II Rzeczpospolita w dwudziestoleciu międzywojennym

1.11 listopada 1918 r.

Dzień, w którym Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem polskim. Uznawany za symboliczną datę odzyskania niepodległości po 123 latach niewoli. Dziś obchodzimy wtedy Narodowe Święto Niepodległości.

2.Józef Piłsudski

Twórca Legionów Polskich, od listopada 1918 r. Naczelnik Państwa, a w wojnie z bolszewikami Naczelny Wódz i marszałek Polski. Przywódca obozu sanacji - po przewrocie majowym w 1926 r. aż do śmierci w 1935 r. faktycznie najważniejszy człowiek w państwie, choć nie przyjął urzędu prezydenta.

3.Roman Dmowski

Przywódca narodowej demokracji (endecji) i główny rywal polityczny Piłsudskiego. Podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. przedstawiał polskie żądania terytorialne i razem z Ignacym Janem Paderewskim podpisał w imieniu Polski traktat wersalski.

4.Ignacy Jan Paderewski

Słynny na cały świat pianista i działacz niepodległościowy. Jego przyjazd do Poznania 26 grudnia 1918 r. stał się iskrą powstania wielkopolskiego. W 1919 r. był premierem i ministrem spraw zagranicznych.

5.Powstanie wielkopolskie

Zbrojny zryw Polaków w zaborze pruskim, który wybuchł 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu. Powstańcy opanowali większość Wielkopolski, a w lutym 1919 r. Niemcy zgodzili się na rozejm w Trewirze. To jedno z nielicznych zwycięskich polskich powstań - jego zdobycze potwierdził traktat wersalski.

6.Traktat wersalski (28 czerwca 1919 r.)

Traktat pokojowy kończący I wojnę światową z Niemcami. Polska otrzymała większość Wielkopolski i Pomorze Gdańskie, czyli dostęp do morza. Gdańsk stał się Wolnym Miastem, a o losie Górnego Śląska oraz Warmii, Mazur i Powiśla mieli zdecydować mieszkańcy w plebiscytach.

7.Plebiscyt

Głosowanie mieszkańców spornego terenu, które rozstrzyga, do jakiego państwa ma on należeć. Po I wojnie światowej plebiscyty odbyły się na Warmii, Mazurach i Powiślu (11 lipca 1920 r., przegrany przez Polskę) oraz na Górnym Śląsku (20 marca 1921 r.).

8.Powstania śląskie

Trzy zbrojne wystąpienia Polaków na Górnym Śląsku w latach 1919, 1920 i 1921. Największe, III powstanie (maj 1921 r.) pod wodzą Wojciecha Korfantego, wybuchło po niekorzystnym dla Polski wyniku plebiscytu. W efekcie Polska otrzymała mniejszą część regionu, ale z większością kopalń i hut.

9.Wojciech Korfanty

Polityk i przywódca Polaków na Górnym Śląsku. Kierował polską akcją przed plebiscytem, a w maju 1921 r. stanął na czele III powstania śląskiego.

10.Wojna polsko-bolszewicka (1919-1921)

Wojna odrodzonej Polski z Rosją Sowiecką o granicę wschodnią. Wiosną 1920 r. wojska polskie, w sojuszu z Ukraińcami Symona Petlury, zajęły Kijów (wyprawa kijowska), ale kontrofensywa Armii Czerwonej doszła aż pod Warszawę. Losy wojny odwróciła Bitwa Warszawska, a zakończył ją pokój ryski.

11.Bitwa Warszawska (sierpień 1920 r.)

Decydująca bitwa wojny polsko-bolszewickiej, stoczona w dniach 13-25 sierpnia 1920 r. Kontruderzenie znad Wieprza, którym dowodził Naczelny Wódz Józef Piłsudski, rozbiło Armię Czerwoną. Bitwa ocaliła niepodległość Polski i zatrzymała pochód komunizmu na zachód Europy.

12.Pokój ryski (18 marca 1921 r.)

Traktat pokojowy kończący wojnę polsko-bolszewicką, podpisany w Rydze. Ustalił wschodnią granicę Polski, która przetrwała do września 1939 r.

13.Mała konstytucja (20 lutego 1919 r.)

Tymczasowa ustawa uchwalona przez Sejm Ustawodawczy. Określała zasady sprawowania władzy do czasu przyjęcia pełnej konstytucji: najwyższą władzą był sejm, a Józef Piłsudski pozostał Naczelnikiem Państwa.

14.Konstytucja marcowa (17 marca 1921 r.)

Pierwsza pełna konstytucja II Rzeczypospolitej. Wprowadziła republikę parlamentarną z trójpodziałem władzy, silnym sejmem i senatem oraz słabym prezydentem wybieranym na 7 lat przez Zgromadzenie Narodowe. Gwarantowała obywatelom równość wobec prawa i podstawowe wolności.

15.Gabriel Narutowicz

Pierwszy prezydent Rzeczypospolitej, wybrany 9 grudnia 1922 r. przez Zgromadzenie Narodowe głosami lewicy, ludowców i mniejszości narodowych. Po kampanii nienawiści prowadzonej przez prawicę został zastrzelony 16 grudnia 1922 r. w warszawskiej galerii Zachęta przez Eligiusza Niewiadomskiego.

16.Reforma Grabskiego (1924 r.)

Reforma skarbowa premiera i ministra skarbu Władysława Grabskiego, która zatrzymała hiperinflację, czyli błyskawiczny spadek wartości pieniądza. Markę polską zastąpił nowy pieniądz - złoty, a emisją waluty zajął się utworzony Bank Polski.

17.Przewrót majowy (12-14 maja 1926 r.)

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego. Wierne mu oddziały starły się w Warszawie z wojskami rządowymi - zginęło kilkaset osób. Prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd Wincentego Witosa ustąpili, a nowym prezydentem został Ignacy Mościcki. Rozpoczęły się rządy sanacji.

18.Sanacja

Obóz polityczny Józefa Piłsudskiego, rządzący Polską w latach 1926-1939. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa sanatio, czyli uzdrowienie - zwolennicy Piłsudskiego zapowiadali uzdrowienie życia politycznego z partyjnych kłótni i korupcji.

19.Autorytaryzm sanacji

Sposób rządzenia, w którym władza skupia się w rękach przywódcy i jego obozu, a parlament i opozycja tracą znaczenie. Przykłady z czasów sanacji: proces brzeski przywódców opozycji (1931-1932) i miejsce odosobnienia dla przeciwników politycznych w Berezie Kartuskiej (od 1934 r.).

20.Konstytucja kwietniowa (23 kwietnia 1935 r.)

Ustawa zasadnicza wprowadzona przez sanację. Znacznie wzmocniła władzę prezydenta, który stał ponad sejmem, senatem, rządem i sądami i odpowiadał tylko „przed Bogiem i historią”. Rola sejmu wyraźnie zmalała.

21.Ignacy Mościcki

Wybitny chemik i wynalazca, prezydent Rzeczypospolitej w latach 1926-1939. Wybrany zaraz po przewrocie majowym, z poparciem Józefa Piłsudskiego.

22.Eugeniusz Kwiatkowski

Ekonomista i polityk. Jako minister przemysłu i handlu (1926-1930) rozbudowywał port w Gdyni, a jako wicepremier i minister skarbu od 1935 r. kierował budową Centralnego Okręgu Przemysłowego.

23.Gdynia

Miasto i port morski zbudowany w II Rzeczypospolitej w miejscu niewielkiej wsi rybackiej. Budowa ruszyła na początku lat 20., aby uniezależnić polski handel morski od Wolnego Miasta Gdańska. Gdynia szybko stała się jednym z największych i najnowocześniejszych portów nad Bałtykiem, a ze Śląskiem połączyła ją magistrala węglowa.

24.COP - Centralny Okręg Przemysłowy

Wielka inwestycja przemysłowa realizowana od 1936 r. w widłach Wisły i Sanu, z dala od granic z Niemcami i ZSRS. Powstały tam m.in. huta w Stalowej Woli, wytwórnia samolotów w Mielcu i fabryka opon w Dębicy. COP miał wzmocnić obronność kraju i dać pracę mieszkańcom przeludnionej wsi.

25.Mniejszości narodowe w II Rzeczypospolitej

Około jednej trzeciej obywateli nie było Polakami. Najliczniejsi byli Ukraińcy, a dalej Żydzi, Białorusini i Niemcy. Mniejszości miały własne szkoły, partie i gazety, ale narastały napięcia między nimi a państwem polskim, szczególnie na Kresach Wschodnich.

26.Polska A i Polska B

Określenie podziału kraju na lepiej rozwiniętą część zachodnią (dawny zabór pruski i Śląsk, z gęstą siecią kolei i przemysłem) oraz biedniejszą, rolniczą część wschodnią. Granica tych obszarów biegła mniej więcej wzdłuż Wisły.

27.Józef Beck

Minister spraw zagranicznych w latach 1932-1939, prowadzący politykę równowagi między Niemcami a ZSRS. W przemówieniu sejmowym 5 maja 1939 r. odrzucił żądania Hitlera, mówiąc, że w życiu narodów jest jedna rzecz bezcenna - honor.

28.Polityka równowagi

Zasada polskiej polityki zagranicznej lat 30.: utrzymywać poprawne stosunki z dwoma groźnymi sąsiadami, ale nie wiązać się sojuszem z żadnym z nich. Jej podstawą były pakt o nieagresji z ZSRS (1932) i deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami (1934).

29.Sojusze II Rzeczypospolitej

W 1921 r. Polska zawarła sojusz z Francją i sojusz obronny z Rumunią. Wiosną 1939 r., wobec zagrożenia ze strony Hitlera, Wielka Brytania udzieliła Polsce gwarancji, a 25 sierpnia 1939 r. zawarto sojusz polsko-brytyjski.