Rozpad Jugosławii i wojny na Bałkanach

Powojenna Jugosławia łączyła sześć republik o odmiennych tradycjach historycznych, strukturze narodowej i poziomie rozwoju. Kosowo i Wojwodina pozostawały częściami Serbii, lecz dysponowały autonomią. Po zerwaniu ze Stalinem w 1948 r. państwo prowadziło niezależną politykę zagraniczną, dlatego jego rozpadu nie należy przedstawiać jako prostego skutku utraty radzieckiej kontroli.

Władzę spajały partia komunistyczna, armia i autorytet Josipa Broza Tity. Konstytucja z 1974 r. wzmacniała republiki i okręgi autonomiczne; po śmierci Tity w 1980 r. kolegialne kierownictwo musiało uzgadniać interesy coraz bardziej skonfliktowanych ośrodków.

Kryzys gospodarczy lat osiemdziesiątych obejmował zadłużenie, inflację i bezrobocie. Bogatsze Słowenia i Chorwacja kwestionowały obciążenia związane z finansowaniem słabszych regionów. Upadek komunizmu osłabił wspólną ideologię, a wybory wielopartyjne umożliwiły przejęcie władzy przez ugrupowania odwołujące się do programów narodowych.

Najważniejsza sprzeczność dotyczyła tego, czy samostanowienie przysługuje republikom w ich istniejących granicach, czy narodom zamieszkującym także terytoria innych republik. Niepodległość Chorwacji lub Bośni oznaczała, że część Serbów znajdzie się poza państwem zdominowanym przez Serbię. Roszczenia do wspólnego państwa serbskiego prowadziły więc do kwestionowania granic republik.

Slobodan Milošević wykorzystywał poczucie zagrożenia Serbów i wzmacniał wpływy Serbii w federacji. Ograniczenie autonomii Kosowa i Wojwodiny pod koniec lat osiemdziesiątych pogłębiło obawy przed centralizacją. W Chorwacji program niepodległości realizował Franjo Tuđman, a w Bośni ważną rolę odgrywał Alija Izetbegović.

Propaganda przedstawiała całe społeczności jako zagrożenie, przywołując także pamięć zbrodni z II wojny światowej. Ułatwiało to mobilizację polityczną i usprawiedliwianie przemocy wobec cywilów. Religia wzmacniała granice tożsamości, ale zasadnicze spory dotyczyły władzy, terytorium i bezpieczeństwa.

Nie należy utożsamiać obywateli Serbii z wszystkimi Serbami ani wszystkich mieszkańców Bośni z Boszniakami. Odpowiedzialność za zbrodnie wymaga wskazania konkretnych przywódców, formacji i sprawców.

Słowenia i Chorwacja ogłosiły niepodległość 25 czerwca 1991 r. W Słowenii walki z armią federalną były krótkie, ponieważ republika była stosunkowo jednolita narodowo i nie stanowiła głównego obszaru serbskich roszczeń terytorialnych. Porozumienie z Brioni z 7 lipca przerwało starcia; później JNA wycofała się ze Słowenii.

W Chorwacji liczna ludność serbska zamieszkiwała zwarte obszary, a miejscowi przywódcy odrzucali nowe władze. Wspierane przez JNA siły serbskie opanowały część republiki. Zdobycie Vukovaru w listopadzie 1991 r. nastąpiło po wyniszczającym oblężeniu. Ostrzał Dubrownika wywołał międzynarodowe protesty także ze względu na zabytkowy charakter miasta.

Od 1992 r. siły pokojowe ONZ próbowały stabilizować sytuację, lecz nie rozwiązały sporu o suwerenność. Operacje chorwackie „Błysk” i „Burza” w 1995 r. przywróciły kontrolę nad większością utraconych obszarów. Sukcesom militarnym towarzyszyły masowe przemieszczenia ludności serbskiej i zbrodnie przeciw cywilom.

Wschodnia Slawonia została objęta przejściową administracją ONZ na podstawie porozumienia erduckiego z 1995 r. Jej reintegracja z Chorwacją zakończyła się pokojowo w 1998 r.

Bośnia i Hercegowina była szczególnie podatna na konflikt z powodu przemieszania Boszniaków, Serbów i Chorwatów. Referendum niepodległościowe z przełomu lutego i marca 1992 r. zostało w większości zbojkotowane przez Serbów. Po ogłoszeniu niepodległości i międzynarodowym uznaniu republiki walki rozwinęły się na wielką skalę.

Siły bośniackich Serbów, wspierane przez Serbię i wyposażone między innymi w uzbrojenie dawnej JNA, opanowały rozległe obszary. Ich przywódcami byli Radovan Karadžić i Ratko Mladić. W latach 1993–1994 trwał również konflikt boszniacko-chorwacki. Porozumienie waszyngtońskie z marca 1994 r. zakończyło go i utworzyło Federację Bośni i Hercegowiny.

Czystki etniczne służyły podporządkowaniu obszaru przez usunięcie ludności uznanej za obcą. Towarzyszyły im obozy, gwałty, niszczenie domów i miejsc kultu. Zbrodnie popełniały różne strony, lecz ich skala i odpowiedzialność nie były jednakowe.

Oblężenie Sarajewa trwało od 1992 do 1996 r. W lipcu 1995 r. w Srebrenicy siły bośniackich Serbów dokonały ludobójstwa mimo statusu strefy bezpieczeństwa ONZ.

Początkowa reakcja międzynarodowa opierała się na dyplomacji, sankcjach, pomocy humanitarnej i misjach ONZ. Embargo na dostawy broni do Jugosławii w praktyce utrwalało przewagę sił już dysponujących dużymi zasobami dawnej armii federalnej. Mandat i możliwości UNPROFOR ograniczały skuteczność ochrony ludności.

Po zbrodni w Srebrenicy i kolejnym ostrzale Sarajewa w 1995 r. NATO przeprowadziło kampanię lotniczą przeciw siłom bośniackich Serbów. Presja militarna, zmiany sytuacji na froncie i dyplomacja amerykańska stworzyły warunki do negocjacji.

Porozumienie z Dayton uzgodniono w listopadzie 1995 r., a podpisano 14 grudnia w Paryżu. Zachowało ono jedno państwo złożone z Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej. Międzynarodowe siły IFOR, a następnie SFOR, nadzorowały wojskowe aspekty pokoju.

Rozbudowany podział urzędów i mechanizmów decyzyjnych miał zabezpieczać interesy trzech głównych narodów, ale utrudniał sprawne rządzenie. Późniejsze ustanowienie odrębnego dystryktu Brčko dodatkowo komplikuje prosty opis państwa jako dwóch części.

Po ograniczeniu autonomii Kosowa albańska większość rozwijała równoległe instytucje i pokojowy opór związany z Ibrahimem Rugovą. Brak rozwiązania politycznego sprzyjał wzrostowi znaczenia UÇK. W latach 1998–1999 walki i operacje serbskich sił bezpieczeństwa doprowadziły do rozległej przemocy oraz przemieszczeń ludności.

Po niepowodzeniu negocjacji w Rambouillet NATO rozpoczęło 24 marca 1999 r. bombardowanie Federalnej Republiki Jugosławii. Kampania trwała do 10 czerwca. Uzasadniano ją potrzebą zatrzymania katastrofy humanitarnej, lecz brak wyraźnego upoważnienia Rady Bezpieczeństwa ONZ wywołał spór prawny. Bombardowania powodowały również ofiary cywilne i zniszczenia infrastruktury.

Porozumienie wojskowe z Kumanowa przewidywało wycofanie sił jugosłowiańskich. Rezolucja 1244 stworzyła podstawy administracji UNMIK i obecności KFOR, nie uznając niepodległości Kosowa. Po wycofaniu sił serbskich dochodziło także do przemocy i wypędzeń wymierzonych w Serbów, Romów oraz inne mniejszości.

Kosowo ogłosiło niepodległość 17 lutego 2008 r. Opinia doradcza Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z 2010 r. dotyczyła zgodności samej deklaracji z prawem międzynarodowym, a nie obowiązku uznania państwa przez innych.

Macedonia wystąpiła z federacji pokojowo w 1991 r., ale w 2001 r. doszło tam do konfliktu sił państwowych z albańskimi rebeliantami. Porozumienie ochrydzkie rozszerzyło prawa Albańczyków i ograniczyło ryzyko dalszej wojny. Państwo nosi obecnie nazwę Macedonia Północna.

Serbia i Czarnogóra tworzyły od 1992 r. Federalną Republikę Jugosławii, przekształconą w 2003 r. w luźniejszy związek państwowy. Referendum i niepodległość Czarnogóry w 2006 r. zakończyły jego istnienie.

Utworzony przez ONZ w 1993 r. Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii sądził osoby odpowiedzialne za najpoważniejsze zbrodnie. Nie był tym samym organem co Międzynarodowy Trybunał Karny. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości rozpatruje natomiast spory między państwami, a nie procesy karne jednostek.

Na maturze rozszerzonej:

• Odróżniaj przyczyny strukturalne od bezpośrednich wydarzeń uruchamiających walki.
• W analizie mapy sprawdzaj, czy przedstawia granice republik, państw czy obszary kontrolowane wojskowo.
• W źródle propagandowym rozpoznawaj interes autora, uogólnienia o narodach i uzasadnienia roszczeń terytorialnych.
• Oceniając interwencję, oddzielaj jej cele humanitarne, podstawę prawną i rzeczywiste skutki.