Historia
Pradzieje - epoka kamienia i epoka metali
Zestaw prowadzi przez najdawniejsze dzieje ludzi: od łowców i zbieraczy epoki kamienia, przez rewolucję neolityczną i pierwsze osady rolników, po epoki brązu i żelaza. Poznasz narzędzia z krzemienia, ceramikę i wyroby z metali, osadę w Biskupinie oraz sposób, w jaki archeolodzy odkrywają przeszłość bez źródeł pisanych.
1.Pradzieje
Najdawniejszy i najdłuższy okres dziejów ludzi: od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Z tego czasu nie ma żadnych tekstów, więc wiemy o nim tylko z pozostałości odkopanych przez archeologów.
2.Wynalezienie pisma
Umowna granica między pradziejami a starożytnością. Pismo powstało ponad 5 tysięcy lat temu w Mezopotamii. Na ziemiach polskich pradzieje trwały znacznie dłużej, bo pismo pojawiło się tu dopiero w średniowieczu.
3.Kolejność epok
Epoka kamienia → epoka brązu → epoka żelaza. Nazwy epok pochodzą od materiału, z którego ludzie robili wtedy najważniejsze narzędzia i broń.
4.Epoka kamienia
Najdłuższa epoka pradziejów. Narzędzia robiono z kamienia (głównie krzemienia), kości, rogu i drewna. Dzielimy ją na starszą epokę kamienia (paleolit), środkową (mezolit) i młodszą (neolit).
5.Paleolit (starsza epoka kamienia)
Najdawniejsza część epoki kamienia. Ludzie żyli wtedy z polowania, zbierania roślin i łowienia ryb, wędrowali za zwierzętami i nie mieli stałych domów.
6.Neolit (młodsza epoka kamienia)
Ostatnia część epoki kamienia. To czas pierwszych rolników i hodowców, stałych osad, gładzonych narzędzi kamiennych, naczyń z gliny i tkania materiałów.
7.Krzemień
Twarda skała, która przy uderzeniu odpada ostrymi płatkami. Ludzie epoki kamienia robili z niej noże, ostrza, groty strzał i drapacze do skór. Uderzając krzemieniem o odpowiedni kamień, krzesano iskry i rozpalano ogień.
8.Tłuk pięściowy
Jedno z najstarszych narzędzi: kamień obity z obu stron tak, by miał ostrą krawędź. Trzymany w dłoni służył do cięcia, rąbania i rozbijania kości.
9.Łowcy i zbieracze
Ludzie, którzy zdobywali pożywienie, polując na zwierzęta, łowiąc ryby i zbierając owoce, orzechy, korzenie i jaja. Nie uprawiali roślin i nie hodowali zwierząt.
10.Koczowniczy tryb życia
Stałe wędrowanie z miejsca na miejsce w poszukiwaniu pożywienia. Łowcy i zbieracze schronienia szukali w jaskiniach, szałasach i namiotach ze skór zwierząt.
11.Opanowanie ognia
Jedno z najważniejszych osiągnięć ludzi pradziejowych. Ogień dawał ciepło i światło, chronił przed dzikimi zwierzętami i pozwalał piec mięso.
12.Malowidła naskalne
Obrazy zwierząt i scen polowań malowane na ścianach jaskiń barwnikami z ziemi i węgla drzewnego. Słynne przykłady to jaskinie Lascaux we Francji i Altamira w Hiszpanii.
13.Rewolucja neolityczna
Przejście od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa i hodowli. Zaczęła się ponad 10 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie. Nazywamy ją rewolucją, bo całkowicie zmieniła sposób życia ludzi.
14.Żyzny Półksiężyc
Obszar urodzajnych ziem na Bliskim Wschodzie w kształcie łuku. To tam ludzie najwcześniej zaczęli uprawiać zboża, takie jak pszenica i jęczmień, i hodować zwierzęta.
15.Osiadły tryb życia
Życie przez długi czas w jednym miejscu, w stałych domach i osadach blisko pól. Rolnicy musieli doglądać upraw i zwierząt, więc przestali wędrować.
16.Hodowla
Chów udomowionych zwierząt dla mięsa, mleka, skór i wełny: kóz, owiec, bydła i świń. Pierwszym zwierzęciem udomowionym przez człowieka był pies, oswojony jeszcze przez łowców.
17.Narzędzia rolnika z neolitu
Motyka do spulchniania ziemi, sierp z krzemiennymi ostrzami do ścinania zboża i żarna, czyli dwa kamienie do mielenia ziarna na mąkę.
18.Ceramika
Naczynia lepione z gliny i wypalane w ogniu, aby stały się twarde. Służyły do przechowywania ziarna i wody oraz do gotowania. Upowszechniły się w neolicie.
19.Siekiera gładzona
Kamienna siekiera starannie wyszlifowana na gładko i osadzona na trzonku. Rolnicy neolitu wycinali nią lasy pod pola i budowę domów.
20.Krzemionki
Pradziejowe kopalnie krzemienia pasiastego koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Ludzie kopali tu szyby i korytarze, by wydobywać krzemień na siekiery. Dziś to zabytek wpisany na listę UNESCO.
21.Miedź
Pierwszy metal, z którego ludzie zaczęli robić narzędzia. Jest jednak miękka, więc narzędzia z miedzi szybko się tępiły.
22.Brąz
Stop miedzi z cyną, twardszy od samej miedzi. Z brązu odlewano siekiery, sierpy, miecze, groty i ozdoby, np. bransolety i naszyjniki.
23.Epoka brązu
Okres, w którym najcenniejszym materiałem na narzędzia, broń i ozdoby był brąz. Na ziemiach polskich zaczęła się około 4 tysięcy lat temu. Brąz był drogi, więc wiele narzędzi nadal robiono z kamienia. Rozwinęły się handel i rzemiosło odlewników.
24.Odlewanie
Wlewanie roztopionego metalu do formy (np. z kamienia lub gliny). Po ostygnięciu metal przybiera kształt formy. Tak wytwarzano przedmioty z brązu.
25.Epoka żelaza
Okres, w którym upowszechniły się narzędzia i broń z żelaza. Na ziemiach polskich zaczęła się około 2700 lat temu. Ruda żelaza występowała w wielu miejscach, więc żelazo było tańsze i dostępne dla większej liczby ludzi niż brąz.
26.Dymarka
Gliniany piec do wytopu żelaza z rudy, np. z rudy darniowej wydobywanej z podmokłych łąk. Uzyskane żelazo kowal kuł na lemiesze, siekiery, noże i miecze.
27.Biskupin
Osada obronna sprzed około 2700 lat (VIII wiek p.n.e.), z wczesnej epoki żelaza, zbudowana z drewna na wyspie Jeziora Biskupińskiego. Miała wał, falochron, bramę, ulice z bali i około stu domów. Odkryto ją w 1933 roku.
28.Archeologia
Nauka, która bada przeszłość na podstawie pozostałości materialnych: narzędzi, naczyń, ozdób, kości i śladów budowli. Archeolodzy zdobywają je podczas wykopalisk, odkopując ziemię warstwa po warstwie.
29.Źródła materialne
Przedmioty i ślady pozostawione przez ludzi, np. narzędzia, naczynia, groby, resztki domów. To jedyne źródła wiedzy o pradziejach, bo ludzie nie znali wtedy pisma.
Notatka
Czym są pradzieje i jak je badamy
to najdawniejszy i najdłuższy okres dziejów ludzi - od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Pismo powstało ponad 5 tysięcy lat temu w Mezopotamii, ale na ziemiach polskich pojawiło się dopiero w średniowieczu, więc pradzieje trwały tu dużo dłużej.
Skoro ludzie nie znali pisma, nie zostawili kronik ani listów. O ich życiu mówią : narzędzia, naczynia, ozdoby, groby, ślady domów i kości zwierząt. Bada je . Archeolodzy prowadzą wykopaliska i odkopują ziemię warstwa po warstwie - im głębiej, tym zwykle starsze znaleziska.
Ważne
Pradzieje nie skończyły się wszędzie w tym samym czasie: w Mezopotamii zaczęła się już starożytność, gdy na ziemiach polskich wciąż trwały pradzieje.
Epoka kamienia: łowcy i zbieracze
była najdłuższą epoką w dziejach ludzi. W jej starszej części, paleolicie, ludzie byli łowcami i zbieraczami. Polowali na zwierzęta (np. renifery, a dawniej także mamuty), łowili ryby i zbierali owoce, orzechy i korzenie. Prowadzili : wędrowali za zwierzętami, a schronienia szukali w jaskiniach, szałasach i namiotach ze skór.
Najważniejszym surowcem był . Robiono z niego noże, groty, drapacze i tłuki pięściowe, a narzędzia uzupełniano kośćmi, rogiem i drewnem. Ludzie nauczyli się korzystać z ognia, który dawał ciepło, światło i ochronę. Zostawili też sztukę: malowidła zwierząt w jaskiniach Lascaux i Altamiry.
Rewolucja neolityczna - pierwsi rolnicy
Ponad 10 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie, w Żyznym Półksiężycu, ludzie zaczęli uprawiać zboża (pszenicę i jęczmień) i hodować zwierzęta (kozy, owce, bydło, świnie). Tę wielką zmianę nazywamy rewolucją neolityczną. Na ziemie polskie rolnictwo dotarło kilka tysięcy lat później.
Rolnicy musieli doglądać pól, więc przeszli na : budowali stałe domy i osady. Zapasy żywności sprawiły, że ludzi przybywało. Pojawiły się nowe wynalazki:
- gładzone kamienne siekiery do wycinania lasów,
- sierpy z krzemiennymi ostrzami i żarna do mielenia ziarna,
- , czyli naczynia z wypalanej gliny,
- tkanie materiałów z lnu i wełny.
Przykład
W koło Ostrowca Świętokrzyskiego ludzie kopali szyby i korytarze, aby wydobywać krzemień na siekiery - to jedne z najstarszych kopalni na ziemiach polskich.
Epoka brązu
Pierwszym metalem użytym do robienia narzędzi była , ale była zbyt miękka. Ludzie odkryli, że po stopieniu miedzi z cyną powstaje twardszy brąz. Na ziemiach polskich zaczęła się około 4 tysięcy lat temu.
Z brązu odlewano w formach siekiery, sierpy, miecze, groty i ozdoby. Wymagało to wiedzy i umiejętności, więc pojawili się wyspecjalizowani rzemieślnicy - odlewnicy. Miedzi i cyny nie było wszędzie, dlatego rozwinął się handel na duże odległości. Brąz był jednak drogi, więc wielu ludzi nadal używało narzędzi z kamienia.
Epoka żelaza
Około 2700 lat temu na ziemiach polskich zaczęła się . Rudę żelaza, np. rudę darniową z podmokłych łąk, można było znaleźć w wielu miejscach, więc żelazo było tańsze i dostępniejsze niż brąz.
Żelazo wytapiano w glinianych piecach zwanych , a potem kowal kuł z niego narzędzia i broń: lemiesze, siekiery, noże, groty i miecze. Żelazne narzędzia ułatwiły uprawę ziemi i wycinanie lasów, a żelazna broń zmieniła sposób walki.
Zapamiętaj
: epoka kamienia (, mezolit, neolit) → epoka brązu → epoka żelaza.
Biskupin - osada sprzed 2700 lat
Najsłynniejszym zabytkiem pradziejów w Polsce jest na Pałukach. W VIII wieku p.n.e., we wczesnej epoce żelaza, ludność zwana przez archeologów kulturą łużycką zbudowała tu na wyspie jeziora drewnianą osadę obronną.
Osadę otaczał wał z drewnianych skrzyń wypełnionych ziemią i gliną, a od strony jeziora chronił ją falochron z wbitych w dno pali. Do środka prowadziła jedna brama. Ulice ułożono z drewnianych bali, a przy nich stało w rzędach około stu domów. Mieszkańcy uprawiali ziemię, hodowali zwierzęta, łowili ryby i zajmowali się rzemiosłem.
Osadę odkryto w 1933 roku. Drewno przetrwało, bo przykryła je woda i muł jeziora. Dziś w Biskupinie działa muzeum z odtworzonymi domami i bramą.
W skrócie
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Pradzieje - epoka kamienia i epoka metaliKlasa 5
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
29 pytań w 3 etapach
Etap 1
15 fiszek · 10 pytań
Etap 2
12 fiszek · 10 pytań
Etap 3
2 fiszki · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 1
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
