Olimpiada Historyczna Juniorów - XVI-XVIII wiek

1.Przyczyny wielkich odkryć geograficznych

W XV w. Europejczycy szukali morskiej drogi do Indii, bo przyprawy, jedwab i inne towary ze Wschodu docierały przez ziemie Turków osmańskich i arabskich kupców, co bardzo podnosiło ceny. Dalekie wyprawy umożliwił postęp techniczny: kompas, astrolabium, lepsze mapy i karawela - zwrotny statek żaglowy. Wykształceni Europejczycy wiedzieli, że Ziemia jest kulą. Żeglarzy pchała też chęć zysku, sławy i szerzenia chrześcijaństwa. Pierwsze wyprawy organizowała Portugalia, potem Hiszpania.

2.Krzysztof Kolumb (1492)

Genueński żeglarz w służbie królów Hiszpanii, Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego. Chciał dotrzeć do Indii, płynąc na zachód przez Atlantyk. 12 października 1492 r. jego trzy statki dotarły do wysp Bahama; podczas tej wyprawy odkrył też Kubę i Haiti. Do śmierci sądził, że był w Azji - stąd nazwa Indianie dla mieszkańców Ameryki. Nowy kontynent nazwano Ameryką na cześć Amerigo Vespucciego, który uznał go za nowy ląd.

3.Vasco da Gama i Ferdynand Magellan

Portugalczyk Bartolomeu Dias opłynął w 1488 r. południowy kraniec Afryki - Przylądek Dobrej Nadziei. Vasco da Gama popłynął tą drogą dalej i w 1498 r. dotarł do Indii, otwierając Portugalii morski szlak po przyprawy. Ferdynand Magellan w służbie Hiszpanii rozpoczął w 1519 r. pierwszą podróż dookoła świata: przepłynął cieśninę na południu Ameryki i Ocean Spokojny, ale zginął na Filipinach. W 1522 r. wyprawę zakończył Juan Sebastián Elcano, co dowiodło kulistości Ziemi.

4.Skutki wielkich odkryć

Hiszpanie podbili państwa Azteków (Hernán Cortés) i Inków (Francisco Pizarro); ludność Ameryki wyniszczyły wojny, praca przymusowa i przywleczone choroby. Do pracy w koloniach sprowadzano niewolników z Afryki. Do Europy napłynęły złoto i srebro, co wywołało wzrost cen, oraz nowe rośliny: ziemniaki, kukurydza, pomidory, kakao i tytoń. Centrum handlu przesunęło się nad Atlantyk, a w Europie Zachodniej wzrosło zapotrzebowanie na zboże, które eksportowała m.in. Polska.

5.Renesans i humanizm

Renesans (odrodzenie) to epoka w kulturze XV-XVI w. (we Włoszech od XIV w.), nawiązująca do sztuki i myśli starożytnych Greków i Rzymian. Humaniści stawiali w centrum człowieka, jego rozum i godność. Artyści: Leonardo da Vinci („Mona Lisa”, „Ostatnia Wieczerza”), Michał Anioł (rzeźba „Dawid”, sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej), Rafael. Budowle renesansowe są symetryczne, mają kopuły, kolumny, arkady i attyki. Wiedzę szerzył druk ruchomą czcionką Jana Gutenberga (ok. 1450 r.).

6.Mikołaj Kopernik

Astronom urodzony w 1473 r. w Toruniu, studiował w Akademii Krakowskiej i na uczelniach włoskich, był kanonikiem warmińskim. W dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) przedstawił teorię heliocentryczną: w środku układu jest Słońce, a Ziemia obraca się wokół własnej osi i krąży wokół Słońca jak inne planety. Podważył teorię geocentryczną, według której Ziemia była nieruchomym środkiem świata. Zajmował się też ekonomią i zauważył, że gorszy pieniądz wypiera z obiegu lepszy. (podpowiedź: Helios = słońce, geo = ziemia: heliocentryzm to Słońce w środku.)

7.Renesans w Polsce

Do Polski renesans przyszedł z Włoch za Zygmunta Starego i jego żony Bony Sforzy. Zamek na Wawelu przebudowano z arkadowym dziedzińcem, a Bartolomeo Berrecci zbudował Kaplicę Zygmuntowską ze złotą kopułą. Mikołaj Rej i Jan Kochanowski tworzyli literaturę po polsku, a Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” postulował równość wszystkich wobec prawa. Kanclerz Jan Zamoyski założył Zamość - renesansowe miasto idealne. Budowle zdobiono attykami, np. Sukiennice.

8.Reformacja - Marcin Luter

Ruch odnowy Kościoła, który doprowadził do powstania wyznań protestanckich. W 1517 r. zakonnik Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez przeciw sprzedaży odpustów. Głosił, że człowieka zbawia wiara, a jedynym źródłem wiary jest Biblia, którą przełożył na niemiecki. Luteranie odrzucili władzę papieża, zachowali dwa sakramenty (chrzest i komunię), wprowadzili nabożeństwa w języku narodowym i zgodzili się na małżeństwa duchownych. Pokój augsburski (1555) przyjął zasadę „czyj kraj, tego religia”.

9.Kalwinizm, anglikanizm i bracia polscy

Jan Kalwin w Genewie głosił predestynację - Bóg z góry przeznacza każdego do zbawienia lub potępienia - oraz surowe obyczaje i skromne świątynie (zbory) bez obrazów. W Anglii Henryk VIII zerwał z papieżem, gdy ten nie unieważnił jego małżeństwa, i w 1534 r. został głową Kościoła anglikańskiego. W Rzeczypospolitej kalwinizm przyjęła część szlachty i magnatów, np. Mikołaj Radziwiłł Czarny, a najbardziej radykalni byli bracia polscy (arianie), wygnani z kraju w 1658 r.

10.Reforma katolicka (kontrreformacja)

Odpowiedź Kościoła katolickiego na reformację. Sobór trydencki (1545-1563) potwierdził naukę katolicką, nakazał kształcić księży w seminariach i usuwać nadużycia. Zakon jezuitów, założony przez Ignacego Loyolę, prowadził kolegia, misje i kazania; w Polsce działał m.in. kaznodzieja Piotr Skarga, a w 1579 r. Stefan Batory nadał kolegium jezuitów w Wilnie rangę akademii. W 1596 r. unia brzeska utworzyła Kościół unicki (greckokatolicki): uznał on papieża, zachowując obrządek wschodni.

11.Hołd pruski (1525)

Ostatni wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec Zygmunta Starego, przeszedł na luteranizm i zamienił państwo zakonne w świeckie Księstwo Pruskie (Prusy Książęce) ze stolicą w Królewcu. 10 kwietnia 1525 r. złożył na Rynku w Krakowie hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Zakończyło to wojny z zakonem, ale w Prusach została dynastia Hohenzollernów, która w 1657 r. uwolniła księstwo od zależności od Polski.

12.Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana

W XVI w. Europa Zachodnia potrzebowała coraz więcej zboża, a szlachta polska zarabiała na jego eksporcie: zboże spławiano Wisłą do Gdańska, a stamtąd statkami do Niderlandów. Folwark to gospodarstwo szlachcica produkujące na sprzedaż. Pracowali w nim chłopi odrabiający pańszczyznę, czyli darmową pracę na rzecz pana. Szlachta ograniczyła prawo chłopów do opuszczania wsi i zwiększała pańszczyznę. Folwark wzbogacił szlachtę, ale pogorszył los chłopów i osłabił miasta.

13.Unia lubelska (1569)

Zygmunt August, ostatni z Jagiellonów, nie miał dzieci, więc związek Polski i Litwy mógł się rozpaść. Na sejmie w Lublinie w 1569 r. zawarto unię realną, tworzącą Rzeczpospolitą Obojga Narodów: wspólny, wspólnie wybierany król, wspólny sejm, polityka zagraniczna i moneta. Korona i Wielkie Księstwo Litewskie zachowały odrębne urzędy, skarb, wojsko i prawo. W czasie sejmu król przyłączył do Korony Podlasie, Wołyń i Kijowszczyznę. Litwa potrzebowała pomocy w wojnie z Moskwą.

14.Pierwsze bezkrólewie i wolna elekcja

Po śmierci Zygmunta Augusta (1572) ustalono, że króla wybierze osobiście każdy chętny szlachcic (elekcja viritim). Konfederacja warszawska (1573) zagwarantowała pokój i wolność wyznania - Rzeczpospolitą nazywano „państwem bez stosów”. Pierwszy obrany król, Henryk Walezy, zaprzysiągł artykuły henrykowskie - stałe prawa dla każdego króla (wolna elekcja, zgoda sejmu na podatki i wojnę, sejm co dwa lata, prawo wypowiedzenia posłuszeństwa) - oraz pacta conventa, czyli osobiste obietnice. W 1574 r. uciekł do Francji.

15.Stefan Batory

Książę Siedmiogrodu, wybrany na króla w 1575 r., mąż Anny Jagiellonki. W wojnie z carem Iwanem Groźnym o Inflanty zdobył Połock i Wielkie Łuki i oblegał Psków; rozejm w Jamie Zapolskim (1582) zostawił Inflanty przy Rzeczypospolitej. Utworzył piechotę wybraniecką z chłopów z dóbr królewskich i Trybunał Koronny - najwyższy sąd dla szlachty, a w 1579 r. powołał Akademię Wileńską. Wspierał go kanclerz i hetman Jan Zamoyski.

16.Wojny z Rosją w XVII w.

Zygmunt III Waza wykorzystał zamęt w Rosji (dymitriady). W 1610 r. hetman Stanisław Żółkiewski rozbił wojska rosyjskie pod Kłuszynem, Polacy zajęli Moskwę, a bojarzy wybrali królewicza Władysława na cara; w 1612 r. polska załoga Kremla skapitulowała. Rozejm w Dywilinie dał Rzeczypospolitej ziemię smoleńską. Po powstaniu Chmielnickiego Rosja wznowiła wojnę, a rozejm w Andruszowie (1667) odebrał Rzeczypospolitej Smoleńszczyznę i Ukrainę na wschód od Dniepru wraz z Kijowem.

17.Wojny ze Szwecją i potop szwedzki

Spór zaczął się, gdy Zygmunt III Waza stracił tron szwedzki; walczono o ten tron i o Inflanty. W 1605 r. hetman Jan Karol Chodkiewicz rozbił Szwedów pod Kircholmem dzięki szarży husarii. W 1655 r. Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą - to potop szwedzki. Zwrotem była obrona Jasnej Góry pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego; Jan Kazimierz złożył śluby lwowskie, a Stefan Czarniecki prowadził wojnę szarpaną. Pokój w Oliwie (1660) zakończył wojnę, ale kraj był zniszczony.

18.Powstanie Chmielnickiego (1648)

Powstanie Kozaków zaporoskich i chłopów ruskich na Ukrainie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Przyczyny: ucisk pańszczyźniany, ograniczanie liczby Kozaków rejestrowych (opłacanych przez państwo), nierówne traktowanie prawosławia i ambicje starszyzny kozackiej. Kozacy, wspierani przez Tatarów, wygrali w 1648 r. pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, ale w 1651 r. przegrali pod Beresteczkiem. W 1654 r. w Perejasławiu Chmielnicki poddał się carowi, co wywołało wojnę Rzeczypospolitej z Rosją.

19.Wojny z Turcją i odsiecz wiedeńska (1683)

Spór dotyczył Mołdawii i Ukrainy. W 1620 r. pod Cecorą poległ hetman Żółkiewski, a w 1621 r. Chodkiewicz obronił obóz pod Chocimiem. W 1672 r. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski i zajęli Podole. Hetman Jan Sobieski rozbił ich pod Chocimiem w 1673 r. i wkrótce został królem jako Jan III. 12 września 1683 r. dowodził zwycięską odsieczą Wiednia, w której zaszarżowała husaria. Pokój w Karłowicach (1699) zwrócił Rzeczypospolitej Podole.

20.Barok i sarmatyzm

Barok (XVII-XVIII w.) to styl przepychu i ruchu: bogate złocenia, światłocień, wygięte linie i sztuka poruszająca uczucia wiernych, związana z reformą katolicką. Przykłady w Polsce: kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, pałac Jana III w Wilanowie. Sarmatyzm to ideologia szlachty, która wierzyła, że pochodzi od walecznych Sarmatów; ceniła złotą wolność, wiarę katolicką i staropolskie obyczaje (kontusz, karabela), a Rzeczpospolitą uważała za przedmurze chrześcijaństwa.

21.Absolutyzm i monarchia parlamentarna

W monarchii absolutnej król ma pełnię władzy: stanowi prawo, nakłada podatki, decyduje o wojnie i pokoju. Wzorem był Ludwik XIV, Król Słońce, który rządził Francją bez kontroli, zbudował Wersal, a jego minister Colbert wspierał manufaktury i handel (merkantylizm). W Anglii po rewolucji z 1688 r. Deklaracja praw (1689) ograniczyła władzę króla: bez zgody parlamentu nie mógł nakładać podatków ani zmieniać praw. Tak powstała monarchia parlamentarna - król panuje, ale nie rządzi.

22.Oświecenie

Epoka w kulturze XVIII w., która uznała rozum i naukę za drogę do postępu, a krytykowała przesądy, nietolerancję i nieograniczoną władzę. John Locke głosił, że każdy ma przyrodzone prawa do życia, wolności i własności. Monteskiusz w dziele „O duchu praw” (1748) proponował trójpodział władzy: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Jan Jakub Rousseau uważał, że władza pochodzi od narodu, a Wolter walczył o tolerancję. Wiedzę epoki zebrała francuska „Encyklopedia” Diderota i d'Alemberta.

23.Absolutyzm oświecony

Rządy monarchów, którzy zachowali pełnię władzy, ale przeprowadzali reformy w duchu oświecenia: modernizowali administrację, armię i szkolnictwo, wspierali gospodarkę i tolerancję religijną. Najsłynniejsi to król Prus Fryderyk II Wielki, caryca Rosji Katarzyna II oraz władcy Austrii Maria Teresa i jej syn Józef II. Wcześniej Rosję zmodernizował car Piotr I Wielki, założyciel Petersburga. Te silne monarchie sąsiadowały ze słabą Rzecząpospolitą i dokonały jej rozbiorów.

24.Czasy saskie (1697-1763)

Panowanie Augusta II Mocnego i Augusta III, elektorów Saksonii z dynastii Wettynów. W wojnie północnej (1700-1721) przez Rzeczpospolitą przechodziły wojska Szwecji, Rosji i Saksonii; Karol XII osadził na tronie Stanisława Leszczyńskiego, a po klęsce Szwedów pod Połtawą (1709) wrócił August II. Sejm niemy (1717), obradujący pod naciskiem Rosji, ograniczył liczebność armii. Za Augusta III niemal wszystkie sejmy zrywano. Mówiono: „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”.

25.Liberum veto i złota wolność

Złota wolność to zbiór przywilejów szlachty: wolna elekcja, zgoda sejmu na podatki, nietykalność osobista, prawo do konfederacji i do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi. Liberum veto (łac. „wolne nie pozwalam”) to zasada, że sprzeciw jednego posła zrywał sejm i unieważniał wszystkie jego uchwały. Pierwszy raz sejm zerwał w ten sposób w 1652 r. poseł Władysław Siciński. Magnaci i obce państwa przekupywali posłów, by zrywali sejmy, co paraliżowało państwo. Liberum veto zniosła Konstytucja 3 maja.

26.Pierwsze reformy: Konarski i Załuscy

Już w czasach saskich część elit szukała ratunku dla państwa. Pijar Stanisław Konarski założył w 1740 r. w Warszawie Collegium Nobilium - nowoczesną szkołę dla synów szlachty, uczącą m.in. przyrody, języków obcych i patriotyzmu - a w dziele „O skutecznym rad sposobie” dowodził, że liberum veto niszczy państwo. Bracia biskupi Andrzej Stanisław i Józef Andrzej Załuscy otworzyli w 1747 r. w Warszawie jedną z pierwszych publicznych bibliotek w Europie.

27.Elekcja Stanisława Augusta i pierwsze reformy

Stanisław Antoni Poniatowski, związany ze stronnictwem Czartoryskich (zwanym Familią), został wybrany na króla w 1764 r. dzięki poparciu carycy Katarzyny II, która liczyła na uległego władcę. Przyjął imię Stanisław August; był ostatnim królem Rzeczypospolitej. Na początku panowania założył Szkołę Rycerską (1765), kształcącą oficerów-patriotów (uczył się w niej Kościuszko), uporządkował mennicę i monetę, popierał teatr publiczny i czasopismo „Monitor”, szerzące idee oświecenia.

28.Prawa kardynalne i konfederacja barska (1768)

Rosja nie dopuszczała do głębokich reform. W 1767 r. ambasador Nikołaj Repnin kazał porwać i wywieźć w głąb Rosji przeciwnych mu senatorów, m.in. biskupa Kajetana Sołtyka. W 1768 r. sejm uchwalił prawa kardynalne - niezmienne zasady ustroju (wolna elekcja, liberum veto, przywileje szlachty) pod gwarancją carycy - oraz równouprawnienie innowierców. W 1768 r. w Barze na Podolu szlachta zawiązała konfederację w obronie wiary katolickiej i niepodległości; walczył w niej Kazimierz Pułaski. Upadła w 1772 r.

29.I rozbiór Rzeczypospolitej (1772)

Rosja, Prusy i Austria wykorzystały słabość państwa i walki z konfederacją barską, by zabrać mu rozległe ziemie. Prusy zajęły większość Prus Królewskich bez Gdańska i Torunia, Warmię i część ziem nad Notecią, Austria - południową Małopolskę i Ruś Czerwoną ze Lwowem, a Rosja - Inflanty polskie i wschodnią Białoruś. Ziemie zajęte przez Austrię nazwano Galicją. Sejm rozbiorowy (1773-1775) zatwierdził rozbiór mimo protestu posła Tadeusza Rejtana. Powołał też Radę Nieustającą - pierwszy stały rząd, działający pod nadzorem ambasadora Rosji. (podpowiedź: 1772 - trzy państwa, pierwsze cięcie.)

30.Komisja Edukacji Narodowej (1773)

Powołana przez sejm w 1773 r. po rozwiązaniu zakonu jezuitów, który prowadził wiele szkół. Była pierwszym w Europie urzędem państwowym kierującym całym szkolnictwem - jakby ministerstwem oświaty. Przejęła majątek i szkoły jezuitów, zreformowała akademie w Krakowie (Hugo Kołłątaj) i Wilnie, tworząc Szkołę Główną Koronną i Litewską. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych wydało podręczniki po polsku. Wprowadzono naukę przyrody, matematyki, historii i języka polskiego oraz wychowanie obywatelskie.

31.Kultura czasów stanisławowskich

Stanisław August był mecenasem sztuki i nauki. Na obiadach czwartkowych na Zamku Królewskim spotykał się z pisarzami, uczonymi i artystami. Przebudował wnętrza Zamku i stworzył Łazienki z Pałacem na Wyspie w stylu klasycyzmu, nawiązującym do antyku. Nadwornym malarzem był Marcello Bacciarelli, a Bernardo Bellotto, zwany Canalettem, malował dokładne widoki Warszawy, pomocne po 1945 r. w odbudowie miasta. Biskup Ignacy Krasicki pisał bajki i satyry, krytykując wady szlachty.

32.Sejm Wielki (Czteroletni, 1788-1792)

Obradował jako sejm skonfederowany, więc uchwały zapadały większością głosów i nie groziło mu liberum veto. Marszałkiem koronnym był Stanisław Małachowski, a reformy przygotowywali m.in. Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj. Sejm uchwalił powiększenie armii do 100 tys. żołnierzy, stały podatek szlachty i duchowieństwa (ofiara dziesiątego grosza) i sojusz z Prusami (1790). Po czarnej procesji mieszczan (1789) przyjął Prawo o miastach (1791): nietykalność osobistą mieszczan, prawo kupna ziemi i dostęp do urzędów.

33.Konstytucja 3 maja (1791)

Ustawa Rządowa uchwalona 3 maja 1791 r. - pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie i druga na świecie po amerykańskiej. Wprowadziła trójpodział władzy: ustawodawczą miał sejm (izba poselska i senat) decydujący większością głosów, wykonawczą - król ze Strażą Praw, sądowniczą - niezależne sądy. Zniosła liberum veto, konfederacje i wolną elekcję: tron stał się dziedziczny (po śmierci króla - dla dynastii saskiej). Chłopów wzięła „pod opiekę prawa”, a katolicyzm uznała za religię panującą przy wolności innych wyznań.

34.Konfederacja targowicka i wojna w obronie konstytucji (1792)

Magnaci przeciwni reformom - Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski - przygotowali w Petersburgu akt konfederacji, ogłoszony w Targowicy w maju 1792 r. Wezwali na pomoc Rosję, której wojska wkroczyły do kraju; Prusy nie dotrzymały sojuszu. W wojnie w obronie Konstytucji 3 maja książę Józef Poniatowski zwyciężył pod Zieleńcami (król ustanowił wtedy order Virtuti Militari), a Kościuszko bronił się pod Dubienką. W lipcu król przystąpił do Targowicy i wojna się skończyła.

35.II rozbiór Rzeczypospolitej (1793)

Dokonały go Rosja i Prusy; Austria, zajęta wojną z rewolucyjną Francją, nie wzięła w nim udziału. Prusy zabrały m.in. Wielkopolskę oraz Gdańsk i Toruń, a Rosja - rozległe ziemie wschodnie z Mińskiem, Podolem i wschodnim Wołyniem. Rozbiór zatwierdził pod naciskiem wojsk rosyjskich sejm w Grodnie (1793) - ostatni sejm Rzeczypospolitej, który unieważnił też Konstytucję 3 maja. Targowiczanie, którzy mieli bronić „wolności szlacheckich”, doprowadzili do okrojenia państwa. (podpowiedź: 1793 - dwa państwa, bez Austrii.)

36.Insurekcja kościuszkowska (1794)

24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko złożył na Rynku w Krakowie przysięgę i jako Naczelnik poprowadził powstanie przeciw Rosji i Prusom. 4 kwietnia pod Racławicami pokonał Rosjan z pomocą kosynierów; chłop Wojciech Bartosz Głowacki zdobył armatę. W kwietniu wybuchły powstania w Warszawie (z udziałem szewca Jana Kilińskiego) i Wilnie. Uniwersał połaniecki dał chłopom wolność osobistą i zmniejszył pańszczyznę. 10 października Kościuszko przegrał pod Maciejowicami i trafił do niewoli.

37.Tadeusz Kościuszko

Urodził się w 1746 r. na Polesiu, kształcił się w Szkole Rycerskiej i we Francji. W wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych był inżynierem wojskowym: budował fortyfikacje, m.in. pod Saratogą i w West Point, i został generałem armii amerykańskiej. W tej wojnie walczył też Kazimierz Pułaski, zwany ojcem kawalerii amerykańskiej, który zginął pod Savannah. Kościuszko walczył w 1792 r. pod Dubienką, a w 1794 r. stanął na czele insurekcji. Zmarł w 1817 r. w Szwajcarii, spoczywa na Wawelu.

38.III rozbiór (1795) i koniec państwa

Po upadku insurekcji i rzezi warszawskiej Pragi przez wojska rosyjskie Rosja, Prusy i Austria podzieliły resztę Rzeczypospolitej. Prusy zajęły Mazowsze z Warszawą, Austria - Małopolskę z Krakowem i Lublinem, a Rosja - Litwę, Kurlandię i zachodni Wołyń. Stanisław August abdykował w 1795 r. w Grodnie i zmarł w 1798 r. w Petersburgu. W 1797 r. zaborcy umówili się, że nazwa Królestwa Polskiego ma zniknąć. Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata - do 1918 r.

39.Przyczyny upadku Rzeczypospolitej

Przyczyny wewnętrzne: słaba władza centralna, liberum veto i zrywanie sejmów, mała armia i pusty skarb, prywata i anarchia magnatów, którzy szukali oparcia w obcych państwach, oraz upośledzenie chłopów i mieszczan. Przyczyny zewnętrzne: sąsiedztwo silnych monarchii absolutnych - Rosji, Prus i Austrii - z licznymi armiami, zainteresowanych słabością Rzeczypospolitej i porozumiewających się co do jej podziału. Reformy Sejmu Wielkiego przyszły zbyt późno, gdy sąsiedzi mogli je zbrojnie przekreślić.

40.Bilans panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

Zasługi: reformy oświaty (Szkoła Rycerska, KEN), mecenat kultury i nauki, rozwój Warszawy, porządkowanie skarbu i wojska, współtworzenie Konstytucji 3 maja; jego czasy to polskie oświecenie. Słabości i porażki: tron uzyskany dzięki Katarzynie II i uległość wobec Rosji, trzy rozbiory za jego panowania, przystąpienie do konfederacji targowickiej w 1792 r., które zakończyło obronę konstytucji, oraz abdykacja. Ocena zależy od tego, czy więcej waży odnowa państwa i kultury, czy utrata niepodległości.