Pradzieje - epoka kamienia i epoka metali

1.Pradzieje

Najdawniejszy i najdłuższy okres dziejów ludzi: od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Z tego czasu nie ma żadnych tekstów, więc wiemy o nim tylko z pozostałości odkopanych przez archeologów.

2.Wynalezienie pisma

Umowna granica między pradziejami a starożytnością. Pismo powstało ponad 5 tysięcy lat temu w Mezopotamii. Na ziemiach polskich pradzieje trwały znacznie dłużej, bo pismo pojawiło się tu dopiero w średniowieczu.

3.Kolejność epok

Epoka kamienia → epoka brązu → epoka żelaza. Nazwy epok pochodzą od materiału, z którego ludzie robili wtedy najważniejsze narzędzia i broń.

4.Epoka kamienia

Najdłuższa epoka pradziejów. Narzędzia robiono z kamienia (głównie krzemienia), kości, rogu i drewna. Dzielimy ją na starszą epokę kamienia (paleolit), środkową (mezolit) i młodszą (neolit).

5.Paleolit (starsza epoka kamienia)

Najdawniejsza część epoki kamienia. Ludzie żyli wtedy z polowania, zbierania roślin i łowienia ryb, wędrowali za zwierzętami i nie mieli stałych domów.

6.Neolit (młodsza epoka kamienia)

Ostatnia część epoki kamienia. To czas pierwszych rolników i hodowców, stałych osad, gładzonych narzędzi kamiennych, naczyń z gliny i tkania materiałów.

7.Krzemień

Twarda skała, która przy uderzeniu odpada ostrymi płatkami. Ludzie epoki kamienia robili z niej noże, ostrza, groty strzał i drapacze do skór. Uderzając krzemieniem o odpowiedni kamień, krzesano iskry i rozpalano ogień.

8.Tłuk pięściowy

Jedno z najstarszych narzędzi: kamień obity z obu stron tak, by miał ostrą krawędź. Trzymany w dłoni służył do cięcia, rąbania i rozbijania kości.

9.Łowcy i zbieracze

Ludzie, którzy zdobywali pożywienie, polując na zwierzęta, łowiąc ryby i zbierając owoce, orzechy, korzenie i jaja. Nie uprawiali roślin i nie hodowali zwierząt.

10.Koczowniczy tryb życia

Stałe wędrowanie z miejsca na miejsce w poszukiwaniu pożywienia. Łowcy i zbieracze schronienia szukali w jaskiniach, szałasach i namiotach ze skór zwierząt.

11.Opanowanie ognia

Jedno z najważniejszych osiągnięć ludzi pradziejowych. Ogień dawał ciepło i światło, chronił przed dzikimi zwierzętami i pozwalał piec mięso.

12.Malowidła naskalne

Obrazy zwierząt i scen polowań malowane na ścianach jaskiń barwnikami z ziemi i węgla drzewnego. Słynne przykłady to jaskinie Lascaux we Francji i Altamira w Hiszpanii.

13.Rewolucja neolityczna

Przejście od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa i hodowli. Zaczęła się ponad 10 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie. Nazywamy ją rewolucją, bo całkowicie zmieniła sposób życia ludzi.

14.Żyzny Półksiężyc

Obszar urodzajnych ziem na Bliskim Wschodzie w kształcie łuku. To tam ludzie najwcześniej zaczęli uprawiać zboża, takie jak pszenica i jęczmień, i hodować zwierzęta.

15.Osiadły tryb życia

Życie przez długi czas w jednym miejscu, w stałych domach i osadach blisko pól. Rolnicy musieli doglądać upraw i zwierząt, więc przestali wędrować.

16.Hodowla

Chów udomowionych zwierząt dla mięsa, mleka, skór i wełny: kóz, owiec, bydła i świń. Pierwszym zwierzęciem udomowionym przez człowieka był pies, oswojony jeszcze przez łowców.

17.Narzędzia rolnika z neolitu

Motyka do spulchniania ziemi, sierp z krzemiennymi ostrzami do ścinania zboża i żarna, czyli dwa kamienie do mielenia ziarna na mąkę.

18.Ceramika

Naczynia lepione z gliny i wypalane w ogniu, aby stały się twarde. Służyły do przechowywania ziarna i wody oraz do gotowania. Upowszechniły się w neolicie.

19.Siekiera gładzona

Kamienna siekiera starannie wyszlifowana na gładko i osadzona na trzonku. Rolnicy neolitu wycinali nią lasy pod pola i budowę domów.

20.Krzemionki

Pradziejowe kopalnie krzemienia pasiastego koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Ludzie kopali tu szyby i korytarze, by wydobywać krzemień na siekiery. Dziś to zabytek wpisany na listę UNESCO.

21.Miedź

Pierwszy metal, z którego ludzie zaczęli robić narzędzia. Jest jednak miękka, więc narzędzia z miedzi szybko się tępiły.

22.Brąz

Stop miedzi z cyną, twardszy od samej miedzi. Z brązu odlewano siekiery, sierpy, miecze, groty i ozdoby, np. bransolety i naszyjniki.

23.Epoka brązu

Okres, w którym najcenniejszym materiałem na narzędzia, broń i ozdoby był brąz. Na ziemiach polskich zaczęła się około 4 tysięcy lat temu. Brąz był drogi, więc wiele narzędzi nadal robiono z kamienia. Rozwinęły się handel i rzemiosło odlewników.

24.Odlewanie

Wlewanie roztopionego metalu do formy (np. z kamienia lub gliny). Po ostygnięciu metal przybiera kształt formy. Tak wytwarzano przedmioty z brązu.

25.Epoka żelaza

Okres, w którym upowszechniły się narzędzia i broń z żelaza. Na ziemiach polskich zaczęła się około 2700 lat temu. Ruda żelaza występowała w wielu miejscach, więc żelazo było tańsze i dostępne dla większej liczby ludzi niż brąz.

26.Dymarka

Gliniany piec do wytopu żelaza z rudy, np. z rudy darniowej wydobywanej z podmokłych łąk. Uzyskane żelazo kowal kuł na lemiesze, siekiery, noże i miecze.

27.Biskupin

Osada obronna sprzed około 2700 lat (VIII wiek p.n.e.), z wczesnej epoki żelaza, zbudowana z drewna na wyspie Jeziora Biskupińskiego. Miała wał, falochron, bramę, ulice z bali i około stu domów. Odkryto ją w 1933 roku.

28.Archeologia

Nauka, która bada przeszłość na podstawie pozostałości materialnych: narzędzi, naczyń, ozdób, kości i śladów budowli. Archeolodzy zdobywają je podczas wykopalisk, odkopując ziemię warstwa po warstwie.

29.Źródła materialne

Przedmioty i ślady pozostawione przez ludzi, np. narzędzia, naczynia, groby, resztki domów. To jedyne źródła wiedzy o pradziejach, bo ludzie nie znali wtedy pisma.