Historia
Życie codzienne w PRL
Zestaw pokazuje, jak wyglądała codzienność w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej: gospodarka niedoboru, kolejki, kartki i talony, Pewex i bony, mieszkania w blokach, praca w państwowych zakładach i wczasy pracownicze. Poznasz też Fiata 126p, telewizję i kulturę masową, propagandę, cenzurę i czarny rynek oraz porównasz realia PRL z dzisiejszym życiem.
Podcast
Ładuję…
1.PRL
Polska Rzeczpospolita Ludowa - oficjalna nazwa państwa w latach 1952-1989. Potocznie tak nazywamy cały okres rządów komunistów po II wojnie światowej. Kraj był zależny od ZSRS, a władzę sprawowała jedna partia.
2.PZPR
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza - partia komunistyczna, która rządziła Polską od 1948 do 1990 roku. Kontrolowała państwo, gospodarkę, media i szkoły.
3.Gospodarka centralnie planowana
System, w którym prawie wszystkie fabryki, sklepy i firmy należały do państwa. Urzędnicy w planach ustalali, co i ile produkować oraz jakie mają być ceny. Nazywano go też gospodarką nakazowo-rozdzielczą.
4.Gospodarka niedoboru
Sytuacja, w której w sklepach stale brakuje towarów, bo produkuje się ich mniej, niż ludzie chcą kupić. Ludzie kupowali na zapas, gdy tylko coś się pojawiło.
5.„Rzucić towar”
Potoczne określenie dostawy towaru do sklepu w PRL. Gdy w sklepie „rzucili” np. mięso, papier toaletowy czy pomarańcze, natychmiast ustawiała się długa kolejka.
6.Kolejki
Codzienny element życia w PRL: przed sklepami stano godzinami, czasem nawet nocą. W latach 80. tworzono komitety kolejkowe, które prowadziły listy kupujących.
7.Towar spod lady
Towar deficytowy, którego sprzedawca nie wystawiał na półkę, tylko sprzedawał po cichu znajomym lub za dodatkową opłatę. Wiele rzeczy trzeba było „załatwić” po znajomości.
8.Kartki żywnościowe
Dokumenty, które pozwalały kupić tylko określoną ilość towaru na osobę w miesiącu. W 1976 roku wprowadzono kartki na cukier, w 1981 roku na mięso i wiele innych produktów. Ostatnie kartki zniesiono w 1989 roku.
9.Talon
Przydział uprawniający do zakupu drogiego i trudno dostępnego towaru, np. samochodu, lodówki, pralki czy mebli. Talony przyznawały zakłady pracy lub urzędy, często jako nagrodę.
10.Pewex
Sieć państwowych sklepów działająca od 1972 roku, w której płaciło się dolarami lub bonami towarowymi. Można tam było kupić towary z Zachodu i trudno dostępne towary polskie: dżinsy, kosmetyki, czekoladę, zabawki, alkohol i sprzęt elektroniczny.
11.Bony towarowe PKO
Papierowe bony wydawane przez bank w zamian za dolary i inne obce waluty. Służyły do płacenia w Peweksie i podobnych sklepach. Dzięki nim państwo zbierało od obywateli twardą walutę.
12.Czarny rynek
Nielegalny handel poza państwowymi sklepami: towarami deficytowymi, mięsem, benzyną, kartkami i obcymi walutami. Ceny były tam znacznie wyższe niż w sklepach, ale towar był dostępny.
13.Cinkciarz
Nielegalny handlarz walutą, kupujący i sprzedający dolary na ulicy, np. przed Peweksem lub hotelem. Na czarnym rynku dolar był wart wielokrotnie więcej niż według oficjalnego kursu.
14.Wielka płyta
Technika budowania bloków z gotowych betonowych elementów produkowanych w fabrykach. Tak powstały wielkie osiedla (blokowiska) z małymi, podobnymi do siebie mieszkaniami.
15.Spółdzielnia mieszkaniowa
Organizacja, która budowała bloki i przydzielała mieszkania swoim członkom. Trzeba było wpłacić wkład, np. odkładany na książeczce mieszkaniowej, i czekać na przydział - często wiele lat.
16.Państwowy zakład pracy
Fabryka, kopalnia, huta, urząd lub PGR należące do państwa. Prawie wszyscy pracowali dla państwa. Zakład oprócz pensji dawał często stołówkę, przychodnię, przedszkole, wczasy, talony, a czasem mieszkanie.
17.PGR
Państwowe Gospodarstwo Rolne - duże gospodarstwo należące do państwa, w którym ludzie pracowali jako pracownicy etatowi, a nie jako właściciele ziemi.
18.Przodownik pracy
Robotnik, który wielokrotnie przekraczał normę pracy, stawiany przez propagandę za wzór. Najbardziej znany był górnik Wincenty Pstrowski (1947).
19.Pełne zatrudnienie
Hasło władz PRL: każdy ma pracę i nie ma bezrobocia. Pracy było dużo, ale często źle zorganizowanej i słabo opłacanej, a w wielu zakładach zatrudniano więcej ludzi, niż było trzeba.
20.Wczasy pracownicze
Zorganizowany urlop w ośrodku wczasowym nad morzem, w górach lub nad jeziorem, w dużej części opłacany przez zakład pracy lub związki zawodowe. Organizował je m.in. Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP), działający od 1949 roku.
21.Paszport w PRL
Paszportu nie trzymano w domu. Na każdy wyjazd za granicę trzeba było prosić władze o zgodę, a po powrocie oddać paszport. Najłatwiej było wyjechać do państw bloku wschodniego, np. do Bułgarii czy na Węgry.
22.Fiat 126p (maluch)
Mały samochód produkowany od 1973 roku w Bielsku-Białej i Tychach na licencji włoskiego Fiata. Stał się symbolem motoryzacji w PRL. Kupowano go po latach oczekiwania, na przedpłaty lub talony.
23.Telewizja w PRL
Tylko państwowa telewizja, początkowo z jednym programem, od 1970 roku z dwoma. Główny program informacyjny to Dziennik Telewizyjny. Ogromną popularność miały seriale, np. „Czterej pancerni i pies”, „Czterdziestolatek” i „Alternatywy 4”, oraz wieczorna Dobranocka dla dzieci.
24.Kultura masowa w PRL
Rozrywka dla milionów: telewizja, radio, kino, festiwale piosenki w Opolu i Sopocie, mecze piłkarskie i koncerty. Treści kontrolowała władza, ale ludzie chętnie z nich korzystali, a satyra potrafiła pokazać absurdy życia.
25.Propaganda
Celowe przekazywanie przez władzę jednostronnych, często nieprawdziwych informacji, aby przekonać ludzi do ustroju. W PRL służyły temu Dziennik Telewizyjny, partyjne gazety, plakaty, hasła na transparentach i pochody pierwszomajowe. W latach 70. mówiono o „propagandzie sukcesu”.
26.Cenzura
Kontrola treści przed publikacją. Urząd cenzury (Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk) sprawdzał gazety, książki, filmy, piosenki i programy telewizyjne i usuwał to, co było niewygodne dla władzy. Zniesiono ją w 1990 roku.
27.Drugi obieg
Niezależne, nielegalne wydawnictwa (książki, gazety, ulotki) drukowane bez zgody cenzury przez opozycję. Za ich wydawanie i rozpowszechnianie groziły kary.
28.Święta państwowe w PRL
Najważniejszym świętem był 22 lipca (Narodowe Święto Odrodzenia Polski), a 1 maja odbywały się pochody pierwszomajowe. Święto 3 Maja i 11 listopada nie były oficjalnie obchodzone.
29.Podwyżki cen żywności
Gdy władze podnosiły ceny żywności, wybuchały protesty i strajki robotników, np. w 1970, 1976 i 1980 roku. Po protestach w 1976 roku wprowadzono kartki na cukier.
30.PRL a współczesność
Dziś w Polsce działa gospodarka rynkowa: sklepy są pełne, ceny zależą głównie od rynku, a większość firm jest prywatna. Nie ma cenzury prewencyjnej, paszport trzymamy w domu i swobodnie wyjeżdżamy, a złoty można legalnie wymienić na inne waluty. Pojawiło się jednak bezrobocie.
Notatka
PRL - państwo i gospodarka
Polska Rzeczpospolita Ludowa to oficjalna nazwa państwa w latach 1952-1989, choć tym skrótem określamy zwykle cały okres rządów komunistów po II wojnie światowej. Władzę sprawowała PZPR, a Polska była zależna od ZSRS.
Gospodarka była centralnie planowana: państwo posiadało fabryki, sklepy i większość firm, a urzędnicy ustalali, co, ile i za ile produkować. Plany często mijały się z potrzebami ludzi. Skutkiem była gospodarka niedoboru - stały brak wielu towarów w sklepach, od mięsa i papieru toaletowego po meble i samochody.
Zakupy: kolejki, kartki i talony
Zakupy w PRL wymagały cierpliwości. Gdy do sklepu „rzucili” towar, natychmiast ustawiała się kolejka. W latach 80. stano w nich godzinami, a komitety kolejkowe prowadziły listy kupujących. Rzeczy deficytowe sprzedawano często spod lady - znajomym albo za dopłatą. Wiele spraw trzeba było „załatwić” po znajomości.
Gdy towarów brakowało, władze wprowadzały kartki, czyli przydziały na osobę. Rzadkie, drogie rzeczy, takie jak samochód czy lodówka, można było kupić na talon przyznawany np. przez zakład pracy.
Zapamiętaj
Kartki: 1976 - na cukier, 1981 - na mięso i wiele innych produktów, 1989 - zniesienie ostatnich kartek.
Ważne
Kartka nie zastępowała pieniędzy: uprawniała do zakupu, ale towar trzeba było jeszcze kupić za złote - jeśli w ogóle był w sklepie.
Pewex, dolary i czarny rynek
Państwu brakowało obcych walut, dlatego od 1972 roku działały sklepy Pewex. Płaciło się w nich dolarami lub bonami towarowymi PKO, a na półkach były towary z Zachodu i trudno dostępne towary polskie: dżinsy, kosmetyki, czekolada, zabawki, alkohol, elektronika. Dolary pochodziły np. od rodziny za granicą lub z pracy na Zachodzie.
Obok państwowych sklepów działał czarny rynek - nielegalny handel mięsem, benzyną, kartkami czy walutą. Na ulicach dolary sprzedawali cinkciarze, a ich cena była wielokrotnie wyższa niż oficjalny kurs. Na czarnym rynku towar był, ale kosztował znacznie więcej.
Mieszkanie i praca
Na rodzinę często czekało małe mieszkanie w bloku z wielkiej płyty. Mieszkania przydzielały głównie spółdzielnie mieszkaniowe i zakłady pracy. Trzeba było wpłacić wkład, np. odkładany latami na książeczce mieszkaniowej, i czekać - często wiele lat. W tym czasie młode małżeństwa mieszkały zwykle z rodzicami.
Prawie wszyscy pracowali w państwowych zakładach: fabrykach, kopalniach, hutach, urzędach czy PGR-ach. Władze głosiły pełne zatrudnienie, ale płace były niskie, a praca często źle zorganizowana. Powtarzano żartobliwie: „Czy się stoi, czy się leży, dwa tysiące się należy”. Propaganda wychwalała przodowników pracy, takich jak górnik Wincenty Pstrowski. Zakład dawał też stołówkę, przychodnię, przedszkole, talony i wczasy.
Wypoczynek, maluch i kultura masowa
Urlop spędzano często na wczasach pracowniczych w ośrodkach nad morzem, w górach lub nad jeziorami, opłacanych w dużej części przez zakład pracy lub Fundusz Wczasów Pracowniczych. Dzieci wyjeżdżały na kolonie i obozy. Wyjazd za granicę był trudny: paszport wydawano na konkretną podróż i trzeba go było potem oddać.
Marzeniem wielu rodzin był Fiat 126p, czyli maluch, produkowany od 1973 roku w Bielsku-Białej i Tychach. Na samochód czekano latami, wpłacając przedpłaty lub zdobywając talon.
Wieczory spędzano przed telewizorem: Dziennik Telewizyjny, Dobranocka dla dzieci, seriale „Czterej pancerni i pies”, „Czterdziestolatek” i „Alternatywy 4”. Popularne były festiwale piosenki w Opolu i Sopocie oraz komedie, np. „Miś” Stanisława Barei, które z humorem pokazywały absurdy PRL.
Przykład
W „Alternatywach 4” mieszkańcy nowego bloku zmagają się z usterkami, brakami i biurokracją - to satyra na codzienność PRL.
Propaganda, cenzura i różnice wobec dzisiejszych czasów
Władza starała się kontrolować to, co ludzie myślą. Propaganda działała przez Dziennik Telewizyjny, partyjne gazety, plakaty, hasła i pochody pierwszomajowe. W latach 70. mówiono o „propagandzie sukcesu”, która pokazywała dobrobyt i przemilczała problemy. Głównym świętem był 22 lipca, a 3 Maja i 11 listopada nie były oficjalnie obchodzone.
Cenzura sprawdzała gazety, książki, filmy i piosenki przed publikacją. Niezależne informacje dawało Radio Wolna Europa, zagłuszane przez władze, a opozycja wydawała książki i gazety w drugim obiegu. Podwyżki cen żywności wywoływały protesty, np. w 1970, 1976 i 1980 roku.
Dziś żyjemy w gospodarce rynkowej: sklepy są pełne, firmy są głównie prywatne, a ceny zależą od rynku. Konstytucja zakazuje cenzury prewencyjnej, paszport mamy w domu, a walutę wymieniamy legalnie w kantorze. Pojawiło się jednak zjawisko nieznane oficjalnie w PRL - bezrobocie.
Quizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
26 fiszek uczy się 6
Pierwsi Piastowie i początki Polski32 fiszki uczy się 10
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 3
Kampania wrześniowa i upadek Polski w 1939 r.20 fiszek uczy się 4
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 14
Chronologia: daty, wieki i oś czasu12 fiszek uczy się 2