Ilustracja do zestawu: Pradzieje - epoka kamienia i epoka metali

Historia

Pradzieje - epoka kamienia i epoka metali

Szkoła podstawowa
29 fiszek29 pytań w 3 etapachnotatka

Zestaw prowadzi przez najdawniejsze dzieje ludzi: od łowców i zbieraczy epoki kamienia, przez rewolucję neolityczną i pierwsze osady rolników, po epoki brązu i żelaza. Poznasz narzędzia z krzemienia, ceramikę i wyroby z metali, osadę w Biskupinie oraz sposób, w jaki archeolodzy odkrywają przeszłość bez źródeł pisanych.

1.Pradzieje

Najdawniejszy i najdłuższy okres dziejów ludzi: od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Z tego czasu nie ma żadnych tekstów, więc wiemy o nim tylko z pozostałości odkopanych przez archeologów.

2.Wynalezienie pisma

Umowna granica między pradziejami a starożytnością. Pismo powstało ponad 5 tysięcy lat temu w Mezopotamii. Na ziemiach polskich pradzieje trwały znacznie dłużej, bo pismo pojawiło się tu dopiero w średniowieczu.

3.Kolejność epok

Epoka kamienia → epoka brązu → epoka żelaza. Nazwy epok pochodzą od materiału, z którego ludzie robili wtedy najważniejsze narzędzia i broń.

4.Epoka kamienia

Najdłuższa epoka pradziejów. Narzędzia robiono z kamienia (głównie krzemienia), kości, rogu i drewna. Dzielimy ją na starszą epokę kamienia (paleolit), środkową (mezolit) i młodszą (neolit).

5.Paleolit (starsza epoka kamienia)

Najdawniejsza część epoki kamienia. Ludzie żyli wtedy z polowania, zbierania roślin i łowienia ryb, wędrowali za zwierzętami i nie mieli stałych domów.

6.Neolit (młodsza epoka kamienia)

Ostatnia część epoki kamienia. To czas pierwszych rolników i hodowców, stałych osad, gładzonych narzędzi kamiennych, naczyń z gliny i tkania materiałów.

7.Krzemień

Twarda skała, która przy uderzeniu odpada ostrymi płatkami. Ludzie epoki kamienia robili z niej noże, ostrza, groty strzał i drapacze do skór. Uderzając krzemieniem o odpowiedni kamień, krzesano iskry i rozpalano ogień.

8.Tłuk pięściowy

Jedno z najstarszych narzędzi: kamień obity z obu stron tak, by miał ostrą krawędź. Trzymany w dłoni służył do cięcia, rąbania i rozbijania kości.

9.Łowcy i zbieracze

Ludzie, którzy zdobywali pożywienie, polując na zwierzęta, łowiąc ryby i zbierając owoce, orzechy, korzenie i jaja. Nie uprawiali roślin i nie hodowali zwierząt.

10.Koczowniczy tryb życia

Stałe wędrowanie z miejsca na miejsce w poszukiwaniu pożywienia. Łowcy i zbieracze schronienia szukali w jaskiniach, szałasach i namiotach ze skór zwierząt.

11.Opanowanie ognia

Jedno z najważniejszych osiągnięć ludzi pradziejowych. Ogień dawał ciepło i światło, chronił przed dzikimi zwierzętami i pozwalał piec mięso.

12.Malowidła naskalne

Obrazy zwierząt i scen polowań malowane na ścianach jaskiń barwnikami z ziemi i węgla drzewnego. Słynne przykłady to jaskinie Lascaux we Francji i Altamira w Hiszpanii.

13.Rewolucja neolityczna

Przejście od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa i hodowli. Zaczęła się ponad 10 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie. Nazywamy ją rewolucją, bo całkowicie zmieniła sposób życia ludzi.

14.Żyzny Półksiężyc

Obszar urodzajnych ziem na Bliskim Wschodzie w kształcie łuku. To tam ludzie najwcześniej zaczęli uprawiać zboża, takie jak pszenica i jęczmień, i hodować zwierzęta.

15.Osiadły tryb życia

Życie przez długi czas w jednym miejscu, w stałych domach i osadach blisko pól. Rolnicy musieli doglądać upraw i zwierząt, więc przestali wędrować.

16.Hodowla

Chów udomowionych zwierząt dla mięsa, mleka, skór i wełny: kóz, owiec, bydła i świń. Pierwszym zwierzęciem udomowionym przez człowieka był pies, oswojony jeszcze przez łowców.

17.Narzędzia rolnika z neolitu

Motyka do spulchniania ziemi, sierp z krzemiennymi ostrzami do ścinania zboża i żarna, czyli dwa kamienie do mielenia ziarna na mąkę.

18.Ceramika

Naczynia lepione z gliny i wypalane w ogniu, aby stały się twarde. Służyły do przechowywania ziarna i wody oraz do gotowania. Upowszechniły się w neolicie.

19.Siekiera gładzona

Kamienna siekiera starannie wyszlifowana na gładko i osadzona na trzonku. Rolnicy neolitu wycinali nią lasy pod pola i budowę domów.

20.Krzemionki

Pradziejowe kopalnie krzemienia pasiastego koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Ludzie kopali tu szyby i korytarze, by wydobywać krzemień na siekiery. Dziś to zabytek wpisany na listę UNESCO.

21.Miedź

Pierwszy metal, z którego ludzie zaczęli robić narzędzia. Jest jednak miękka, więc narzędzia z miedzi szybko się tępiły.

22.Brąz

Stop miedzi z cyną, twardszy od samej miedzi. Z brązu odlewano siekiery, sierpy, miecze, groty i ozdoby, np. bransolety i naszyjniki.

23.Epoka brązu

Okres, w którym najcenniejszym materiałem na narzędzia, broń i ozdoby był brąz. Na ziemiach polskich zaczęła się około 4 tysięcy lat temu. Brąz był drogi, więc wiele narzędzi nadal robiono z kamienia. Rozwinęły się handel i rzemiosło odlewników.

24.Odlewanie

Wlewanie roztopionego metalu do formy (np. z kamienia lub gliny). Po ostygnięciu metal przybiera kształt formy. Tak wytwarzano przedmioty z brązu.

25.Epoka żelaza

Okres, w którym upowszechniły się narzędzia i broń z żelaza. Na ziemiach polskich zaczęła się około 2700 lat temu. Ruda żelaza występowała w wielu miejscach, więc żelazo było tańsze i dostępne dla większej liczby ludzi niż brąz.

26.Dymarka

Gliniany piec do wytopu żelaza z rudy, np. z rudy darniowej wydobywanej z podmokłych łąk. Uzyskane żelazo kowal kuł na lemiesze, siekiery, noże i miecze.

27.Biskupin

Osada obronna sprzed około 2700 lat (VIII wiek p.n.e.), z wczesnej epoki żelaza, zbudowana z drewna na wyspie Jeziora Biskupińskiego. Miała wał, falochron, bramę, ulice z bali i około stu domów. Odkryto ją w 1933 roku.

28.Archeologia

Nauka, która bada przeszłość na podstawie pozostałości materialnych: narzędzi, naczyń, ozdób, kości i śladów budowli. Archeolodzy zdobywają je podczas wykopalisk, odkopując ziemię warstwa po warstwie.

29.Źródła materialne

Przedmioty i ślady pozostawione przez ludzi, np. narzędzia, naczynia, groby, resztki domów. To jedyne źródła wiedzy o pradziejach, bo ludzie nie znali wtedy pisma.

Notatka

Czym są pradzieje i jak je badamy

to najdawniejszy i najdłuższy okres dziejów ludzi - od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Pismo powstało ponad 5 tysięcy lat temu w Mezopotamii, ale na ziemiach polskich pojawiło się dopiero w średniowieczu, więc pradzieje trwały tu dużo dłużej.

Skoro ludzie nie znali pisma, nie zostawili kronik ani listów. O ich życiu mówią : narzędzia, naczynia, ozdoby, groby, ślady domów i kości zwierząt. Bada je . Archeolodzy prowadzą wykopaliska i odkopują ziemię warstwa po warstwie - im głębiej, tym zwykle starsze znaleziska.

Ważne

Pradzieje nie skończyły się wszędzie w tym samym czasie: w Mezopotamii zaczęła się już starożytność, gdy na ziemiach polskich wciąż trwały pradzieje.

Epoka kamienia: łowcy i zbieracze

była najdłuższą epoką w dziejach ludzi. W jej starszej części, paleolicie, ludzie byli łowcami i zbieraczami. Polowali na zwierzęta (np. renifery, a dawniej także mamuty), łowili ryby i zbierali owoce, orzechy i korzenie. Prowadzili : wędrowali za zwierzętami, a schronienia szukali w jaskiniach, szałasach i namiotach ze skór.

Najważniejszym surowcem był . Robiono z niego noże, groty, drapacze i tłuki pięściowe, a narzędzia uzupełniano kośćmi, rogiem i drewnem. Ludzie nauczyli się korzystać z ognia, który dawał ciepło, światło i ochronę. Zostawili też sztukę: malowidła zwierząt w jaskiniach Lascaux i Altamiry.

Rewolucja neolityczna - pierwsi rolnicy

Ponad 10 tysięcy lat temu na Bliskim Wschodzie, w Żyznym Półksiężycu, ludzie zaczęli uprawiać zboża (pszenicę i jęczmień) i hodować zwierzęta (kozy, owce, bydło, świnie). Tę wielką zmianę nazywamy rewolucją neolityczną. Na ziemie polskie rolnictwo dotarło kilka tysięcy lat później.

Rolnicy musieli doglądać pól, więc przeszli na : budowali stałe domy i osady. Zapasy żywności sprawiły, że ludzi przybywało. Pojawiły się nowe wynalazki:

  • gładzone kamienne siekiery do wycinania lasów,
  • sierpy z krzemiennymi ostrzami i żarna do mielenia ziarna,
  • , czyli naczynia z wypalanej gliny,
  • tkanie materiałów z lnu i wełny.

Przykład

W koło Ostrowca Świętokrzyskiego ludzie kopali szyby i korytarze, aby wydobywać krzemień na siekiery - to jedne z najstarszych kopalni na ziemiach polskich.

Epoka brązu

Pierwszym metalem użytym do robienia narzędzi była , ale była zbyt miękka. Ludzie odkryli, że po stopieniu miedzi z cyną powstaje twardszy brąz. Na ziemiach polskich zaczęła się około 4 tysięcy lat temu.

Z brązu odlewano w formach siekiery, sierpy, miecze, groty i ozdoby. Wymagało to wiedzy i umiejętności, więc pojawili się wyspecjalizowani rzemieślnicy - odlewnicy. Miedzi i cyny nie było wszędzie, dlatego rozwinął się handel na duże odległości. Brąz był jednak drogi, więc wielu ludzi nadal używało narzędzi z kamienia.

Epoka żelaza

Około 2700 lat temu na ziemiach polskich zaczęła się . Rudę żelaza, np. rudę darniową z podmokłych łąk, można było znaleźć w wielu miejscach, więc żelazo było tańsze i dostępniejsze niż brąz.

Żelazo wytapiano w glinianych piecach zwanych , a potem kowal kuł z niego narzędzia i broń: lemiesze, siekiery, noże, groty i miecze. Żelazne narzędzia ułatwiły uprawę ziemi i wycinanie lasów, a żelazna broń zmieniła sposób walki.

Zapamiętaj

: epoka kamienia (, mezolit, neolit) → epoka brązu → epoka żelaza.

Biskupin - osada sprzed 2700 lat

Najsłynniejszym zabytkiem pradziejów w Polsce jest na Pałukach. W VIII wieku p.n.e., we wczesnej epoce żelaza, ludność zwana przez archeologów kulturą łużycką zbudowała tu na wyspie jeziora drewnianą osadę obronną.

Osadę otaczał wał z drewnianych skrzyń wypełnionych ziemią i gliną, a od strony jeziora chronił ją falochron z wbitych w dno pali. Do środka prowadziła jedna brama. Ulice ułożono z drewnianych bali, a przy nich stało w rzędach około stu domów. Mieszkańcy uprawiali ziemię, hodowali zwierzęta, łowili ryby i zajmowali się rzemiosłem.

Osadę odkryto w 1933 roku. Drewno przetrwało, bo przykryła je woda i muł jeziora. Dziś w Biskupinie działa muzeum z odtworzonymi domami i bramą.

W skrócie

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Pradzieje - epoka kamienia i epoka metaliKlasa 5

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

29 pytań w 3 etapach

  1. Etap 1

    15 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2

    12 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3

    2 fiszki · 9 pytań

  4. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z historii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.