Historia
Zimna wojna - podzielony świat po 1945 roku
Zestaw wyjaśnia, jak po 1945 r. świat podzielił się na blok zachodni z USA i blok wschodni z ZSRS. Poznasz żelazną kurtynę, doktrynę Trumana, plan Marshalla, blokadę Berlina, NATO, Układ Warszawski i RWPG, wyścig zbrojeń i kosmiczny, wojny w Korei i Wietnamie, mur berliński, kryzys kubański oraz interwencje ZSRS na Węgrzech i w Czechosłowacji.
Podcast
Ładuję…
1.Zimna wojna
Rywalizacja USA i ZSRS oraz ich sojuszników w latach ok. 1947-1991. Supermocarstwa nie walczyły ze sobą bezpośrednio, ale rywalizowały politycznie, gospodarczo, w zbrojeniach, w kosmosie i w propagandzie, a także wspierały przeciwne strony w konfliktach lokalnych, np. w Korei i Wietnamie.
2.Supermocarstwo
Państwo o tak wielkiej sile wojskowej, gospodarczej i politycznej, że wpływa na losy całego świata. Po II wojnie światowej supermocarstwami były Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki (ZSRS).
3.Blok zachodni i blok wschodni
Dwa obozy zimnej wojny. Blok zachodni skupiony wokół USA tworzyły państwa demokratyczne z gospodarką rynkową (m.in. Wielka Brytania, Francja, RFN). Blok wschodni skupiony wokół ZSRS tworzyły państwa komunistyczne z gospodarką centralnie planowaną (m.in. Polska, NRD, Czechosłowacja, Węgry).
4.Państwa satelickie
Państwa formalnie niepodległe, ale w rzeczywistości podporządkowane ZSRS, który decydował o ich polityce. Po 1945 r. były to państwa Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polska, w których władzę z pomocą ZSRS przejęli komuniści.
5.Żelazna kurtyna
Określenie granicy dzielącej Europę na część komunistyczną i demokratyczną. Spopularyzował je były premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill w przemówieniu w Fulton (USA) 5 marca 1946 r., mówiąc, że kurtyna zapadła „od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem”. Granicę strzegły zasieki, wieże i patrole.
6.Doktryna Trumana (1947 r.)
Zasada polityki USA ogłoszona w marcu 1947 r. przez prezydenta Harry'ego Trumana: Stany Zjednoczone będą pomagać państwom zagrożonym przejęciem władzy przez komunistów. Najpierw pomoc otrzymały Grecja i Turcja. Rozpoczęła politykę powstrzymywania komunizmu.
7.Plan Marshalla
Program amerykańskiej pomocy gospodarczej na odbudowę Europy po II wojnie światowej, ogłoszony w czerwcu 1947 r. przez sekretarza stanu USA George'a Marshalla. W latach 1948-1951 kraje Europy Zachodniej otrzymały ok. 13 mld dolarów. ZSRS odrzucił pomoc i zmusił do odmowy także Polskę i Czechosłowację.
8.RWPG
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej - organizacja gospodarcza państw bloku wschodniego kierowana przez ZSRS, utworzona w styczniu 1949 r. jako odpowiedź na plan Marshalla. Rozwiązano ją w 1991 r.
9.Strefy okupacyjne Niemiec
Po klęsce w 1945 r. Niemcy podzielono na cztery strefy: amerykańską, brytyjską, francuską i sowiecką. Leżący w strefie sowieckiej Berlin również podzielono na cztery sektory, dlatego zachodnia część miasta była wyspą otoczoną przez obszar kontrolowany przez ZSRS.
10.Blokada Berlina (1948-1949)
Pierwszy wielki kryzys zimnej wojny. W czerwcu 1948 r. ZSRS zamknął drogi lądowe i wodne prowadzące do zachodnich sektorów Berlina, chcąc zmusić Zachód do rezygnacji z miasta. Zachód odpowiedział mostem powietrznym, a w maju 1949 r. ZSRS zniósł blokadę.
11.Most powietrzny
Akcja zaopatrywania Berlina Zachodniego przez samoloty amerykańskie i brytyjskie w czasie blokady w latach 1948-1949. Samoloty lądowały co kilka minut, dostarczając żywność, węgiel i leki dla ponad dwóch milionów mieszkańców.
12.RFN i NRD (1949 r.)
Dwa państwa niemieckie powstałe w 1949 r. Republika Federalna Niemiec (ze stolicą w Bonn) utworzona ze stref zachodnich należała do bloku zachodniego. Niemiecka Republika Demokratyczna (ze stolicą w Berlinie Wschodnim) utworzona ze strefy sowieckiej była państwem komunistycznym. Niemcy zjednoczyły się dopiero w 1990 r.
13.NATO (1949 r.)
Pakt Północnoatlantycki - sojusz obronny utworzony 4 kwietnia 1949 r. w Waszyngtonie przez USA, Kanadę i państwa Europy Zachodniej (12 państw założycielskich). Zasada: atak na jednego członka jest atakiem na wszystkich. Polska należy do NATO od 1999 r.
14.Układ Warszawski (1955 r.)
Sojusz wojskowy państw bloku wschodniego pod przywództwem ZSRS, zawarty 14 maja 1955 r. w Warszawie. Był odpowiedzią na przyjęcie RFN do NATO. Wojska Układu tłumiły próby wyrwania się spod kontroli ZSRS, np. w Czechosłowacji w 1968 r. Rozwiązany w 1991 r.
15.Wyścig zbrojeń
Rywalizacja USA i ZSRS w budowie coraz groźniejszej broni, zwłaszcza jądrowej. USA miały bombę atomową od 1945 r., ZSRS od 1949 r. Później obie strony zbudowały bomby wodorowe i rakiety zdolne przenieść ładunek jądrowy na inny kontynent.
16.Równowaga strachu
Sytuacja, w której USA i ZSRS miały tyle broni jądrowej, że mogły się nawzajem zniszczyć. Strach przed odwetem powstrzymywał obie strony przed bezpośrednim atakiem.
17.Wyścig kosmiczny
Rywalizacja USA i ZSRS w podboju kosmosu, pokazująca siłę techniki każdego z obozów. ZSRS wystrzelił pierwszego sztucznego satelitę Sputnik 1 (4 października 1957 r.) i wysłał pierwszego człowieka w kosmos (1961 r.), a USA jako pierwsze wysłały ludzi na Księżyc (1969 r.).
18.Jurij Gagarin
Radziecki pilot i kosmonauta, pierwszy człowiek w kosmosie. 12 kwietnia 1961 r. okrążył Ziemię w statku Wostok 1. Jego lot był wielkim sukcesem propagandowym ZSRS.
19.Lądowanie na Księżycu (1969 r.)
20 lipca 1969 r. amerykańska misja Apollo 11 wylądowała na Księżycu. Pierwszym człowiekiem, który na nim stanął, był Neil Armstrong. Sukces oznaczał zwycięstwo USA w wyścigu na Księżyc.
20.Wojna w Korei (1950-1953)
Pierwsza wielka wojna zimnej wojny. Komunistyczna Korea Północna, wspierana przez ZSRS, zaatakowała Koreę Południową. Południu pomogły wojska ONZ pod dowództwem USA, a Północy - chińscy żołnierze. Rozejm z 1953 r. utrwalił podział kraju mniej więcej wzdłuż 38. równoleżnika, który trwa do dziś.
21.Powstanie węgierskie (1956 r.)
Zryw Węgrów przeciw władzy komunistycznej, który wybuchł w październiku 1956 r. w Budapeszcie. Premier Imre Nagy ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego. W listopadzie 1956 r. wojska radzieckie krwawo stłumiły powstanie, a Nagy został później stracony.
22.Praska Wiosna (1968 r.)
Próba złagodzenia komunizmu w Czechosłowacji podjęta przez przywódcę partii Aleksandra Dubczeka - tzw. socjalizm z ludzką twarzą: zniesienie cenzury i więcej swobód. W nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r. wkroczyły wojska Układu Warszawskiego, w tym Ludowe Wojsko Polskie, i zakończyły reformy.
23.Mur berliński (1961-1989)
Mur zbudowany 13 sierpnia 1961 r. przez władze NRD, oddzielający Berlin Zachodni od Berlina Wschodniego i NRD. Miał powstrzymać ucieczki mieszkańców NRD na Zachód. Zginęło przy nim wiele osób próbujących uciec. Upadł 9 listopada 1989 r. i stał się symbolem końca zimnej wojny.
24.Kryzys kubański (1962 r.)
Najgroźniejszy moment zimnej wojny, październik 1962 r. ZSRS rozmieścił na Kubie rakiety z głowicami jądrowymi, wymierzone w USA. Prezydent John F. Kennedy ogłosił blokadę morską wyspy. Nikita Chruszczow wycofał rakiety, a USA zobowiązały się nie atakować Kuby. Świat był wtedy najbliżej wojny jądrowej.
25.Fidel Castro
Przywódca rewolucji na Kubie, który w 1959 r. przejął władzę i związał wyspę z ZSRS. Komunistyczna Kuba, położona niecałe 200 km od wybrzeży USA, stała się miejscem kryzysu kubańskiego.
26.Wojna w Wietnamie
Wojna komunistycznego Wietnamu Północnego i partyzantów Wietkongu z Wietnamem Południowym wspieranym przez USA. Od 1965 r. walczyły tam setki tysięcy żołnierzy amerykańskich, a w USA narastały protesty. Amerykanie wycofali się w 1973 r., a w 1975 r. komuniści zajęli Sajgon i zjednoczyli kraj.
27.Koniec zimnej wojny
W 1989 r. upadły rządy komunistów w Europie Środkowo-Wschodniej, a 9 listopada runął mur berliński. W 1990 r. zjednoczyły się Niemcy, w 1991 r. rozwiązano Układ Warszawski i RWPG, a w grudniu 1991 r. rozpadł się ZSRS. Ostatnim przywódcą ZSRS był Michaił Gorbaczow.
Notatka
Dwa bloki i żelazna kurtyna
Po II wojnie światowej na świecie zostały dwa supermocarstwa: Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki (ZSRS). Walczyły razem przeciw Hitlerowi, ale miały zupełnie inne systemy i szybko stały się rywalami.
- Blok zachodni (USA, Europa Zachodnia): demokracja, wolne wybory, gospodarka rynkowa.
- Blok wschodni (ZSRS i jego satelity, w tym Polska): rządy komunistów, cenzura, gospodarka centralnie planowana.
W państwach Europy Środkowo-Wschodniej władzę z pomocą ZSRS przejęli komuniści, a kraje te stały się państwami satelickimi. W 1946 r. Winston Churchill ostrzegł w Fulton, że Europę przedzieliła żelazna kurtyna - pilnie strzeżona granica między dwoma światami.
Rywalizację tę nazywamy zimną wojną (ok. 1947-1991).
Ważne
Zimna wojna była „zimna”, bo USA i ZSRS nie walczyły ze sobą bezpośrednio. Toczyły się jednak krwawe wojny lokalne, np. w Korei i Wietnamie.
Doktryna Trumana, plan Marshalla i RWPG
W 1947 r. prezydent USA ogłosił doktrynę Trumana: Stany Zjednoczone będą pomagać państwom zagrożonym przejęciem władzy przez komunistów. Tak zaczęła się polityka powstrzymywania komunizmu.
W tym samym roku sekretarz stanu George Marshall ogłosił plan Marshalla - wielką pomoc gospodarczą na odbudowę zniszczonej wojną Europy. Pieniądze pomogły szybko odbudować gospodarkę Europy Zachodniej. ZSRS uznał plan za sposób na uzależnienie Europy od USA i zmusił Polskę oraz Czechosłowację do odmowy.
W odpowiedzi w styczniu 1949 r. powstała RWPG, czyli Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, skupiająca państwa bloku wschodniego. W praktyce służyła ona podporządkowaniu ich gospodarek potrzebom ZSRS. Podział Europy objął więc nie tylko politykę, ale i gospodarkę.
Niemcy i Berlin w centrum sporu
Pokonane Niemcy podzielono na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, brytyjską, francuską i sowiecką. Także Berlin, leżący w strefie sowieckiej, podzielono na cztery sektory.
Gdy w 1948 r. Zachód wprowadził w swoich strefach nową walutę, ZSRS rozpoczął blokadę Berlina (1948-1949) - zamknął drogi do zachodnich sektorów miasta.
Przykład
Przez prawie rok samoloty amerykańskie i brytyjskie co kilka minut lądowały w Berlinie Zachodnim z żywnością i węglem. Ten most powietrzny zmusił ZSRS do zniesienia blokady.
W 1949 r. powstały dwa państwa niemieckie: zachodnia RFN i komunistyczna NRD. Z NRD przez Berlin uciekały na Zachód miliony ludzi, dlatego 13 sierpnia 1961 r. władze NRD zbudowały mur berliński. Stał się on symbolem podziału Europy, a jego upadek 9 listopada 1989 r. - symbolem końca zimnej wojny.
Sojusze wojskowe i wyścig zbrojeń
W 1949 r. USA, Kanada i państwa Europy Zachodniej utworzyły sojusz obronny NATO. Gdy w 1955 r. do NATO przyjęto RFN, ZSRS i jego satelity zawarły Układ Warszawski.
Zapamiętaj
NATO - 1949 r. (Zachód), RWPG - 1949 r. (gospodarka Wschodu), Układ Warszawski - 1955 r. (wojsko Wschodu).
Oba bloki prowadziły wyścig zbrojeń. USA miały bombę atomową od 1945 r., a ZSRS od 1949 r. Potem powstały bomby wodorowe i rakiety zdolne dolecieć na inny kontynent. Tak narodziła się równowaga strachu: żadna strona nie chciała zaczynać wojny, która zniszczyłaby obie.
Rywalizacja objęła też kosmos. ZSRS wystrzelił w 1957 r. pierwszego satelitę Sputnik, a w 1961 r. Jurij Gagarin jako pierwszy człowiek poleciał w kosmos. USA odpowiedziały programem Apollo - w 1969 r. Neil Armstrong stanął na Księżycu.
Gorące konflikty: Korea, Kuba, Wietnam
W latach 1950-1953 toczyła się wojna w Korei. Komunistyczna Korea Północna zaatakowała Południe; Południu pomogły wojska ONZ pod dowództwem USA, a Północy - Chiny. Rozejm utrwalił podział Korei, który trwa do dziś.
W 1959 r. na Kubie władzę przejął Fidel Castro i związał wyspę z ZSRS. W październiku 1962 r. wybuchł kryzys kubański: ZSRS ustawił na Kubie rakiety z głowicami jądrowymi. Prezydent John F. Kennedy ogłosił blokadę morską, a Nikita Chruszczow ostatecznie wycofał rakiety w zamian za obietnicę, że USA nie zaatakują Kuby. Świat był wtedy najbliżej wojny jądrowej, dlatego potem uruchomiono bezpośrednią „gorącą linię” Waszyngton-Moskwa.
Najdłuższym konfliktem była wojna w Wietnamie. USA wspierały Wietnam Południowy przeciw komunistom z Północy. Mimo ogromnych sił Amerykanie wycofali się w 1973 r., a w 1975 r. komuniści zjednoczyli kraj.
Interwencje ZSRS w bloku wschodnim i koniec zimnej wojny
ZSRS nie pozwalał państwom satelickim na samodzielność. W październiku 1956 r. wybuchło powstanie węgierskie. Premier Imre Nagy ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego, ale w listopadzie armia radziecka krwawo stłumiła powstanie. Polacy okazywali Węgrom solidarność, m.in. oddając krew dla rannych.
W 1968 r. w Czechosłowacji trwała Praska Wiosna - reformy Aleksandra Dubczeka, nazywane socjalizmem z ludzką twarzą. W sierpniu 1968 r. wkroczyły tam wojska Układu Warszawskiego, w tym Ludowe Wojsko Polskie, i zakończyły reformy.
Zimna wojna skończyła się na przełomie lat 80. i 90. W 1989 r. upadły rządy komunistów w Europie Środkowo-Wschodniej, w 1990 r. zjednoczyły się Niemcy, a w 1991 r. rozwiązano Układ Warszawski i RWPG. W grudniu 1991 r. rozpadł się ZSRS. Polska wstąpiła do NATO w 1999 r.
Quizy w tym zestawie
34 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
26 fiszek uczy się 6
Pierwsi Piastowie i początki Polski32 fiszki uczy się 10
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 3
Kampania wrześniowa i upadek Polski w 1939 r.20 fiszek uczy się 4
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 14
Chronologia: daty, wieki i oś czasu12 fiszek uczy się 2