Polska pierwszych Piastów i przemiany w XII–XIII wieku

Około 8 tysięcy lat temu na ziemiach polskich rozpoczęto uprawę roli. W latach 1500–500 p.n.e. rozwijała się kultura łużycka, z którą związany jest gród w Biskupinie.

Przed początkiem naszej ery na ziemiach polskich pojawili się Wandalowie, a na początku naszej ery także Goci. W wyniku wielkich migracji w V–VI wieku większość Germanów odeszła, a przybyli Słowianie wymieszali się z lokalną ludnością.

W IX wieku powstał „Geograf Bawarski”, spis ludów Europy Środkowej i Wschodniej oraz liczby ich grodów. Wymieniał także plemiona zamieszkujące ziemie polskie.

Do plemion ziem polskich w X wieku należeli:

• Polanie i Wiślanie.
• Mazowszanie i Ślężanie.
• Lędzianie i Pomorzanie.

Mieszko I, władca z dynastii Piastów, panował około 960–992 roku i był twórcą polskiej państwowości. Rozszerzył państwo o Mazowsze, Śląsk i Małopolskę, a w 972 roku pokonał pod Cedynią niemieckiego margrabiego Hodona.

Przyjęcie chrztu w 966 roku wiązało się z zagrożeniem ze strony państw chrześcijańskich, małżeństwem z czeską księżniczką Dobrawą oraz dążeniem do umocnienia władzy i siły państwa.

Chrystianizacja włączyła państwo Polan w krąg kultury łacińskiej i podniosła jego znaczenie jako części świata chrześcijańskiego. Władza księcia zyskała religijne uzasadnienie: był postrzegany jako „boży pomazaniec”. Mieszko założył pierwsze biskupstwo w Poznaniu.

Monarchia patrymonialna była wczesnośredniowieczną formą ustroju feudalnego, w której król lub książę traktował państwo jako prywatną własność i dziedziczny majątek. Primogenitura oznaczała dziedziczenie majątku, tytułu lub tronu przez najstarszego potomka w linii prostej, najczęściej najstarszego syna.

Bolesław Chrobry panował w latach 992–1025. Utrzymywał dobre stosunki z cesarzem Ottonem III i wyraził zgodę na misję biskupa Wojciecha w Prusach w 997 roku.

Podczas zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku utworzono arcybiskupstwo w Gnieźnie, którym kierował Radzim Gaudenty. Podlegały mu biskupstwa w Krakowie, Kołobrzegu i Wrocławiu.

Wojny Chrobrego z cesarzem Henrykiem II zakończył pokój w Budziszynie w 1018 roku. Chrobry przyłączył Łużyce, Milsko, Miśnię, Słowację i Morawy.

W 1018 roku wyprawił się także na Ruś, zdobył Kijów i przyłączył Grody Czerwieńskie. W 1025 roku został pierwszym królem Polski.

Mieszko II panował w latach 1025–1031 i 1032–1034, a koronowany został w 1025 roku. Był wykształconym, młodszym synem Bolesława Chrobrego. Za jego rządów państwo utraciło ziemie przyłączone przez ojca, a władca stracił koronę.

Starszy syn Chrobrego, Bezprym, został pominięty przy wyznaczaniu następcy na rzecz Mieszka II. Sprzymierzył się z Jarosławem Mądrym i cesarzem Konradem II, którzy najechali Polskę w 1031 roku. Wypędził Mieszka, rządził w latach 1031–1032 i odesłał insygnia koronacyjne do Niemiec; w 1032 roku został zamordowany.

Po śmierci Mieszka II nastąpił bunt możnych w 1034 roku, a około 1037 roku bunt ludowy i zniszczenie polskiej organizacji kościelnej. W 1038 roku czeski książę Brzetysław spustoszył Wielkopolskę i zagarnął Śląsk.

Kazimierz Odnowiciel odzyskał Wielkopolskę, Mazowsze, Małopolskę i Śląsk. Musiał płacić Czechom trybut ze Śląska i uczynił Kraków głównym ośrodkiem swojej władzy. Nie zdołał odbudować arcybiskupstwa w Gnieźnie ani odzyskać Pomorza Gdańskiego i Zachodniego.

Nadawanie wojom ziemi w zamian za służbę rycerską stanowiło początek systemu feudalnego w Polsce.

Bolesław II Śmiały panował w latach 1058–1079. Należał do obozu gregoriańskiego i wielokrotnie wyprawiał się na Węgry, aby osadzić na tronie sprzymierzeńców papieża Grzegorza VII.

W 1075 roku odbudował arcybiskupstwo w Gnieźnie, a w 1076 roku został koronowany. Przyłączył Grody Czerwieńskie i przestał płacić Czechom trybut ze Śląska. Po zamordowaniu biskupa krakowskiego Stanisława w 1079 roku został wygnany.

Jego młodszy brat, Władysław I Herman, panował w latach 1079–1102. Przystąpił do obozu cesarskiego, ponownie płacił Czechom trybut ze Śląska i nie koronował się na króla. Faktyczną władzę sprawował palatyn Sieciech.

W 1097 roku Herman podzielił kraj między synów, pozostawiając sobie Mazowsze. Zbigniew, popierany przez możnych, otrzymał Wielkopolskę, Kujawy i ziemię sieradzko-łęczycką. Bolesław Krzywousty, popierany przez rycerstwo, władał Śląskiem i Małopolską.

Bolesław III Krzywousty panował w latach 1102–1138. Po śmierci ojca pokonał Zbigniewa i zjednoczył kraj. Powstrzymał też najazd cesarza Henryka V.

Przyłączył Pomorze Gdańskie, a w latach 1121–1122 podporządkował sobie Pomorze Zachodnie; książę Warcisław złożył mu hołd lenny.

Na zjeździe w Merseburgu w 1135 roku złożył hołd cesarzowi Lotarowi III. W 1136 roku papież Innocenty II wydał bullę gnieźnieńską, która potwierdzała niezależność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od Magdeburga.

W 1138 roku statut Krzywoustego ustanowił podział kraju między synów oraz zasady senioratu i pryncypatu. Zapoczątkował okres rozbicia dzielnicowego.

W XII–XIII wieku przybywali osadnicy, zwłaszcza z terenów niemieckich. Władcy, Kościół i możni zakładali wsie i miasta na nowych zasadach. Rosły plony, rozwijały się rzemiosło i handel, a społeczeństwo zaczęło dzielić się na stany o odrębnych prawach.

Lokacja na prawie niemieckim opierała się na umowie właściciela ziemi z zasadźcą. Zasadźca organizował osadę i sprowadzał mieszkańców. Powodzeniu lokacji sprzyjały jasne prawa i obowiązki, samorząd oraz okres wolnizny.

We wsi sołtys zarządzał osadą, a ława wiejska rozstrzygała spory. Rodzinie osadników przypadał zwykle łan, czyli około 16–27 hektarów ziemi.

Wolnizna oznaczała czasowe zwolnienie z opłat, aby osadnicy mogli zagospodarować ziemię. Nie była zwolnieniem bezterminowym.

Przy czynszu osadnicy sprzedawali część produkcji, żeby uzyskać pieniądze na opłaty. Rzemieślnicy jednej branży zrzeszali się w cechach, które pilnowały jakości i zasad wykonywania zawodu. W XIII wieku rozwinęło się wydobycie soli kamiennej w Bochni i Wieliczce.

W lokowanym mieście rynek i ratusz stanowiły centrum handlu i zgromadzeń mieszkańców. Ulice miały regularny układ i często przecinały się pod kątem prostym.

Wójt reprezentował właściciela miasta, natomiast rada miejska mieszkańców. Takie rozdzielenie funkcji było częścią organizacji samorządowej.

Do miast lokowanych na prawie niemieckim należały Złotoryja w 1211 roku, Wrocław w 1242 roku, Poznań w 1253 roku oraz Kraków w 1257 roku.

Prawo magdeburskie stało się wzorem dla lokowanych miast. W Polsce rozwijały się także prawo średzkie i chełmińskie.

Uniwersalizm ottoński był średniowieczną koncepcją polityczną Ottona III, zakładającą zjednoczenie chrześcijańskiej Europy w jedno potężne imperium.