Wojewódzki Konkurs Historyczny (wielkopolskie) - kultura średniowiecza i Polski

1.Bizancjum - cesarstwo wschodniorzymskie

Wschodnia część cesarstwa rzymskiego, która po podziale państwa w 395 r. przetrwała upadek części zachodniej (476 r.) o prawie tysiąc lat. Stolicą był Konstantynopol, założony przez cesarza Konstantyna Wielkiego na miejscu greckiej osady Bizancjum (330 r.). Językiem państwa i Kościoła stała się greka. Cesarz miał władzę absolutną, także nad Kościołem. Największy władca, Justynian I Wielki (VI w.), kazał spisać kodeks prawa rzymskiego i odzyskał część zachodu. Bizancjum upadło w 1453 r., gdy Konstantynopol zdobyli Turcy osmańscy.

2.Sztuka bizantyjska - Hagia Sophia, mozaiki, ikony

Najwspanialszą budowlą Bizancjum jest Hagia Sophia (Świątynia Mądrości Bożej) w Konstantynopolu, wzniesiona za Justyniana w latach 532-537 i nakryta ogromną kopułą; po 1453 r. Turcy zamienili ją w meczet. Wnętrza zdobiły mozaiki - obrazy ułożone z kolorowych kostek szkła i kamienia na złotym tle, np. w kościele San Vitale w Rawennie. Typowe dla Kościoła wschodniego są ikony - święte obrazy malowane na desce według ścisłych reguł. W VIII-IX w. trwał spór o kult obrazów (ikonoklazm), zakończony przywróceniem czci ikon.

3.Wielka schizma wschodnia (1054)

Rozłam chrześcijaństwa na Kościół zachodni - katolicki i wschodni - prawosławny. W 1054 r. legat papieski i patriarcha Konstantynopola wzajemnie obłożyli się klątwą. Główną przyczyną był spór o władzę: papież uważał się za zwierzchnika całego Kościoła, czego nie uznawali patriarchowie. Na Zachodzie liturgię odprawiano po łacinie, używano chleba przaśnego (niekwaszonego), a księża żyli w celibacie; na Wschodzie liturgia była po grecku lub w językach narodowych, z chlebem kwaszonym, a duchowni mogli mieć żony. Świątynię prawosławną nazywamy cerkwią.

4.Narodziny islamu i podboje Arabów

Islam (arab. „poddanie się” woli Boga) to religia monoteistyczna, którą założył Mahomet (ok. 570-632), kupiec z Mekki w Arabii, głoszący objawienia jedynego Boga - Allaha. W 622 r. musiał uciec z Mekki do Medyny - ta ucieczka (hidżra) jest początkiem kalendarza muzułmańskiego. W 630 r. zdobył Mekkę, a jej świątynia Kaaba stała się najświętszym miejscem islamu. Następcy Mahometa - kalifowie - w VII-VIII w. podbili ogromne obszary od Hiszpanii po Indie; w 732 r. Frankowie zatrzymali Arabów pod Poitiers.

5.Koran, pięć filarów islamu i meczet

Koran to święta księga muzułmanów, spisana po arabsku, zawierająca objawienia Mahometa. Pięć filarów islamu to podstawowe obowiązki wiernego: wyznanie wiary („Nie ma boga prócz Boga, a Mahomet jest jego prorokiem”), modlitwa pięć razy dziennie zwrócona w stronę Mekki, jałmużna dla ubogich, post w miesiącu ramadan i pielgrzymka do Mekki przynajmniej raz w życiu, jeśli wierny może ją odbyć. Świątynią jest meczet: z wieży zwanej minaretem muezin wzywa na modlitwę, a nisza mihrab wskazuje kierunek Mekki.

6.Kultura arabska i jej wpływ na Europę

Arabowie przełożyli na arabski dzieła greckich uczonych, m.in. Arystotelesa, i przez Hiszpanię (Kordoba, Toledo) przekazali je Europie. Upowszechnili cyfry zwane arabskimi, przejęte z Indii, wraz z zerem; rozwinęli algebrę, astronomię i medycynę - „Kanon medycyny” Awicenny (Ibn Siny) przez wieki był podręcznikiem lekarzy w Europie. Od nich Europa poznała papier. W meczetach nie przedstawia się ludzi ani zwierząt, dlatego rozwinęła się arabeska - ornament roślinny, geometryczny i z napisów. Słynne zabytki to meczet w Kordobie i pałac Alhambra w Grenadzie.

7.Papiestwo i odnowa Kościoła w IX-XI w.

Papież to biskup Rzymu, uważany za następcę św. Piotra i głowę Kościoła zachodniego. W VIII w. powstało Państwo Kościelne w środkowej Italii, więc papież stał się też władcą świeckim. W IX-X w. autorytet papiestwa upadł: o wyborze papieży decydowały skłócone rody rzymskie, a później cesarze. Odnowę przyniósł ruch reformy wychodzący z opactwa w Cluny we Francji (założonego w 910 r.), który domagał się niezależności Kościoła od władców i lepszego życia duchownych. Od 1059 r. papieża wybierają kardynałowie.

8.Uniwersalizm - papież i cesarz

Idea jednej chrześcijańskiej Europy, którą kierują dwie władze: duchowa - papież i świecka - cesarz. W 800 r. papież Leon III koronował w Rzymie na cesarza króla Franków Karola Wielkiego. W 962 r. cesarzem został król niemiecki Otton I - odtąd tytuł cesarski należał do władców Niemiec (później Święte Cesarstwo Rzymskie). Otton III chciał odnowić cesarstwo rzymskie złożone z Italii, Galii, Germanii i Słowiańszczyzny, w którym ważną rolę miał odgrywać władca Polski. Spór o to, która władza jest wyższa, doprowadził do konfliktów papieży z cesarzami.

9.Spór o inwestyturę

Inwestytura to nadanie duchownemu urzędu kościelnego, np. biskupstwa, wraz z ziemią, symbolizowane wręczeniem pierścienia i pastorału. Cesarze sami mianowali biskupów, czemu sprzeciwił się papież Grzegorz VII: w dokumencie Dictatus papae (1075) ogłosił wyższość papieża nad władcami. Gdy cesarz Henryk IV chciał go usunąć, papież obłożył go klątwą i zwolnił poddanych z posłuszeństwa. W 1077 r. Henryk musiał prosić o przebaczenie w Canossie - stąd „pójść do Canossy”, czyli upokorzyć się. Spór zakończył konkordat wormacki (1122).

10.System lenny

Sposób organizacji społeczeństwa średniowiecza oparty na zależności między seniorem a wasalem. Senior nadawał wasalowi lenno - zwykle ziemię z chłopami - i obiecywał mu opiekę, a wasal przysięgał wierność, służbę wojskową i radę. Zależność zawierano podczas hołdu lennego: wasal klękał, wkładał złożone dłonie w dłonie seniora i składał przysięgę. Powstawała drabina feudalna: król - wielcy panowie - rycerze. We Francji obowiązywała zasada „wasal mojego wasala nie jest moim wasalem”, więc król nie miał władzy nad wasalami swoich wasali.

11.Społeczeństwo stanowe

Stan to grupa ludzi o tych samych prawach i obowiązkach, do której zwykle należało się z urodzenia. W średniowieczu wyróżniano duchowieństwo, rycerstwo, mieszczaństwo i chłopów. Według tradycyjnego wyobrażenia duchowni mieli się modlić, rycerze walczyć, a pozostali pracować. Duchowieństwo dzieliło się na wyższe (np. biskupi, opaci) i niższe (np. proboszczowie). Synowie chłopów mogli zostać duchownymi, a po spełnieniu odpowiednich warunków także mieszczanami. (podpowiedź: Modlą się - walczą - pracują.)

12.Rycerstwo i wzór rycerza

Rycerz był konnym wojownikiem w zbroi. Chłopiec z rodu rycerskiego służył najpierw jako paź na dworze pana, potem jako giermek rycerza, a dorosły był pasowany na rycerza - otrzymywał miecz i uderzenie mieczem w ramię. Wzór rycerza wymagał wierności seniorowi, odwagi, honoru, obrony wiary, słabych, wdów i sierot oraz szacunku dla dam. Rycerze ćwiczyli na turniejach, używali herbów jako znaków rozpoznawczych i mieszkali w zamkach. O ideałach opowiadały „Pieśń o Rolandzie” i legendy o królu Arturze. Polskim wzorem rycerza był Zawisza Czarny z Garbowa.

13.Średniowieczne miasto i kultura mieszczan

Miasta rozwijały się od XI-XII w. dzięki handlowi i rzemiosłu. Lokacja na prawie niemieckim (np. magdeburskim) dawała mieszkańcom samorząd: radę miejską z burmistrzem i sąd ławników z wójtem. W centrum był rynek z ratuszem, obok kościół farny, a miasto otaczały mury. Rzemieślnicy należeli do cechów, które pilnowały jakości i cen wyrobów (mistrz, czeladnik, uczeń), a kupcy do gildii; miasta handlowe łączyły się w Hanzę. Mieszczanie cenili pracowitość, oszczędność i praktyczną wiedzę - inaczej niż rycerze, ceniący honor i walkę.

14.Benedyktyni i cystersi

Św. Benedykt z Nursji założył ok. 529 r. klasztor na Monte Cassino i napisał regułę, której hasłem jest „Módl się i pracuj” (łac. ora et labora). Benedyktyni przepisywali księgi, prowadzili szkoły i gospodarstwa; jednym z ich najstarszych opactw w Polsce jest Tyniec pod Krakowem (XI w.). Cystersi, zakon powstały w 1098 r. w opactwie Cîteaux we Francji i rozsławiony przez św. Bernarda z Clairvaux, zakładali klasztory w odludnych miejscach: karczowali lasy, osuszali bagna, uczyli nowych metod uprawy i hodowli ryb. W Polsce m.in. Jędrzejów, Sulejów, Wąchock, Ląd i Oliwa.

15.Zakony żebracze i rycerskie

W XIII w. powstały zakony żebracze: zakonnicy wyrzekali się majątku, żyli z jałmużny i pracowali w miastach wśród ludzi. Franciszkanów założył św. Franciszek z Asyżu, który porzucił bogactwo i głosił ubóstwo, prostotę oraz miłość do całego stworzenia, nazywając słońce i zwierzęta braćmi. Dominikanów, czyli zakon kaznodziejski, założył św. Dominik: zakonnicy głosili kazania, walczyli z herezjami i wykładali na uniwersytetach - dominikaninem był św. Tomasz z Akwinu. Powstały też zakony rycerskie, łączące życie zakonne z walką, np. joannici, templariusze i Krzyżacy.

16.Kościół w kulturze średniowiecza

Kultura średniowiecza była teocentryczna - w jej centrum stał Bóg, a życie ziemskie traktowano jako przygotowanie do zbawienia. Łacina była wspólnym językiem Kościoła, nauki i dokumentów w całej zachodniej Europie. Kościół prowadził szkoły parafialne, katedralne i klasztorne, szpitale i przytułki. Mnisi w skryptoriach ręcznie przepisywali księgi na pergaminie i zdobili je iluminacjami - barwnymi ilustracjami i inicjałami. Malowidła, witraże i rzeźby w kościołach nazywano Biblią ubogich (Biblia pauperum), bo uczyły wiary ludzi, którzy nie umieli czytać.

17.Styl romański

Pierwszy wspólny styl sztuki średniowiecznej Europy (X-XII w., w Polsce XI-XIII w.). Budowle z kamienia mają grube mury, małe okna, półkoliste łuki okien i portali, sklepienia kolebkowe lub krzyżowe oraz masywne wieże; wnętrza są ciemne. Kościoły mogły służyć jako schronienie podczas napadów. Nad wejściem umieszczano tympanon - półkoliste pole z płaskorzeźbą. Częstą budowlą była rotunda - okrągły kościółek z półkolistą absydą. Przykłady w Europie: katedra w Spirze (Niemcy) i kościół Saint-Sernin w Tuluzie (Francja).

18.Styl gotycki

Styl narodzony w XII w. we Francji (przebudowa kościoła opactwa Saint-Denis pod Paryżem), trwający do XV-XVI w. Cechy: ostrołuk, sklepienie krzyżowo-żebrowe oraz przypory z łukami przyporowymi na zewnątrz, które przejmują ciężar sklepień. Dzięki nim ściany mogły być cienkie, z ogromnymi oknami z witrażami i rozetami, a wnętrza wysokie i jasne. Strzeliste wieże wyrażały dążenie ku niebu. Przykłady: katedry Notre-Dame w Paryżu, w Chartres, Reims i Kolonii. Po gotycku budowano też ratusze, sukiennice i zamki.

19.Uniwersytety średniowieczne

Uniwersytet (łac. universitas - wspólnota) to związek mistrzów i studentów z własnymi przywilejami. Pierwsze powstały w XI-XII w. w Bolonii (słynęła z prawa), Paryżu (teologia) i Oksfordzie. Wykłady odbywały się po łacinie. Najpierw studiowano siedem sztuk wyzwolonych (m.in. gramatykę, retorykę, arytmetykę i astronomię), a potem prawo, medycynę lub teologię. Scholastycy, np. św. Tomasz z Akwinu, łączyli wiarę z rozumem. W Polsce Kazimierz Wielki założył w 1364 r. Akademię Krakowską, odnowioną w 1400 r. przez Władysława Jagiełłę dzięki zapisowi królowej Jadwigi.

20.Dawni Słowianie i ich wierzenia

Słowianie to grupa ludów, które w V-VI w. zasiedliły znaczną część Europy Środkowej i Wschodniej. Dzielą się na zachodnich (m.in. Polanie, Wiślanie, Czesi, Pomorzanie), wschodnich (przodkowie Rosjan, Ukraińców i Białorusinów) i południowych (m.in. Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy). Zajmowali się rolnictwem i hodowlą, mieszkali w osadach i grodach otoczonych wałami. Byli politeistami: czcili m.in. Peruna - boga piorunów i Świętowita, którego posąg o czterech twarzach stał w świątyni w Arkonie na Rugii; kapłanów nazywano żercami. Do ich obrzędów nawiązują Noc Kupały i Dziady.

21.Pierwsze państwa słowiańskie

W VII w. powstało państwo Samona, które broniło Słowian przed koczowniczymi Awarami. W IX w. rozkwitły Wielkie Morawy, gdzie działali misjonarze z Bizancjum. Później powstały Czechy rządzone przez Przemyślidów, Ruś Kijowska, której książę Włodzimierz przyjął chrzest z Bizancjum w 988 r., oraz państwo Polan rządzone przez Piastów. Słowianie ochrzczeni z Rzymu (np. Polacy, Czesi, Chorwaci) weszli do kręgu kultury łacińskiej, a ochrzczeni z Bizancjum (np. Rusini, Bułgarzy, Serbowie) - do kręgu kultury bizantyjskiej z cyrylicą.

22.Cyryl i Metody - apostołowie Słowian

Bracia z Tesaloniki (Salonik), wysłani w 863 r. przez cesarza bizantyjskiego na prośbę księcia Wielkich Moraw, by głosić chrześcijaństwo w zrozumiałym języku. Ułożyli pierwsze pismo słowiańskie - głagolicę - i przetłumaczyli na język starosłowiański Ewangelię i teksty liturgii, dzięki czemu nabożeństwa odprawiano po słowiańsku. Cyrylicę, nazwaną na cześć Cyryla, ułożyli później ich uczniowie w Bułgarii; piszą nią dziś m.in. Rosjanie, Ukraińcy, Bułgarzy i Serbowie. Kościół ogłosił Cyryla i Metodego patronami Europy.

23.Chrzest Polski (966)

W 966 r. Mieszko I, pierwszy historyczny władca Polan z dynastii Piastów, przyjął chrzest w obrządku łacińskim. Rok wcześniej poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, więc chrystianizacja przyszła za pośrednictwem Czech, a nie Niemiec. Przyczyny: zagrożenie ze strony Niemiec, które podbijały pogańskich Słowian pod hasłem szerzenia wiary, chęć wzmocnienia władzy księcia i zdobycia równej pozycji wśród państw chrześcijańskich. Już w 968 r. powstało pierwsze biskupstwo - w Poznaniu, z biskupem Jordanem. Miejsce chrztu nie jest znane.

24.Skutki chrystianizacji Polski

Chrzest włączył Polskę do kręgu kultury łacińskiej Zachodu. Przybyli duchowni, którzy znali pismo i łacinę: prowadzili kancelarię księcia, spisywali dokumenty i kroniki oraz zakładali szkoły przy katedrach i klasztorach. Zaczęto budować z kamienia - kościoły, katedry i palatia, czyli rezydencje władcy z kaplicą. Kościół umacniał władzę księcia, głosząc, że pochodzi ona od Boga. Upowszechniały się nowe zwyczaje: świętowanie niedzieli, posty i chrześcijański pogrzeb zamiast palenia zmarłych. Dawne wierzenia długo przetrwały wśród ludu.

25.Św. Wojciech i zjazd gnieźnieński (1000)

Wojciech, biskup Pragi z czeskiego rodu Sławnikowiców, w 997 r. wyruszył ze wsparciem Bolesława Chrobrego na misję do pogańskich Prusów i zginął męczeńską śmiercią. Bolesław wykupił jego ciało i pochował w Gnieźnie, a w 999 r. papież ogłosił Wojciecha świętym. W 1000 r. do jego grobu przybył cesarz Otton III. Podczas zjazdu gnieźnieńskiego utworzono arcybiskupstwo w Gnieźnie z biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu - Polska zyskała własną organizację kościelną. W 1025 r. Bolesław Chrobry koronował się na pierwszego króla Polski.

26.Gniezno, Poznań i Ostrów Lednicki - kolebka państwa

Wielkopolska była ośrodkiem państwa pierwszych Piastów. Gniezno, według legendy założone przez Lecha w miejscu, gdzie zobaczył białego orła, stało się siedzibą arcybiskupstwa i miejscem koronacji pierwszych królów; w katedrze spoczywają relikwie św. Wojciecha. Na Ostrowie Tumskim w Poznaniu stanęła pierwsza katedra (968 r.), w której pochowano Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Na wyspie na jeziorze Lednica zachowały się ruiny palatium z kaplicą i misami chrzcielnymi - być może ochrzczono tu dwór Mieszka. Te miejsca łączy dziś Szlak Piastowski.

27.Romańskie zabytki w Polsce i Drzwi Gnieźnieńskie

Styl romański przyszedł do Polski razem z chrześcijaństwem. Do najcenniejszych zabytków należą: rotunda św. Mikołaja w Cieszynie, krypta św. Leonarda pod katedrą na Wawelu, kolegiata w Tumie pod Łęczycą, kościół Świętej Trójcy w Strzelnie z kolumnami ozdobionymi postaciami cnót i przywar oraz obronny kościół św. Andrzeja w Krakowie. Arcydziełem są Drzwi Gnieźnieńskie (XII w.) - odlane z brązu, z 18 płaskorzeźbionymi scenami z życia i męczeństwa św. Wojciecha.

28.Gotyk w Polsce

W Polsce gotyk rozwijał się od XIII w. Brakowało kamienia, więc budowano głównie z cegły - powstał gotyk ceglany. Przykłady: kościół Mariacki w Krakowie z dwiema nierównymi wieżami, katedra na Wawelu, w której od 1320 r. koronowano królów, Collegium Maius - najstarszy budynek Uniwersytetu Jagiellońskiego, katedry w Gnieźnie i Poznaniu, ratusz w Toruniu oraz zamek krzyżacki w Malborku - największy zamek ceglany na świecie. Za Kazimierza Wielkiego wzniesiono wiele zamków i murów miejskich - mówiono, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”.

29.Wit Stwosz i ołtarz Mariacki

Rzeźbiarz z Norymbergi, który w latach 1477-1489 wykonał ołtarz główny kościoła Mariackiego w Krakowie - jeden z największych gotyckich ołtarzy w Europie. Wyrzeźbiony z drewna lipowego, malowany i złocony, ma w środkowej części scenę Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny wśród apostołów, a na skrzydłach sceny z życia Maryi i Jezusa. Postacie mają realistyczne twarze i dłonie, wzorowane na mieszkańcach Krakowa. Wit Stwosz wykonał też marmurowy nagrobek króla Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wawelskiej.

30.Średniowieczne kroniki polskie

Pierwszą kronikę dziejów Polski napisał na początku XII w. po łacinie cudzoziemiec zwany Gallem Anonimem; zapisał w niej m.in. legendę o Piaście i Popielu oraz dzieje Bolesława Krzywoustego. Na przełomie XII i XIII w. biskup Wincenty Kadłubek opisał dzieje Polski z legendami o Kraku i Wandzie. W XV w. Jan Długosz stworzył wielkie „Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego”, w których opisał m.in. bitwę pod Grunwaldem. Kroniki są ważnym źródłem historycznym, choć mieszają fakty z legendami.

31.Najstarsze teksty w języku polskim

Bulla gnieźnieńska z 1136 r. to łaciński dokument papieża, w którym zapisano około 400 polskich nazw miejscowości i osób; nazywa się ją „złotą bullą języka polskiego”. W Księdze henrykowskiej (1270) zapisano pierwsze zdanie po polsku: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”. Najstarszym zabytkiem polskiej prozy są Kazania świętokrzyskie (XIII/XIV w.). Bogurodzica - najstarsza zachowana polska pieśń religijna - była hymnem rycerstwa, śpiewanym m.in. przed bitwą pod Grunwaldem (1410).

32.Renesans w Polsce - złoty wiek

Renesans przyszedł do Polski z Włoch na początku XVI w., za Zygmunta I Starego i jego żony Bony Sforzy. Cechy: harmonia, symetria, nawiązanie do antyku, kopuły, krużganki z arkadami i attyki - ozdobne ścianki nad gzymsem zasłaniające dach. Przykłady: zamek na Wawelu przebudowany na pałac z krużgankami, Kaplica Zygmuntowska ze złoconą kopułą (1519-1533, Bartłomiej Berrecci), zwana perłą renesansu na północ od Alp, Sukiennice w Krakowie z attyką, ratusz w Poznaniu przebudowany przez Giovanniego Battistę di Quadro i Zamość - „miasto idealne” Jana Zamoyskiego.

33.Literatura i nauka złotego wieku

Humanizm stawiał w centrum człowieka i jego możliwości. Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) przedstawił teorię heliocentryczną: to Ziemia krąży wokół Słońca. Mikołaj Rej, „ojciec literatury polskiej”, pisał po polsku: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”. Jan Kochanowski, największy poeta epoki, napisał fraszki, pieśni, „Treny” po śmierci córki Urszulki i tragedię „Odprawa posłów greckich”. Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” domagał się równości wszystkich wobec prawa.

34.Reformacja i tolerancja religijna w Rzeczypospolitej

W XVI w. rozwinęły się w Polsce wyznania protestanckie: luteranizm, popularny wśród mieszczan, kalwinizm, wyznawany przez część szlachty i magnatów, oraz bracia polscy (arianie), którzy odrzucali m.in. naukę o Trójcy Świętej i prowadzili słynną szkołę w Rakowie. W Wielkopolsce działali bracia czescy - w Lesznie nauczał w XVII w. Jan Amos Komeński. Konfederacja warszawska (1573) zapewniła pokój między wyznaniami, dlatego Rzeczpospolitą nazywano „państwem bez stosów”. Odnowę katolicyzmu prowadzili jezuici, sprowadzeni w 1564 r., m.in. Piotr Skarga.

35.Barok - cechy stylu

Styl XVII i pierwszej połowy XVIII w. Sztuka baroku miała zachwycać i poruszać uczucia, ukazywać potęgę Kościoła katolickiego w dobie kontrreformacji oraz władzę królów. Cechy: przepych, złocenia i marmury, ruch i dynamika (faliste fasady, skręcone kolumny), kontrast światła i cienia, iluzja (malowidła na sklepieniach udające otwarte niebo), kopuły i bogato zdobione ołtarze. Wzorem świątyń był rzymski kościół jezuitów Il Gesù; arcydziełami są kolumnada Berniniego przed Bazyliką św. Piotra w Rzymie i pałac w Wersalu.

36.Barok w Polsce

Do najważniejszych zabytków polskiego baroku należą: kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie, wzorowany na rzymskim Il Gesù, kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie (1644), pałac Jana III Sobieskiego w Wilanowie (architekt Augustyn Locci) oraz sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej. W Wielkopolsce barok reprezentują kościół farny w Poznaniu (dawny kościół jezuitów) i bazylika filipinów na Świętej Górze w Gostyniu, wzorowana na weneckim kościele Santa Maria della Salute.

37.Kultura sarmacka

Sarmatyzm to kultura i styl życia szlachty Rzeczypospolitej XVI-XVIII w., najsilniejszy w epoce baroku. Szlachta wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów - walecznego ludu ze stepów. Ceniła „złotą wolność” i wolną elekcję, gościnność i pobożność, a Rzeczpospolitą uważała za przedmurze chrześcijaństwa. Strój szlachcica tworzyły żupan, kontusz, pas kontuszowy (np. słucki) i szabla karabela. Typowe dla tej kultury są portrety trumienne - malowane na blasze portrety zmarłych, przybijane do trumny podczas pogrzebu.

38.Komisja Edukacji Narodowej (1773)

Utworzona przez sejm z inicjatywy króla Stanisława Augusta i uważana za pierwsze w Europie ministerstwo oświaty. Finansowano ją z majątku skasowanego zakonu jezuitów. Wprowadziła naukę w języku polskim oraz matematykę, przyrodę, historię i wychowanie fizyczne zamiast nauki głównie łaciny. Uporządkowała szkoły: parafialne, średnie, a nad nimi Szkoła Główna Koronna w Krakowie i Litewska w Wilnie. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych przygotowało nowe podręczniki. Działali w niej m.in. Hugo Kołłątaj, który zreformował Akademię Krakowską, i Ignacy Potocki.

39.Oświecenie w Polsce i mecenat Stanisława Augusta

Oświecenie (XVIII w.) to epoka rozumu: wierzono, że wiedza i wychowanie naprawią człowieka i państwo. W Polsce zapoczątkował je Stanisław Konarski, który w 1740 r. założył Collegium Nobilium - szkołę dla synów magnackich. Król Stanisław August Poniatowski był mecenasem sztuki i nauki: urządzał obiady czwartkowe dla pisarzy i uczonych, założył Szkołę Rycerską i Teatr Narodowy (1765), wspierał czasopismo „Monitor”. Bajki i satyry pisał biskup Ignacy Krasicki, a komedię polityczną „Powrót posła” - Julian Ursyn Niemcewicz.

40.Klasycyzm w Polsce

Klasycyzm (II poł. XVIII - pocz. XIX w.) nawiązywał do sztuki starożytnej Grecji i Rzymu, także pod wpływem odkrycia ruin Pompejów. Cechy: symetria, prostota, spokój, kolumny i portyki zwieńczone trójkątnym frontonem, kopuły. W Polsce rozwinął się styl stanisławowski: Łazienki Królewskie w Warszawie z Pałacem na Wyspie (Domenico Merlini) i wnętrza Zamku Królewskiego. Marcello Bacciarelli malował portrety króla, a Bernardo Bellotto, zwany Canalettem, namalował dokładne widoki Warszawy, które po II wojnie światowej pomogły odbudować Stare Miasto.