, że książki stały się tańsze i liczniejsze, a wiedza oraz idee humanistów i reformacji szerzyły się szybciej. Księgi drukowane do 1500 r. nazywamy inkunabułami. W Krakowie pierwsze druki powstały w latach 70. XV w.

4.Sztuka renesansu - cechy

Artyści renesansu wzorowali się na antyku i dążyli do harmonii, symetrii i idealnych proporcji. Malarze stosowali perspektywę linearną - linie zbiegające się w jednym punkcie dawały złudzenie głębi. Badali anatomię, by realistycznie przedstawiać ciało, malowali portrety i tematy mitologiczne obok religijnych. Architekci stosowali kolumny, półkoliste łuki, kopuły i arkadowe dziedzińce. Filippo Brunelleschi zbudował w XV w. ogromną kopułę katedry we Florencji i jest uważany za odkrywcę zasad perspektywy.

5.Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci (1452-1519) - malarz, rzeźbiarz, inżynier, wynalazca i badacz przyrody, wzór „człowieka renesansu”. Namalował „Mona Lisę” (Giocondę) z tajemniczym uśmiechem, dziś w Luwrze, i „Ostatnią Wieczerzę” na ścianie klasztoru w Mediolanie. W Krakowie, w Muzeum Książąt Czartoryskich, znajduje się jego „Dama z gronostajem”. W notatnikach szkicował maszyny latające i spadochron, badał anatomię, rysując m.in. „Człowieka witruwiańskiego”. Stosował sfumato - delikatne, zamglone przejścia między światłem a cieniem.

6.Michał Anioł

Michał Anioł Buonarroti (1475-1564) - rzeźbiarz, malarz, architekt i poeta. Wyrzeźbił z marmuru „Pietę” (Maryja z ciałem Jezusa na kolanach) w Bazylice św. Piotra i ponad pięciometrowego „Dawida” we Florencji. W latach 1508-1512 pokrył freskami sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie scenami ze Starego Testamentu, m.in. „Stworzeniem Adama”, a później namalował na jej ścianie „Sąd Ostateczny”. Zaprojektował też kopułę Bazyliki św. Piotra w Rzymie.

7.Rafael Santi i Sandro Botticelli

Sandro Botticelli, malarz z Florencji z kręgu Medyceuszy, namalował „Narodziny Wenus” i „Wiosnę” - pełne wdzięku obrazy o tematyce mitologicznej. Rafael Santi (1483-1520) słynął z harmonijnych kompozycji i łagodnych madonn, np. „Madonny Sykstyńskiej”. W Pałacu Watykańskim namalował fresk „Szkoła ateńska”, przedstawiający starożytnych uczonych i filozofów z Platonem i Arystotelesem w środku. Leonardo, Michała Anioła i Rafaela uważa się za trzech największych mistrzów dojrzałego renesansu włoskiego.

8.Nauka w epoce renesansu

Renesans ożywił badania przyrody oparte na obserwacji. Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) dowodził, że to Ziemia krąży wokół Słońca (teoria heliocentryczna), a nie odwrotnie. W tym samym roku Andreas Wesaliusz wydał atlas budowy ciała człowieka oparty na sekcjach zwłok. Galileusz na początku XVII w. obserwował niebo przez lunetę, odkrył księżyce Jowisza i bronił teorii Kopernika, za co w 1633 r. sąd inkwizycji zmusił go do odwołania poglądów.

9.Złoty wiek renesansu w Polsce

Złotym wiekiem nazywamy XVI w. w Polsce, czasy Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Królowa Bona Sforza i włoscy artyści przenieśli renesans na Wawel: zamek przebudowano na pałac z arkadowymi krużgankami, a Bartłomiej Berrecci wzniósł Kaplicę Zygmuntowską. Jan Zamoyski założył Zamość - „miasto idealne”. Mikołaj Rej i Jan Kochanowski tworzyli literaturę po polsku, Andrzej Frycz Modrzewski pisał o naprawie państwa, a Kopernik przedstawił teorię heliocentryczną. W Poznaniu Giovanni Battista di Quadro przebudował ratusz w stylu renesansu.

10.Marcin Luter i początek reformacji

Na początku XVI w. wielu wiernych krytykowało Kościół za bogactwo, handel urzędami i sprzedaż odpustów - darowania kar za grzechy w zamian za pieniądze. W 1517 r. zakonnik i profesor z Wittenbergi Marcin Luter ogłosił 95 tez przeciw odpustom. Głosił, że człowiek zostaje zbawiony tylko dzięki wierze, a jedynym źródłem wiary jest Pismo Święte. Odrzucił władzę papieża, celibat, kult świętych i większość sakramentów, a Biblię przełożył na niemiecki. W 1555 r. pokój augsburski ustalił w Rzeszy zasadę „czyja władza, tego religia”.

11.Kalwinizm i anglikanizm

Jan Kalwin, Francuz działający w Genewie, stworzył najsurowszy odłam protestantyzmu. Głosił predestynację: Bóg z góry przeznaczył ludzi do zbawienia lub potępienia, a oznaką łaski miały być pracowitość, oszczędność i powodzenie w życiu. Kalwińskie zbory były skromne, bez obrazów i ołtarzy. Kalwinizm szerzył się we Francji (hugenoci), Holandii, Szkocji i wśród polskiej szlachty. W Anglii król Henryk VIII, gdy papież nie zgodził się unieważnić jego małżeństwa, w 1534 r. ogłosił się głową Kościoła anglikańskiego.

12.Sobór trydencki i kontrreformacja

Odpowiedzią Kościoła katolickiego na reformację była reforma katolicka, zwana kontrreformacją. Najważniejszy był sobór w Trydencie (1545-1563). Potwierdził nauki odrzucane przez protestantów: siedem sakramentów, kult świętych i znaczenie Tradycji obok Pisma Świętego, a za oficjalny tekst Biblii uznał Wulgatę. Jednocześnie usuwał nadużycia: nakazał zakładać seminaria do kształcenia księży i zobowiązał biskupów do przebywania w diecezjach. Papiestwo wydało Indeks ksiąg zakazanych, a inkwizycja ścigała innowierców.

13.Jezuici

Zakon Towarzystwa Jezusowego założył Hiszpan Ignacy Loyola; papież zatwierdził go w 1540 r. Jezuici ślubowali posłuszeństwo papieżowi i stali się głównymi działaczami kontrreformacji. Zakładali kolegia - bardzo dobre szkoły dla młodzieży, prowadzili misje w Azji i Ameryce (np. św. Franciszek Ksawery w Indiach i Japonii), byli kaznodziejami i spowiednikami władców. Budowali kościoły wzorowane na rzymskim Il Gesù. Do Polski przybyli w 1564 r.; najsłynniejszym polskim jezuitą był kaznodzieja Piotr Skarga. W 1773 r. papież skasował zakon.

14.Barok - sztuka i duchowość

Barok (koniec XVI - połowa XVIII w.) to sztuka kontrreformacji i monarchii absolutnych. Miała zachwycać, wzruszać i przekonywać, dlatego stawiała na przepych, ruch, kontrast światła i cienia, iluzję i teatralność. Duchowość baroku podkreślała kruchość życia i przemijanie - motywy vanitas („marność”) i memento mori („pamiętaj o śmierci”), przedstawiane np. jako czaszka, klepsydra czy zgaszona świeca. Ważne były mistyka, kult świętych i męczenników, uroczyste procesje i okazałe pogrzeby.

15.Bernini i architektura baroku

Gian Lorenzo Bernini (XVII w.) zaprojektował w Rzymie plac przed Bazyliką św. Piotra z kolumnadą, która jak ramiona obejmuje wiernych, oraz brązowy baldachim nad ołtarzem w bazylice. Jego rzeźba „Ekstaza św. Teresy” ukazuje mistyczne przeżycie świętej pełne ruchu i emocji. Barokowe kościoły miały faliste fasady, kopuły i iluzjonistyczne malowidła na sklepieniach. Świeckim arcydziełem baroku jest pałac Ludwika XIV w Wersalu z Galerią Zwierciadlaną i ogrodem francuskim o geometrycznym układzie.

16.Malarstwo baroku

Caravaggio (Włochy) malował sceny religijne z udziałem zwykłych ludzi, w ostrym kontraście jasnego światła i głębokiego cienia (światłocień), np. „Powołanie św. Mateusza”. Peter Paul Rubens (Flandria) tworzył pełne ruchu i barw obrazy z postaciami o pełnych kształtach. Rembrandt (Holandia) mistrzowsko operował światłem, np. w „Straży nocnej”, i malował autoportrety. Diego Velázquez, malarz dworu hiszpańskiego, stworzył „Panny dworskie”. W Holandii rozwinęło się malarstwo pejzaży, martwych natur i scen codziennych - Jan Vermeer namalował „Dziewczynę z perłą”.

17.Muzyka baroku

Około 1600 r. we Włoszech narodziła się opera - przedstawienie, w którym aktorzy śpiewają zamiast mówić; jedną z pierwszych był „Orfeusz” Claudia Monteverdiego (1607). Rozwinęły się też oratorium, koncert i fuga, a muzykę coraz częściej pisano dla orkiestr. Antonio Vivaldi skomponował koncerty skrzypcowe „Cztery pory roku”, Jan Sebastian Bach, kantor w Lipsku, m.in. „Pasję według św. Mateusza” i fugi organowe, a Georg Friedrich Händel - oratorium „Mesjasz”.

18.Barok w Polsce

Barok przyszedł do Polski pod koniec XVI w., razem z jezuitami i dworem Wazów. Kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie wzorowano na rzymskim Il Gesù. Zygmunt III Waza przeniósł dwór do Warszawy, gdzie jego syn Władysław IV wzniósł kolumnę Zygmunta (1644). Jan III Sobieski zbudował pałac w Wilanowie (architekt Augustyn Locci), ozdobiony motywami sławiącymi jego zwycięstwa. Powstały kalwarie, np. w Kalwarii Zebrzydowskiej. W Wielkopolsce barok reprezentują kościół farny w Poznaniu i bazylika na Świętej Górze w Gostyniu.

19.Sarmatyzm - ideologia szlachty

Sarmatyzm to ideologia i styl życia szlachty Rzeczypospolitej XVI-XVIII w. Szlachta wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów - walecznego ludu ze stepów nad Morzem Czarnym - i dlatego różni się od chłopów i mieszczan. Ceniła „złotą wolność”: równość szlachty, wolną elekcję, sejmiki i liberum veto. Rzeczpospolitą uważała za przedmurze chrześcijaństwa, broniące Europy przed Turkami i Tatarami, a ustrój szlachecki - za najlepszy na świecie. W XVIII w. przywiązanie do przywilejów i niechęć do reform zaczęły szkodzić państwu, co krytykowali ludzie oświecenia.

20.Kultura sarmacka

Szlachcic-Sarmata nosił żupan, kontusz z rozciętymi rękawami, pas kontuszowy (np. słucki) i szablę karabelę. Mieszkał w dworku i słynął z gościnności („Gość w dom, Bóg w dom”). Typowe dla kultury sarmackiej są portrety trumienne - malowane na blasze wizerunki zmarłych, przybijane do trumny podczas pogrzebu - oraz okazałe pogrzeby. Barwny obraz tego świata zostawił w „Pamiętnikach” Jan Chryzostom Pasek, a Wacław Potocki opisał wojnę z Turcją w „Transakcji wojny chocimskiej”.

21.Rewolucja przemysłowa

Przejście od pracy ręcznej w warsztatach i manufakturach do produkcji maszynowej w fabrykach. Zaczęła się w drugiej połowie XVIII w. w Wielkiej Brytanii, która miała węgiel i rudy żelaza, kapitał z handlu i kolonii, chłonny rynek oraz tanią siłę roboczą - chłopów pozbawionych ziemi przez grodzenia. Najpierw zmechanizowano przemysł włókienniczy (przędzarka „Jenny”, krosno mechaniczne), potem hutnictwo i górnictwo. W XIX w. przemysł objął Belgię, Francję, Niemcy i USA, a na ziemiach polskich m.in. Łódź, Zagłębie Dąbrowskie i Górny Śląsk.

22.Maszyna parowa i kolej

Szkocki konstruktor James Watt ulepszył maszynę parową (patent z 1769 r.), która zamieniała energię pary w ruch. Napędzała maszyny w fabrykach, pompy w kopalniach i pojazdy, więc fabryki nie musiały już stać nad rzekami. George Stephenson budował parowozy; w 1825 r. otwarto w Anglii pierwszą publiczną kolej parową, a jego „Rakieta” (1829) wygrała próby kolei Liverpool-Manchester. Robert Fulton zbudował statek parowy (1807). Kolej i parowce skróciły podróże i potaniły transport. Na ziemiach polskich pierwsze linie kolejowe powstały w latach 40. XIX w.

23.Społeczne skutki industrializacji

Rewolucja przemysłowa zmieniła społeczeństwo. Ludzie ze wsi przenosili się do miast - nastąpiła urbanizacja. Powstały dwie nowe grupy: burżuazja (przedsiębiorcy, właściciele fabryk) i robotnicy (proletariat), którzy pracowali po 12-16 godzin dziennie za niskie płace, często razem z dziećmi, i mieszkali w ciasnych, brudnych dzielnicach. Luddyści niszczyli maszyny, obwiniając je o utratę pracy. Robotnicy zakładali związki zawodowe i organizowali strajki, a państwa stopniowo wprowadzały prawo pracy, np. zakaz pracy małych dzieci i krótszy dzień pracy.

24.Nowe idee polityczne XIX w.

Liberalizm stawiał na wolność jednostki, równość wobec prawa, konstytucję i wolny rynek bez ingerencji państwa (Adam Smith). Konserwatyzm bronił tradycji, religii i powolnych zmian. Socjalizm domagał się sprawiedliwości społecznej i poprawy losu robotników; jego radykalną odmianą był komunizm Karola Marksa i Fryderyka Engelsa („Manifest komunistyczny”, 1848), zapowiadający rewolucję i zniesienie własności prywatnej. Nacjonalizm stawiał na pierwszym miejscu interes narodu. Papież Leon XIII w encyklice „Rerum novarum” (1891) bronił praw robotników, odrzucając walkę klas.

25.Wynalazki w łączności

W XIX w. nastąpił przełom w łączności. Samuel Morse zbudował telegraf elektryczny i ułożył alfabet z kropek i kresek (alfabet Morse'a); w 1844 r. wysłano nim pierwszą depeszę na dużą odległość. Alexander Graham Bell opatentował w 1876 r. telefon. Guglielmo Marconi pod koniec XIX w. przesłał sygnały drogą radiową, bez przewodów, co dało początek radiu. W pierwszej połowie XIX w. wynaleziono fotografię (Louis Daguerre, 1839). Wiadomości, które wcześniej szły tygodniami, docierały teraz w kilka minut.

26.Wynalazki - elektryczność, ropa, samochód, samolot

Thomas Edison skonstruował praktyczną żarówkę (1879) i budował elektrownie - elektryczność zaczęła oświetlać miasta i napędzać tramwaje. Ignacy Łukasiewicz wynalazł we Lwowie lampę naftową (1853) i założył w Bóbrce jedną z pierwszych kopalń ropy naftowej. Karl Benz zbudował w latach 1885-1886 samochód z silnikiem spalinowym, a Henry Ford wprowadził w 1913 r. taśmę produkcyjną, dzięki której samochody stały się tanie. W 1903 r. bracia Wright odbyli pierwszy lot samolotem z silnikiem.

27.Nauka i medycyna XIX i początku XX w.

Karol Darwin w dziele „O powstawaniu gatunków” (1859) przedstawił teorię ewolucji: gatunki zmieniają się drogą doboru naturalnego. Ludwik Pasteur wykazał, że wiele chorób wywołują drobnoustroje, wynalazł pasteryzację i szczepionkę przeciw wściekliźnie (1885), a Robert Koch odkrył prątki gruźlicy. Wilhelm Röntgen odkrył w 1895 r. promienie X, pozwalające zajrzeć do wnętrza ciała. Maria Skłodowska-Curie z mężem Piotrem odkryła polon i rad i badała promieniotwórczość; jako pierwsza osoba otrzymała dwie Nagrody Nobla - z fizyki (1903) i chemii (1911).

28.Narodziny kultury masowej

Pod koniec XIX w. narodziła się kultura masowa - rozrywka i informacja dla milionów ludzi. Sprzyjały jej rozwój miast, powszechna nauka czytania, więcej czasu wolnego i nowe techniki. Wychodziły tanie gazety o dużych nakładach, rozwijała się reklama, powstawały domy towarowe. W 1895 r. bracia Lumière zorganizowali w Paryżu pierwszy publiczny pokaz filmowy - narodziło się kino. Ogromną popularność zdobył sport, m.in. piłka nożna; w 1896 r. w Atenach odbyły się pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie, zorganizowane z inicjatywy Pierre'a de Coubertina.

29.Emancypacja kobiet i sufrażystki

Emancypacja kobiet to walka o równe prawa kobiet i mężczyzn: do nauki, pracy, własności i udziału w wyborach. Pod koniec XIX w. kobiety zaczęły studiować na uniwersytetach - Maria Skłodowska wyjechała na studia do Paryża, bo na ziemiach zaboru rosyjskiego nie mogła studiować. W Wielkiej Brytanii sufrażystki pod wodzą Emmeline Pankhurst organizowały demonstracje, by zdobyć prawo wyborcze. Jako pierwsze prawa wyborcze otrzymały kobiety w Nowej Zelandii (1893); w Polsce kobiety uzyskały je w 1918 r., zaraz po odzyskaniu niepodległości.

30.Impresjonizm i secesja

Impresjonizm narodził się we Francji w latach 70. XIX w.; nazwę wziął od obrazu Claude'a Moneta „Impresja, wschód słońca”. Impresjoniści malowali w plenerze, chcąc uchwycić chwilowe wrażenie, grę światła i barw; kładli farbę szybkimi, drobnymi plamami. Należeli do nich m.in. Monet, Auguste Renoir i Edgar Degas. Na przełomie XIX i XX w. rozwinęła się secesja - styl płynnych, falistych linii i motywów roślinnych, widoczny w architekturze, plakatach, meblach i biżuterii. W Polsce przykładem są witraże i polichromie Stanisława Wyspiańskiego w kościele franciszkanów w Krakowie.

31.Kulturowe następstwa I wojny światowej

I wojna światowa przyniosła miliony ofiar i zniszczyła wiarę w ciągły postęp. Młodych ludzi, którzy przeżyli front, nazwano „straconym pokoleniem”. Kobiety, które w czasie wojny zastąpiły mężczyzn w fabrykach i urzędach, w wielu państwach uzyskały po niej prawa wyborcze. Zmieniły się obyczaje i moda: krótkie fryzury, krótsze suknie, większa swoboda. Lata 20. XX w. to czas jazzu, nowych tańców, radia i kina - gwiazdą kina niemego był Charlie Chaplin, a w 1927 r. pokazano pierwszy pełnometrażowy film dźwiękowy.

32.Awangarda - kubizm, futuryzm, abstrakcjonizm

Awangarda to kierunki w sztuce początku XX w., które zerwały z tradycją i wiernym naśladowaniem rzeczywistości. Kubizm (Pablo Picasso, Georges Braque) rozbijał przedmioty na geometryczne bryły i pokazywał je z kilku stron naraz - np. „Panny z Awinionu” Picassa (1907). Futuryzm, zapoczątkowany we Włoszech w 1909 r. przez Filippa Marinettiego, zachwycał się maszynami, szybkością i wielkim miastem. Abstrakcjonizm całkowicie zrezygnował z przedstawiania przedmiotów - tworzyli go Wassily Kandinsky i Kazimierz Malewicz, autor „Czarnego kwadratu”.

33.Ekspresjonizm, surrealizm i polska awangarda

Ekspresjonizm wyrażał silne, często niepokojące uczucia za pomocą zniekształconych form i jaskrawych barw - jego zapowiedzią był „Krzyk” Edvarda Muncha. Surrealizm (od lat 20. XX w.) czerpał ze snów i podświadomości, opisanej przez psychologa Zygmunta Freuda; Salvador Dalí namalował „Trwałość pamięci” z „miękkimi” zegarami. W Polsce awangardę tworzyli m.in. Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) - malarz, dramaturg i fotograf - oraz Władysław Strzemiński i Katarzyna Kobro, dzięki którym w Łodzi powstała jedna z pierwszych w Europie kolekcji sztuki nowoczesnej.

34.Modernizm w architekturze

W XX w. architekci odrzucili ozdoby dawnych stylów. Według zasady funkcjonalizmu forma budynku ma wynikać z jego przeznaczenia. Budowano z betonu, stali i szkła: płaskie dachy, gładkie ściany, długie pasy okien. Szkoła Bauhaus, założona w Niemczech w 1919 r. przez Waltera Gropiusa, uczyła łączyć sztukę z techniką i projektować proste, praktyczne przedmioty. Le Corbusier projektował nowoczesne domy i osiedla, a w USA rosły wieżowce, np. Empire State Building w Nowym Jorku (1931). W Polsce symbolem modernizmu jest Gdynia, zbudowana w okresie międzywojennym.

35.Nauka i kultura II Rzeczypospolitej

W 1932 r. Marian Rejewski, matematyk wykształcony na Uniwersytecie Poznańskim, złamał szyfr niemieckiej maszyny Enigma i razem z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim odczytywał niemieckie depesze. Sławę zdobyła lwowska szkoła matematyczna Stefana Banacha. Władysław Reymont otrzymał w 1924 r. Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi”. Poeci grupy Skamander, m.in. Julian Tuwim, pisali o codzienności, Bruno Schulz wydał „Sklepy cynamonowe”, Witold Gombrowicz „Ferdydurke”, a Karol Szymanowski komponował muzykę inspirowaną folklorem górali.

36.Kultura w państwach totalitarnych

Totalitaryzm to system, w którym państwo kontroluje wszystkie dziedziny życia - także kulturę, naukę i poglądy obywateli. W nazistowskich Niemczech i stalinowskim ZSRS sztuka miała służyć propagandzie: wychwalać wodza (kult jednostki), państwo i ideologię. Działała cenzura. W 1933 r. naziści publicznie palili książki autorów uznanych za wrogów, a w 1937 r. zorganizowali wystawę „sztuki zdegenerowanej”, wyszydzającą awangardę. Propagandą Niemiec kierował Joseph Goebbels, wykorzystując radio, film, plakaty i masowe wiece. Wielu twórców musiało emigrować lub zginęło.

37.Socrealizm

Realizm socjalistyczny (socrealizm) był obowiązkową doktryną w sztuce ZSRS od 1934 r., a w Polsce w latach 1949-1955. Sztuka miała być „narodowa w formie, socjalistyczna w treści”: w prosty, realistyczny sposób przedstawiać bohaterów pracy - robotników, przodowników pracy, wodzów - i optymistyczną wizję budowy komunizmu. Eksperymenty awangardy uznano za wrogie i zakazane. Budowano monumentalne gmachy, w Polsce m.in. Pałac Kultury i Nauki w Warszawie oraz Nową Hutę. Po 1956 r. w Polsce odstąpiono od socrealizmu.

38.Kultura masowa i młodzieżowa po 1945 r.

Po II wojnie światowej najważniejszym środkiem przekazu stała się telewizja. Wyrosła kultura młodzieżowa: w latach 50. rock and roll (Elvis Presley), w latach 60. zespół The Beatles. Młodzi buntowali się przeciw autorytetom - hipisi głosili pokój i wolność, a w 1968 r. przez Europę Zachodnią i USA przetoczyła się fala protestów studenckich. Rozwinęło się społeczeństwo konsumpcyjne, a pop-art (Andy Warhol) uczynił tematem sztuki przedmioty codzienne i reklamę, np. puszki zupy. W bloku wschodnim kultura podlegała cenzurze, a wiadomości z Zachodu przynosiło m.in. Radio Wolna Europa.

39.Rewolucja naukowo-techniczna po 1945 r.

Po wojnie nastąpił szybki rozwój nauki i techniki. Energię jądrową wykorzystano najpierw do budowy bomby atomowej, potem w elektrowniach. ZSRS wysłał w 1957 r. pierwszego sztucznego satelitę Ziemi, a w 1961 r. pierwszego człowieka w kosmos - Jurija Gagarina. W 1969 r. Amerykanin Neil Armstrong jako pierwszy stanął na Księżycu. W medycynie upowszechniły się antybiotyki (penicylinę odkrył Alexander Fleming w 1928 r.) i przeszczepy narządów. Powstały komputery, a pod koniec XX w. internet, który połączył cały świat.

40.Sobór Watykański II (1962-1965)

Sobór zwołany przez papieża Jana XXIII i zakończony przez Pawła VI odnowił Kościół katolicki i otworzył go na współczesny świat. Zgodził się na odprawianie mszy w językach narodowych zamiast po łacinie; po soborze kapłan zwykle stoi przy ołtarzu twarzą do wiernych. Wezwał do ekumenizmu - dialogu i zbliżenia między chrześcijanami różnych wyznań - oraz do szacunku dla innych religii, zwłaszcza judaizmu. Podkreślił wolność religijną i rolę świeckich w Kościele. W obradach uczestniczył Karol Wojtyła z Krakowa, późniejszy papież Jan Paweł II.