Wojny Rzeczypospolitej w XVII wieku

1.Przeciwnicy Rzeczypospolitej w XVII wieku

Szwecja, Rosja (państwo moskiewskie), Turcja wraz z Tatarami krymskimi oraz zbuntowani Kozacy zaporoscy. Wojny trwały przez niemal cały wiek, często z kilkoma wrogami naraz.

2.Husaria

Polska ciężka jazda, najsłynniejsza kawaleria XVII wieku. Husarze mieli zbroje, szable i długie, wydrążone w środku kopie (około 5 metrów), a często także skrzydła. Ich szarża rozbijała szyki wroga, np. pod Kircholmem, Kłuszynem i Wiedniem.

3.Zygmunt III Waza

Król Polski w latach 1587-1632, z rodu szwedzkich Wazów. Przez kilka lat był też królem Szwecji, ale stracił ten tron. Jego starania o odzyskanie korony szwedzkiej były jedną z przyczyn wojen ze Szwecją.

4.Przyczyny wojen ze Szwecją

Spór polskich Wazów o tron szwedzki oraz rywalizacja o Inflanty i panowanie nad wybrzeżem Bałtyku. W połowie XVII wieku Szwecja chciała też wykorzystać słabość Rzeczypospolitej osłabionej wojną z Kozakami i Rosją.

5.Bitwa pod Kircholmem (1605)

Zwycięstwo wojsk hetmana litewskiego Jana Karola Chodkiewicza nad mniej więcej trzy razy liczniejszą armią szwedzką króla Karola IX. O wygranej zdecydowała szarża husarii.

6.Jan Karol Chodkiewicz

Hetman litewski, zwycięzca spod Kircholmu (1605). W 1621 roku dowodził obroną obozu pod Chocimiem przed Turkami i zmarł w czasie tego oblężenia.

7.Potop szwedzki (1655-1660)

Najazd Szwecji pod wodzą króla Karola X Gustawa na Rzeczpospolitą. Szwedzi zajęli większą część kraju, w tym Warszawę i Kraków, i rabowali go. Nazwa porównuje najazd do powodzi, która zalała kraj.

8.Jan Kazimierz

Król Polski w latach 1648-1668, panował w czasie powstania Chmielnickiego i potopu szwedzkiego. W 1655 roku musiał uciekać na Śląsk, ale wrócił i poprowadził walkę ze Szwedami.

9.Obrona Jasnej Góry (1655)

Obrona klasztoru paulinów w Częstochowie przed Szwedami jesienią i zimą 1655 roku, kierowana przez przeora Augustyna Kordeckiego. Szwedzi po ponad miesiącu oblężenia odstąpili, a zwycięstwo podniosło ducha Polaków i zachęciło ich do walki.

10.Śluby lwowskie (1656)

Uroczysta przysięga króla Jana Kazimierza we Lwowie. Król oddał kraj pod opiekę Matki Bożej, ogłaszając ją Królową Korony Polskiej, i obiecał poprawić los chłopów po wojnie.

11.Stefan Czarniecki

Wódz, który w czasie potopu prowadził wojnę szarpaną ze Szwedami, a potem wyprawił się przeciw nim aż do Danii. Pod koniec życia został hetmanem. Jest wspomniany w hymnie Polski.

12.Wojna szarpana (podjazdowa)

Sposób walki polegający na nagłych napadach małych oddziałów, nękaniu wroga i odcinaniu go od żywności, bez stawania do wielkiej bitwy. Tak walczył ze Szwedami Stefan Czarniecki.

13.Traktaty welawsko-bydgoskie (1657)

Układy, w których Rzeczpospolita zgodziła się, by Prusy Książęce przestały być jej lennem. Władca Prus, elektor brandenburski, w zamian przeszedł na stronę Polski w wojnie ze Szwecją.

14.Pokój w Oliwie (1660)

Pokój kończący potop szwedzki. Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego, a Szwecja zatrzymała większość Inflant.

15.Przyczyny wojen z Rosją

Rywalizacja o ziemie ruskie, zwłaszcza o Smoleńsk, oraz chęć wykorzystania zamętu w Rosji na początku XVII wieku, gdy toczyły się tam walki o tron cara. W połowie wieku Rosja zaatakowała po przejściu Kozaków na jej stronę.

16.Bitwa pod Kłuszynem (1610)

Zwycięstwo hetmana Stanisława Żółkiewskiego nad kilkakrotnie liczniejszą armią rosyjską wspieraną przez najemników z zachodu Europy. Otworzyło Polakom drogę do Moskwy.

17.Stanisław Żółkiewski

Hetman, zwycięzca spod Kłuszyna. Polska załoga zajęła Kreml w Moskwie (1610-1612), a Żółkiewski przywiózł do Warszawy wziętego do niewoli cara Wasyla Szujskiego. Zginął w 1620 roku w walce z Turkami po klęsce pod Cecorą.

18.Kozacy zaporoscy

Wolni wojownicy znad Dniepru, w dużej części zbiegli chłopi. Część z nich służyła Rzeczypospolitej za żołd jako Kozacy rejestrowi, czyli wpisani na urzędową listę. Ograniczanie tej listy budziło wielkie niezadowolenie.

19.Powstanie Chmielnickiego (1648)

Powstanie Kozaków i chłopów ukraińskich przeciw Rzeczypospolitej, wspierane przez Tatarów. Przyczyny: ograniczanie liczby Kozaków rejestrowych, ucisk chłopów przez magnatów i różnice religijne. Na początku powstańcy odnosili wielkie zwycięstwa.

20.Bohdan Chmielnicki

Hetman kozacki, przywódca powstania z 1648 roku. W 1654 roku w Perejasławiu Kozacy uznali władzę cara, co doprowadziło do wojny Rzeczypospolitej z Rosją.

21.Bitwa pod Beresteczkiem (1651)

Wielkie zwycięstwo wojsk króla Jana Kazimierza nad Kozakami i Tatarami w czasie powstania Chmielnickiego.

22.Rozejm w Andruszowie (1667)

Układ kończący wojnę z Rosją. Rzeczpospolita oddała Rosji ziemię smoleńską i ziemie na wschód od Dniepru, a także Kijów, który miał wrócić po dwóch latach, ale Rosja go zatrzymała.

23.Przyczyny wojen z Turcją

Rywalizacja o wpływy w Mołdawii, ciągłe najazdy Tatarów krymskich podległych Turcji oraz wyprawy Kozaków na tureckie ziemie. Turcja chciała też poszerzyć swoje panowanie w Europie.

24.Bitwa pod Chocimiem (1621)

Obrona obozu pod Chocimiem przed ogromną armią turecką sułtana Osmana II. Dowodził Jan Karol Chodkiewicz, który zmarł w czasie oblężenia. Turcy nie zdobyli obozu i zawarli pokój.

25.Kamieniec Podolski

Silna twierdza na Podolu, zdobyta przez Turków w 1672 roku. Na mocy pokoju w Buczaczu Turcja zabrała wtedy Podole. Rzeczpospolita odzyskała je dopiero w 1699 roku.

26.Bitwa pod Chocimiem (1673)

Zwycięstwo hetmana Jana Sobieskiego nad armią turecką. Sława tej wygranej pomogła mu zostać wybranym na króla w 1674 roku.

27.Jan III Sobieski

Hetman, zwycięzca spod Chocimia (1673), a od 1674 roku król Polski. W 1683 roku dowodził odsieczą wiedeńską. Jego rezydencją był pałac w Wilanowie.

28.Odsiecz wiedeńska (1683)

12 września 1683 roku wojska polskie i niemieckie pod dowództwem Jana III Sobieskiego rozbiły armię turecką oblegającą Wiedeń. Decydującą szarżę przeprowadziła husaria. Król napisał do papieża: „Przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył”.

29.Pokój w Karłowicach (1699)

Pokój kończący wojny z Turcją w XVII wieku. Rzeczpospolita odzyskała Podole z Kamieńcem Podolskim.

30.Skutki wojen XVII wieku

Zniszczone miasta i wsie, śmierć i ucieczka dużej części ludności, upadek handlu i rzemiosła, dzieła sztuki wywiezione przez Szwedów. Rzeczpospolita straciła Inflanty, ziemie na wschód od Dniepru z Kijowem i Smoleńsk oraz zwierzchnictwo nad Prusami Książęcymi, a państwo bardzo osłabło.