Olimpiada Historyczna Juniorów - XIX i XX wiek

1.Napoleon Bonaparte i jego reformy

Generał z czasów rewolucji francuskiej, który przejął władzę w 1799 r., a w 1804 r. koronował się na cesarza Francuzów. Wydał Kodeks cywilny (Kodeks Napoleona): równość wobec prawa, wolność osobista, ochrona własności, śluby cywilne - wzór dla prawa wielu krajów. Pokonał Austrię i Rosję pod Austerlitz (1805) oraz Prusy (1806), a blokadą kontynentalną chciał zniszczyć handel Wielkiej Brytanii. Klęska wyprawy na Moskwę (1812) i przegrana pod Lipskiem (1813) zakończyły jego potęgę; ostatecznie przegrał pod Waterloo (1815).

2.Polacy u boku Napoleona: Legiony i Księstwo Warszawskie

W 1797 r. gen. Jan Henryk Dąbrowski utworzył we Włoszech Legiony Polskie u boku Francji; Józef Wybicki napisał dla nich pieśń, która stała się hymnem Polski. Po pokonaniu Prus Napoleon utworzył w 1807 r. (pokój w Tylży) Księstwo Warszawskie z ziem zaboru pruskiego. Jego konstytucja znosiła poddaństwo osobiste chłopów i dawała równość wobec prawa. Po wojnie z Austrią (1809, bitwa pod Raszynem) książę Józef Poniatowski powiększył Księstwo o Kraków i Lublin. Zginął pod Lipskiem w 1813 r.

3.Kongres wiedeński (1814-1815)

Zjazd zwycięskich monarchów w Wiedniu, kierowany m.in. przez austriackiego ministra Klemensa von Metternicha, który ułożył Europę po Napoleonie. Zasady: przywrócenie dawnych dynastii (legitymizm), równowaga sił mocarstw i walka z ideami rewolucji; Rosja, Prusy i Austria zawarły Święte Przymierze. Ziemie Księstwa Warszawskiego podzielono: powstało Królestwo Polskie połączone z Rosją osobą cara-króla, Wielkie Księstwo Poznańskie w granicach Prus i Wolne Miasto Kraków pod opieką trzech zaborców.

4.Rewolucja przemysłowa

Przejście od pracy ręcznej do produkcji maszynowej w fabrykach, zapoczątkowane w XVIII w. w Anglii. Kluczowa była maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta: napędzała przędzalnie i tkalnie, a potem parowozy i parowce. W 1825 r. w Anglii otwarto pierwszą publiczną kolej parową. Rozwijały się górnictwo węgla i hutnictwo, miasta szybko rosły, a obok bogatej burżuazji powstała klasa robotników, pracujących bardzo długo za niskie płace. W II poł. XIX w. pojawiły się elektryczność, telefon, żarówka i samochód.

5.Królestwo Polskie (1815-1830)

Car Aleksander I, zarazem król polski, nadał Królestwu w 1815 r. liberalną konstytucję: sejm, polskie wojsko, administrację, szkolnictwo i język urzędowy. Powstał Uniwersytet Warszawski (1816), a minister skarbu Ksawery Drucki-Lubecki założył Bank Polski i wspierał przemysł (Łódź - włókiennictwo, Zagłębie Dąbrowskie - górnictwo). Już za Aleksandra I władze zaczęły łamać konstytucję: wprowadziły cenzurę (1819) i prześladowały tajne związki, a na Litwie - filomatów i filaretów. Wodzem armii był wielki książę Konstanty. Car Mikołaj I (od 1825 r.) kontynuował tę politykę.

6.Powstanie listopadowe (1830-1831)

Wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r., gdy spiskowcy ze Szkoły Podchorążych Piechoty pod wodzą Piotra Wysockiego zaatakowali Belweder, siedzibę wielkiego księcia Konstantego. Przyczyny: łamanie konstytucji i plan użycia polskiej armii przeciw rewolucjom na Zachodzie. W styczniu 1831 r. sejm zdetronizował cara Mikołaja I. W wojnie z Rosją walczono m.in. pod Olszynką Grochowską i Iganiami, ale po klęsce pod Ostrołęką i obronie Woli (gen. Józef Sowiński) Warszawa skapitulowała we wrześniu 1831 r.

7.Skutki powstania listopadowego i Wielka Emigracja

Car zastąpił konstytucję Statutem organicznym (1832), zlikwidował sejm i polskie wojsko, zamknął uniwersytety w Warszawie i Wilnie, zbudował w Warszawie Cytadelę; powstańców zsyłano na Syberię i odbierano im majątki. Tysiące żołnierzy, polityków i artystów wyjechały na Zachód, głównie do Francji - to Wielka Emigracja. Obóz księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (Hotel Lambert) liczył na pomoc mocarstw, a Towarzystwo Demokratyczne Polskie - na powstanie ludowe z uwłaszczeniem. Na emigracji tworzyli Mickiewicz, Słowacki i Chopin.

8.Zabory pruski i austriacki w I poł. XIX w.

W Wielkim Księstwie Poznańskim Polacy mieli początkowo pewną autonomię, ale po 1830 r. władze pruskie zaczęły germanizację. Polacy odpowiedzieli pracą organiczną - lekarz Karol Marcinkowski założył w Poznaniu Bazar, ośrodek polskiego życia. Chłopów uwłaszczono tam stopniowo, za odszkodowaniem dla dziedziców. W 1846 r. wybuchło powstanie krakowskie, a w Galicji chłopi, przy cichym wsparciu urzędników austriackich, napadali na dwory (rabacja galicyjska, Jakub Szela). Austria wcieliła Kraków, a w 1848 r. uwłaszczyła chłopów w Galicji.

9.Powstanie styczniowe (1863-1864)

Po manifestacjach patriotycznych z lat 1860-1861 naczelnik rządu cywilnego Aleksander Wielopolski zarządził brankę - przymusowy pobór młodych mężczyzn do armii rosyjskiej. Konspiratorzy rozpoczęli powstanie 22 stycznia 1863 r., a Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił uwłaszczenie chłopów. Toczyła się wojna partyzancka. Ostatni przywódca powstania, Romuald Traugutt, został stracony w 1864 r. na stokach Cytadeli. Car, by odciągnąć chłopów od powstania, ogłosił w 1864 r. uwłaszczenie na korzystnych dla nich warunkach.

10.Skutki powstania styczniowego i rusyfikacja

Po klęsce tysiące powstańców stracono lub zesłano na Syberię, majątki konfiskowano, kasowano klasztory, a na Litwie gen. Michaił Murawiow zyskał przydomek „Wieszatiel”. Królestwo traciło odrębność i nazywano je Krajem Przywiślańskim. Nasilono rusyfikację: rosyjski stał się językiem urzędów i szkół, a w 1869 r. Szkołę Główną Warszawską zastąpiono rosyjskim uniwersytetem. Polacy bronili się tajnym nauczaniem, a kobiety kształciły się na tajnym Uniwersytecie Latającym. W 1905 r. uczniowie strajkowali, domagając się polskiej szkoły.

11.Germanizacja i praca organiczna w zaborze pruskim

Kanclerz Otto von Bismarck prowadził Kulturkampf - walkę z Kościołem katolickim, który wspierał polskość - i usunął język polski z urzędów i szkół. Rugi pruskie (1885) wydaliły z Prus tysiące Polaków bez obywatelstwa pruskiego, a Komisja Kolonizacyjna wykupywała ziemię dla Niemców. W 1901 r. dzieci we Wrześni strajkowały przeciw nauce religii po niemiecku. Polacy bronili się pracą organiczną: zakładali spółdzielnie i banki ludowe (ks. Piotr Wawrzyniak), firmy (fabryka Hipolita Cegielskiego) i kółka rolnicze.

12.Autonomia galicyjska

Po klęskach Austrii w wojnach z lat 60. XIX w. cesarz Franciszek Józef zgodził się na autonomię Galicji. Działał Sejm Krajowy we Lwowie, namiestnikiem był Polak, a polski stał się językiem urzędów, szkół oraz uniwersytetów w Krakowie i we Lwowie. W Krakowie powstała Akademia Umiejętności (1872), tworzył tam Jan Matejko. Galicję nazywano polskim Piemontem, bo mogła się w niej rozwijać polska kultura i działalność niepodległościowa. Kraj był jednak biedny i przeludniony, więc wielu chłopów emigrowało za chlebem.

13.Nowoczesne ruchy polityczne i rewolucja 1905 r.

Pod koniec XIX w. powstały partie masowe. Polska Partia Socjalistyczna (1892), w której działał Józef Piłsudski, łączyła walkę o prawa robotników z walką o niepodległość. Ruch ludowy (Wincenty Witos) dbał o sprawy chłopów. Narodowa demokracja (endecja) Romana Dmowskiego stawiała interes narodu ponad wszystko. W czasie rewolucji 1905-1907 w Królestwie robotnicy strajkowali, a Organizacja Bojowa PPS atakowała rosyjskich urzędników i policjantów. Car zgodził się m.in. na parlament (Dumę) i polskie szkoły prywatne.

14.I wojna światowa (1914-1918)

Europa podzieliła się na trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy) i trójporozumienie, czyli ententę (Francja, Wielka Brytania, Rosja), które rywalizowały o kolonie i zbroiły się. Pretekstem do wojny był zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 r. na następcę tronu Austro-Węgier. Na froncie zachodnim trwała wojna pozycyjna w okopach (Verdun 1916); użyto gazów, czołgów i samolotów. W 1917 r. do wojny weszły USA, a w Rosji rewolucja obaliła cara i władzę przejęli bolszewicy Lenina. Wojna skończyła się 11 listopada 1918 r.

15.Sprawa polska w czasie I wojny światowej

Zaborcy walczyli po przeciwnych stronach, więc szukali poparcia Polaków. Józef Piłsudski utworzył u boku Austro-Węgier Legiony Polskie; 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa. Akt 5 listopada 1916 r. zapowiadał Królestwo Polskie zależne od Niemiec i Austro-Węgier. Po kryzysie przysięgowym (1917) Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu. Roman Dmowski kierował w Paryżu Komitetem Narodowym Polskim, a prezydent USA Woodrow Wilson w 13. punkcie orędzia (1918) poparł niepodległą Polskę z dostępem do morza.

16.Odzyskanie niepodległości (1918)

Jesienią 1918 r. państwa zaborcze przegrały wojnę albo pogrążyły się w rewolucji. 7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Ignacego Daszyńskiego. 10 listopada do Warszawy wrócił z Magdeburga Józef Piłsudski, a 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu dowództwo nad wojskiem - ten dzień jest Narodowym Świętem Niepodległości. Piłsudski został Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, a w 1919 r. premierem był pianista Ignacy Jan Paderewski. Granice trzeba było wywalczyć, m.in. we Lwowie, którego bronili młodzi Orlęta Lwowskie.

17.Granica zachodnia: powstania i plebiscyty

Powstanie wielkopolskie wybuchło 27 grudnia 1918 r. po przyjeździe Paderewskiego do Poznania i zakończyło się zwycięstwem. Traktat wersalski (1919) dał Polsce większość Wielkopolski i Pomorze z dostępem do morza; Gdańsk został Wolnym Miastem. Na Warmii i Mazurach plebiscyt (1920) wygrały Niemcy. Na Górnym Śląsku po trzech powstaniach śląskich (1919, 1920, 1921; Wojciech Korfanty) i plebiscycie Polska otrzymała w 1922 r. część regionu z wieloma kopalniami i hutami. W 1920 r. gen. Józef Haller dokonał w Pucku zaślubin Polski z morzem.

18.Wojna polsko-bolszewicka (1919-1921)

Rosja bolszewicka chciała przenieść rewolucję na Zachód, a Piłsudski - odsunąć Rosję i stworzyć federację z Litwą, Białorusią i Ukrainą. Po wyprawie kijowskiej (wiosna 1920) Armia Czerwona Michaiła Tuchaczewskiego doszła pod Warszawę. W bitwie warszawskiej (13-25 sierpnia 1920 r.), zwanej cudem nad Wisłą, uderzenie znad Wieprza rozbiło bolszewików; zwycięstwo przypieczętowała bitwa nad Niemnem. Pokój ryski (1921) ustalił granicę wschodnią. Wilno zajęły w 1920 r. wojska gen. Lucjana Żeligowskiego; w 1922 r. przyłączono je do Polski.

19.Totalitaryzmy: system sowiecki i nazizm

Totalitaryzm to ustrój, w którym państwo rządzone przez jedną partię i jej wodza kontroluje całe życie ludzi - gospodarkę, kulturę, wychowanie - za pomocą terroru policji politycznej i propagandy. Bolszewicy stworzyli ZSRS (1922); Józef Stalin przeprowadził przymusową kolektywizację, która wywołała Wielki Głód na Ukrainie, i zsyłał miliony ludzi do łagrów (Gułag). W Niemczech Adolf Hitler i jego partia NSDAP przejęli władzę w 1933 r.; nazizm głosił wyższość rasy aryjskiej i nienawiść do Żydów (ustawy norymberskie 1935, noc kryształowa 1938).

20.Ustrój II Rzeczypospolitej

Konstytucja marcowa (1921) uczyniła Polskę republiką parlamentarną z silnym sejmem i prezydentem wybieranym przez Zgromadzenie Narodowe. Pierwszy prezydent, Gabriel Narutowicz, został zamordowany w grudniu 1922 r. Rządy często się zmieniały, więc w maju 1926 r. Józef Piłsudski dokonał zamachu stanu (przewrót majowy). Jego obóz, sanacja, rządził coraz bardziej autorytarnie: przywódców opozycji uwięziono w twierdzy brzeskiej (1930), a w 1934 r. utworzono obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Konstytucja kwietniowa (1935) dała największą władzę prezydentowi.

21.Gospodarka i społeczeństwo II RP

Państwo trzeba było scalić z trzech zaborów. Władysław Grabski w 1924 r. wprowadził złotego i założył Bank Polski. Eugeniusz Kwiatkowski rozbudował port w Gdyni - polskie okno na świat - i był inicjatorem budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego w latach 1937-1939 (np. Stalowa Wola). Gospodarkę osłabił wielki kryzys po 1929 r. Większość ludności stanowili chłopi, a mniej więcej co trzeci obywatel należał do mniejszości narodowej: Ukraińców, Żydów, Białorusinów, Niemców. Literacką Nagrodę Nobla otrzymał w 1924 r. Władysław Reymont.

22.Droga do II wojny światowej

Polska zawarła sojusze z Francją i Rumunią (1921), pakt o nieagresji z ZSRS (1932) i deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami (1934); politykę zagraniczną prowadził minister Józef Beck. Hitler łamał traktat wersalski: zbroił Niemcy, w 1938 r. przyłączył Austrię, a w Monachium Wielka Brytania i Francja zgodziły się oddać mu Sudety. W 1939 r. zajął Czechy i zażądał od Polski Gdańska i autostrady przez Pomorze. 23 sierpnia 1939 r. Niemcy i ZSRS zawarły pakt Ribbentrop-Mołotow z tajnym protokołem o podziale Europy Środkowo-Wschodniej.

23.Wojna obronna Polski (wrzesień 1939)

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowali Polskę bez wypowiedzenia wojny; załoga Westerplatte mjr. Henryka Sucharskiego broniła się 7 dni, walczyła też Poczta Polska w Gdańsku. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, ale nie udzieliły Polsce skutecznej pomocy militarnej. Największą bitwą była bitwa nad Bzurą; bohatersko broniono Wizny i Warszawy. Obroną wojskową stolicy dowodził gen. Walerian Czuma, a obronę cywilną organizował prezydent miasta Stefan Starzyński. 17 września do Polski wkroczyła Armia Czerwona. Warszawa skapitulowała 28 września, a ostatnią bitwę stoczono pod Kockiem na początku października. (podpowiedź: 1 września - Niemcy; 17 września - ZSRS.)

24.Przełomowe wydarzenia II wojny światowej

W 1940 r. Niemcy pokonali Francję, ale przegrali powietrzną bitwę o Anglię. 22 czerwca 1941 r. zaatakowali ZSRS, a 7 grudnia 1941 r. Japonia uderzyła na amerykańską bazę Pearl Harbor, co wciągnęło do wojny USA. Przełomem były zwycięstwa aliantów w latach 1942-1943: pod Stalingradem, pod El Alamein i na Pacyfiku pod Midway. 6 czerwca 1944 r. alianci wylądowali w Normandii. Niemcy skapitulowały 8 maja 1945 r., a Japonia - 2 września 1945 r., po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki.

25.Okupacja niemiecka

Niemcy wcielili zachodnie ziemie Polski do Rzeszy, a z centralnych utworzyli Generalne Gubernatorstwo z siedzibą w Krakowie. Chcieli wyniszczyć polskie elity i zrobić z Polaków tanią siłę roboczą: aresztowali profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego (1939), mordowali inteligencję (np. w Palmirach), urządzali łapanki, egzekucje uliczne i wywózki na roboty przymusowe do Niemiec. Wysiedlali ludność, np. z Zamojszczyzny, i rabowali dobra kultury. W 1940 r. powstał obóz koncentracyjny Auschwitz, do którego jako pierwsi trafili Polacy.

26.Zbrodnie na wschodzie: deportacje, Katyń, Wołyń

Ziemie zajęte w 1939 r. ZSRS wcielił do swojego państwa. NKWD aresztowało tysiące ludzi, a w latach 1940-1941 setki tysięcy Polaków deportowano w głąb ZSRS, m.in. do Kazachstanu i na Syberię. Wiosną 1940 r. z rozkazu najwyższych władz sowieckich NKWD zamordowało około 22 tysięcy polskich jeńców, głównie oficerów i policjantów, w Katyniu, Charkowie, Twerze i innych miejscach; ZSRS przez dziesięciolecia obwiniał o to Niemców. W latach 1943-1944 ukraińscy nacjonaliści z OUN-UPA dokonali ludobójstwa Polaków na Wołyniu.

27.Holokaust i postawy Polaków

Holokaust (Zagłada) to zaplanowane przez Niemców wymordowanie Żydów europejskich - zginęło około 6 milionów ludzi. Żydów zamykano w gettach (największe w Warszawie), a potem mordowano w obozach zagłady: Auschwitz-Birkenau, Treblince, Sobiborze, Bełżcu, Chełmnie nad Nerem. Niemcy mordowali też Romów. W kwietniu 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim (Mordechaj Anielewicz). Za pomoc Żydom groziła śmierć, a mimo to działała Rada Pomocy Żydom „Żegota”; dzieci ratowała Irena Sendlerowa. Byli też szmalcownicy, którzy wydawali Żydów.

28.Polskie Państwo Podziemne

Konspiracyjne państwo pod okupacją, podległe rządowi RP na uchodźstwie. Władze cywilne tworzyła Delegatura Rządu na Kraj, a siłę zbrojną - Armia Krajowa (od 1942 r., wcześniej Związek Walki Zbrojnej), dowodzona przez gen. Stefana Roweckiego „Grota”, a potem gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora”. Działały tajne szkoły i uniwersytety, sądy i prasa. Harcerze z Szarych Szeregów prowadzili mały sabotaż (znak Polski Walczącej - kotwica) i odbili więźniów w akcji pod Arsenałem (1943). Rotmistrz Witold Pilecki dał się uwięzić w Auschwitz, by zdobyć o nim informacje.

29.Rząd RP na uchodźstwie i Polskie Siły Zbrojne

Po klęsce wrześniowej rząd RP działał we Francji, a od 1940 r. w Londynie; premierem i Naczelnym Wodzem był gen. Władysław Sikorski, który zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze (1943). Polacy walczyli na wielu frontach: pod Narwikiem (1940), w bitwie o Anglię (Dywizjon 303), pod Tobrukiem (1941), pod Monte Cassino (1944, 2 Korpus gen. Władysława Andersa), pod Falaise (1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka) i pod Arnhem (brygada spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego).

30.Powstanie warszawskie (1944)

Wybuchło 1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17 („godzina W”) z rozkazu dowództwa AK. Cel: wyzwolić stolicę przed nadejściem Armii Czerwonej, by władze RP mogły ją przyjąć jako gospodarz i obronić niepodległość. Walczyli żołnierze AK, w tym młodzież z batalionów „Zośka” i „Parasol”, oraz cywile. Armia Czerwona stała na prawym brzegu Wisły i nie pomogła, a Stalin utrudniał alianckie zrzuty. Niemcy mordowali ludność cywilną, np. na Woli. Po 63 dniach, 2 października 1944 r., powstańcy skapitulowali, a Niemcy wypędzili mieszkańców i zburzyli miasto.

31.Wielka Trójka i nowe granice Polski

Przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i ZSRS - Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill i Józef Stalin - spotkali się w Teheranie (1943) i Jałcie (1945), a latem 1945 r. w Poczdamie, gdzie USA reprezentował już Harry Truman. Ustalili, że wschodnia granica Polski przebiegnie wzdłuż linii Curzona - Polska straciła Lwów i Wilno - a zachodnia na Odrze i Nysie Łużyckiej. Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRS. Miliony ludzi przesiedlono: Polaków z Kresów na zachód, a Niemców z nowych ziem polskich do Niemiec.

32.Przejęcie władzy przez komunistów (1944-1948)

22 lipca 1944 r. ogłoszono Manifest PKWN - komunistycznego ośrodka władzy utworzonego w Moskwie. Komuniści przeprowadzili reformę rolną i upaństwowili przemysł. Przywódców Państwa Podziemnego osądzono w Moskwie (proces szesnastu, 1945). Referendum (1946) i wybory do sejmu (1947) sfałszowano, a przywódca opozycyjnego PSL Stanisław Mikołajczyk uciekł z kraju. Żołnierze podziemia antykomunistycznego, zwani wyklętymi lub niezłomnymi, walczyli dalej; komuniści zamordowali m.in. Danutę Siedzikównę „Inkę” (1946) i Witolda Pileckiego (1948).

33.Zimna wojna

Po wojnie powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych (1945), mająca strzec pokoju. Świat podzielił się na blok zachodni pod przywództwem USA i blok wschodni zdominowany przez ZSRS, oddzielone „żelazną kurtyną”. Rywalizację mocarstw bez bezpośredniej wojny między nimi nazwano zimną wojną. Zachód utworzył NATO (1949), a kraje bloku sowieckiego - Układ Warszawski (1955). ZSRS krwawo stłumił powstanie na Węgrzech (1956), a w 1968 r. wojska Układu Warszawskiego, także polskie, zdławiły praską wiosnę. Symbolem podziału był mur berliński (1961-1989).

34.Stalinizm i Październik 1956

W latach 1948-1956 Polską rządził Bolesław Bierut według wzorów stalinowskich: terror Urzędu Bezpieczeństwa, procesy polityczne, przymusowa industrializacja (Nowa Huta), kolektywizacja wsi, propaganda. Konstytucja z 1952 r. nadała państwu nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa, a w 1953 r. uwięziono prymasa Stefana Wyszyńskiego. W czerwcu 1956 r. robotnicy Poznania wyszli na ulice z hasłem „Chleba i wolności” - protest stłumiło wojsko. W październiku władzę objął Władysław Gomułka: złagodzono terror, uwolniono prymasa, rozwiązano większość spółdzielni rolniczych.

35.Kryzysy 1968, 1970, 1976 i opozycja

W marcu 1968 r. studenci protestowali przeciw cenzurze po zdjęciu ze sceny „Dziadów”; władze rozbiły protesty i rozpętały kampanię antysemicką, która zmusiła tysiące Polaków pochodzenia żydowskiego do emigracji. W grudniu 1970 r. po podwyżkach cen robotnicy Wybrzeża strajkowali, a wojsko i milicja strzelały do nich (Gdańsk, Gdynia, Szczecin). Nowy przywódca Edward Gierek rozwijał gospodarkę na zachodnich kredytach, co zadłużyło kraj. Po protestach w Radomiu i Ursusie (czerwiec 1976) powstał Komitet Obrony Robotników (KOR).

36.Kościół i Jan Paweł II

Kościół był w PRL ostoją wolności i tradycji. Prymas Stefan Wyszyński, zwany Prymasem Tysiąclecia, przygotował obchody tysiąclecia chrztu Polski (1966), a biskupi polscy w liście do biskupów niemieckich (1965) zaproponowali pojednanie i wzajemne przebaczenie. 16 października 1978 r. metropolita krakowski kardynał Karol Wojtyła został papieżem jako Jan Paweł II. Jego pierwsza pielgrzymka do Polski w czerwcu 1979 r. zgromadziła miliony ludzi, dodała im odwagi i poczucia wspólnoty, co pomogło w narodzinach Solidarności.

37.Sierpień 1980 i Solidarność

Latem 1980 r. po podwyżkach cen wybuchły strajki. 14 sierpnia zastrajkowała Stocznia Gdańska, m.in. w obronie zwolnionej suwnicowej Anny Walentynowicz; na czele Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego stanął elektryk Lech Wałęsa. Pierwszym z 21 postulatów były wolne związki zawodowe niezależne od partii. Porozumienia sierpniowe (Szczecin, Gdańsk, Jastrzębie) pozwoliły utworzyć Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, do którego wstąpiło około 10 milionów ludzi - największy ruch społeczny w dziejach Polski.

38.Stan wojenny (1981-1983)

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski i Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego wprowadzili stan wojenny. Internowano tysiące działaczy Solidarności, w tym Lecha Wałęsę, wprowadzono godzinę milicyjną, wyłączono telefony i zawieszono związki zawodowe. Podczas pacyfikacji strajku w kopalni „Wujek” zginęło 9 górników. Solidarność działała w podziemiu, a w 1983 r. Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Stan wojenny zniesiono w 1983 r. W 1984 r. funkcjonariusze SB zamordowali księdza Jerzego Popiełuszkę.

39.Okrągły Stół i wybory 4 czerwca 1989 r.

Kryzys gospodarczy i strajki w 1988 r. skłoniły władze do rozmów z opozycją. Obrady Okrągłego Stołu (luty-kwiecień 1989) przywróciły legalność Solidarności i ustaliły wybory częściowo wolne: 35% miejsc w Sejmie i wszystkie miejsca w przywróconym Senacie obsadzano w wolnym głosowaniu. 4 czerwca 1989 r. kandydaci Solidarności zdobyli prawie wszystkie mandaty, o które mogli walczyć. Prezydentem został gen. Jaruzelski, ale premierem - Tadeusz Mazowiecki, pierwszy po wojnie niekomunistyczny szef rządu w bloku wschodnim.

40.III Rzeczpospolita: przemiany, NATO i Unia Europejska

Pod koniec 1989 r. zmieniono konstytucję: przywrócono nazwę Rzeczpospolita Polska i orła w koronie. Plan Balcerowicza (od 1990 r.) wprowadził gospodarkę rynkową: wolne ceny, prywatyzację, walkę z inflacją - kosztem bezrobocia. W 1990 r. Lech Wałęsa wygrał wybory prezydenckie, w 1991 r. odbyły się pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu, a w 1997 r. uchwalono nową konstytucję. W Europie upadł mur berliński (1989) i rozpadł się ZSRS (1991). Polska weszła do NATO 12 marca 1999 r., a do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r.