Starożytna Grecja - polis, igrzyska i mity

1.Hellada i Hellenowie

Starożytni Grecy nazywali siebie Hellenami, a swój kraj Helladą. Mieszkali na górzystym południu Półwyspu Bałkańskiego i na wyspach Morza Egejskiego. Ponieważ żyznej ziemi było mało, uprawiali głównie oliwki i winorośl, a wielu z nich zajmowało się żeglugą i handlem.

2.Polis

Greckie państwo-miasto: miasto razem z okolicznymi wsiami i polami. Każda polis była niezależna - miała własne prawa, władze, wojsko i pieniądze. Najsłynniejsze poleis to Ateny i Sparta. Grecy z różnych miast łączyła wspólna religia, język i igrzyska.

3.Akropol

Ufortyfikowane wzgórze w greckim mieście, na którym wznosiły się świątynie bogów. W razie wojny chronili się tam mieszkańcy. Najsłynniejszy jest Akropol w Atenach z Partenonem.

4.Agora

Główny plac w greckim mieście - targowisko i centrum życia. Na agorze handlowano, spotykano się, rozmawiano o polityce i załatwiano sprawy urzędowe.

5.Demokracja ateńska

Ustrój Aten, w którym o sprawach państwa decydowali sami obywatele. Nazwa pochodzi od greckich słów demos - lud i kratos - władza, czyli „władza ludu”. Obywatelami byli tylko dorośli mężczyźni, których rodzice byli Ateńczykami. Kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy nie mieli praw politycznych.

6.Zgromadzenie ludowe

Najważniejsza władza w Atenach. Mogli w nim uczestniczyć wszyscy obywatele. Zbierało się kilkadziesiąt razy w roku na wzgórzu Pnyks i przez głosowanie uchwalało prawa, decydowało o wojnie i pokoju oraz wybierało dowódców wojska, czyli strategów.

7.Ostracyzm (sąd skorupkowy)

Sposób ochrony demokracji w Atenach. Obywatele pisali na glinianych skorupkach imię polityka, który ich zdaniem był groźny dla państwa. Ten, kto otrzymał najwięcej głosów, musiał na 10 lat opuścić Ateny.

8.Perykles

Najsłynniejszy przywódca Aten w V w. p.n.e. Za jego rządów nastał złoty wiek Aten: rozkwitła demokracja, a na Akropolu zbudowano Partenon. Wprowadził wynagrodzenie dla urzędników i sędziów, aby także biedni obywatele mogli pełnić urzędy.

9.Sparta

Polis na Peloponezie, w krainie Lakonii, słynąca z najlepszego wojska w Grecji. Na czele państwa stało dwóch królów, którzy dowodzili wojskiem, a ważne decyzje podejmowała rada starszych. Pełnoprawni obywatele, Spartiaci, zajmowali się tylko wojaczką, a ziemię uprawiali dla nich zniewoleni heloci.

10.Wychowanie spartańskie

Chłopców w wieku 7 lat zabierano rodzicom i wychowywano we wspólnych obozach. Uczyli się walki, posłuszeństwa, znoszenia głodu, zimna i bólu. Ćwiczyły także dziewczęta, by wyrosły na silne matki wojowników. Spartanie mówili krótko i treściwie - stąd słowo „lakoniczny”.

11.Igrzyska olimpijskie

Zawody sportowe ku czci Zeusa, organizowane od 776 p.n.e. w Olimpii na Peloponezie co cztery lata - ten czteroletni okres nazywano olimpiadą. Startować mogli tylko wolni Grecy - mężczyźni. Starożytne igrzyska zakazano pod koniec IV w. n.e., a nowożytne wznowiono w 1896 r. w Atenach.

12.Pokój olimpijski

Zawieszenie walk między greckimi miastami na czas igrzysk. Dzięki niemu zawodnicy i widzowie mogli bezpiecznie dotrzeć do Olimpii i wrócić do domu.

13.Konkurencje olimpijskie

Najstarszą konkurencją był bieg na długość stadionu, czyli ok. 192 m. Później doszły m.in. zapasy, walka na pięści, wyścigi rydwanów oraz pięciobój: bieg, skok w dal, rzut dyskiem, rzut oszczepem i zapasy.

14.Wieniec oliwny

Nagroda dla zwycięzcy igrzysk olimpijskich - wieniec z gałązek oliwnych. Mistrz zdobywał też ogromną sławę: poeci układali o nim pieśni, a rodzinne miasto stawiało mu posągi i nagradzało go przywilejami.

15.Olimp

Najwyższa góra Grecji, na której według mitów mieszkali najważniejsi bogowie, zwani olimpijskimi. Grecy wierzyli w wielu bogów (politeizm), którzy wyglądali i zachowywali się jak ludzie, ale byli nieśmiertelni i potężni.

16.Zeus

Najważniejszy z greckich bogów, władca nieba i ziemi. Rzucał pioruny i strzegł porządku na świecie. Jego symbolami były piorun i orzeł. Ku jego czci odbywały się igrzyska w Olimpii.

17.Posejdon

Brat Zeusa, bóg mórz. Uderzeniem trójzęba wywoływał burze na morzu i trzęsienia ziemi. Modlili się do niego żeglarze i rybacy.

18.Hades

Brat Zeusa, władca podziemnej krainy zmarłych. Nie mieszkał na Olimpie, lecz w swoim podziemnym królestwie.

19.Atena

Bogini mądrości, rzemiosła i sprawiedliwej wojny, opiekunka Aten. Według mitu narodziła się w zbroi z głowy Zeusa. Jej symbolami były sowa i drzewo oliwne. Na jej cześć zbudowano Partenon.

20.Apollo

Bóg światła, sztuki, poezji i muzyki, przedstawiany z lirą. W jego świątyni w Delfach działała słynna wyrocznia, u której Grecy pytali o przyszłość. Jego siostrą bliźniaczką była Artemida, bogini łowów.

21.Hermes

Posłaniec bogów w sandałach ze skrzydełkami. Opiekował się kupcami, podróżnymi, a nawet złodziejami.

22.Mit

Dawna opowieść o bogach i herosach. Mity wyjaśniały, jak powstał świat, skąd biorą się zjawiska przyrody i jak należy postępować. Zbiór mitów danego ludu to mitologia.

23.Prometeusz

Tytan, który ukradł bogom ogień i podarował go ludziom. Za karę Zeus przykuł go do skały, a orzeł codziennie wyjadał mu wątrobę, która odrastała. Uwolnił go Herakles. Prometeusz jest symbolem poświęcenia dla innych.

24.Herakles

Najsilniejszy z greckich herosów, syn Zeusa i śmiertelnej kobiety. Wykonał dwanaście słynnych prac, m.in. pokonał lwa nemejskiego, zabił wielogłową hydrę i w jeden dzień oczyścił zaniedbane stajnie króla Augiasza.

25.Dedal i Ikar

Dedal, genialny wynalazca, był uwięziony z synem Ikarem na Krecie. Zrobił skrzydła z piór sklejonych woskiem i obaj uciekli. Ikar, wbrew ostrzeżeniom ojca, wzleciał za blisko słońca - wosk się stopił, a chłopiec spadł do morza i zginął.

26.Tezeusz i Minotaur

Ateński heros Tezeusz zabił w labiryncie na Krecie Minotaura - potwora o ciele człowieka i głowie byka. Z labiryntu wyszedł dzięki kłębkowi nici, który dała mu królewna Ariadna.

27.Homer

Grecki poeta, według tradycji niewidomy, autor dwóch eposów. „Iliada” opowiada o wojnie trojańskiej, a „Odyseja” o dziesięcioletniej tułaczce Odyseusza, który po wojnie wracał na rodzinną wyspę Itakę.

28.Teatr grecki

Teatr narodził się w Atenach ze świąt ku czci boga Dionizosa. Wystawiano tragedie i komedie. Grali wyłącznie mężczyźni w maskach, a widownia w kształcie półkola wznosiła się na zboczu wzgórza. Słynnym autorem tragedii był Sofokles, a komedii - Arystofanes.

29.Partenon

Świątynia bogini Ateny na Akropolu w Atenach, zbudowana w V w. p.n.e. za rządów Peryklesa. Otaczały ją marmurowe kolumny, a w środku stał wielki posąg Ateny ze złota i kości słoniowej, dzieło rzeźbiarza Fidiasza.

30.Filozofia

Nauka powstała w Grecji, której nazwa znaczy „umiłowanie mądrości”. Filozofowie szukali odpowiedzi na pytania o świat, prawdę i dobre życie. Najsłynniejsi to Sokrates, jego uczeń Platon i uczeń Platona - Arystoteles.