Historia
Szare Szeregi - harcerze w czasie okupacji
Zestaw opowiada o harcerzach, którzy w czasie II wojny światowej walczyli z niemieckim okupantem. Dowiesz się, czym była konspiracja i mały sabotaż, co oznacza znak kotwicy, jak przebiegła akcja pod Arsenałem i kim byli Rudy, Alek i Zośka - bohaterowie „Kamieni na szaniec”. Poznasz też harcerską pocztę z powstania warszawskiego.
Podcast
Ładuję…
1.Okupacja
Zajęcie kraju przez obce wojsko. Po wrześniu 1939 r. Polskę zajęły Niemcy i Związek Sowiecki. Okupant zamykał polskie szkoły, urządzał łapanki, wywoził ludzi do obozów i rozstrzeliwał ich.
2.Szare Szeregi
Tajna organizacja harcerzy działająca w czasie II wojny światowej. Powstała jesienią 1939 r. Harcerze uczyli się, pomagali innym i walczyli z niemieckim okupantem.
3.Konspiracja
Tajne działanie przeciw okupantowi. Konspiratorzy spotykali się w ukryciu, używali pseudonimów i nie zdradzali tajemnic nawet najbliższym.
4.Pseudonim
Przybrane imię lub przezwisko używane w konspiracji zamiast prawdziwego nazwiska, np. „Rudy”, „Alek”, „Zośka”. Chroniło przed rozpoznaniem przez Niemców.
5.„Dziś - Jutro - Pojutrze”
Hasło i program Szarych Szeregów: dziś - walka z okupantem, jutro - udział w powstaniu, pojutrze - budowa wolnej Polski po wojnie.
6.Zawisza
Najmłodsi harcerze Szarych Szeregów (12-14 lat). Nie walczyli z bronią, ale uczyli się i ćwiczyli, a w powstaniu warszawskim roznosili listy w harcerskiej poczcie.
7.Bojowe Szkoły
Harcerze Szarych Szeregów w wieku 15-17 lat. Prowadzili mały sabotaż, np. malowali na murach napisy i znaki Polski Walczącej.
8.Grupy Szturmowe
Najstarsi harcerze Szarych Szeregów (od 18 lat). Przeprowadzali akcje zbrojne, np. odbijali więźniów z rąk Niemców.
9.Mały sabotaż
Drobne, ale odważne akcje, które ośmieszały Niemców i dodawały otuchy Polakom: malowanie napisów i kotwic na murach, zrywanie niemieckich flag, wywieszanie polskich flag w święta, rozrzucanie ulotek.
10.Organizacja „Wawer”
Organizacja małego sabotażu, w której działali harcerze. Kierował nią Aleksander Kamiński. Nazwa upamiętnia mieszkańców Wawra rozstrzelanych przez Niemców w grudniu 1939 r.
11.Kotwica
Znak Polski Walczącej: litery P i W połączone w kształt kotwicy. Malowano go na murach, aby pokazać, że Polacy się nie poddają. Kotwica oznacza też nadzieję. Znak zaprojektowała harcerka Anna Smoleńska.
12.„Tylko świnie siedzą w kinie”
Hasło małego sabotażu, malowane na murach. Zachęcało Polaków, by nie chodzili do kin, w których Niemcy wyświetlali kłamliwe filmy propagandowe.
13.Aleksander Kamiński
Harcerz i nauczyciel, jeden z przywódców harcerskiej konspiracji. Kierował małym sabotażem „Wawer”. Napisał książkę „Kamienie na szaniec” (1943).
14.Jan Bytnar „Rudy”
Harcerz, mistrz małego sabotażu, znany z malowania kotwic i napisów. W marcu 1943 r. aresztowało go Gestapo i torturowało, ale nikogo nie zdradził. Odbity w akcji pod Arsenałem, zmarł z ran 30 marca 1943 r.
15.Maciej Aleksy Dawidowski „Alek”
Harcerz, przyjaciel Rudego. Słynął z odwagi: zdjął niemiecką tablicę z pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie. Ciężko ranny w akcji pod Arsenałem, zmarł tego samego dnia, 26 marca 1943 r.
16.Tadeusz Zawadzki „Zośka”
Harcerz, przyjaciel Rudego i Alka. W akcji pod Arsenałem dowodził grupą, która zaatakowała samochód więzienny. Zginął 20 sierpnia 1943 r. w akcji pod Sieczychami. Od jego pseudonimu nazwano batalion „Zośka”.
17.Akcja pod Arsenałem
Odbicie Rudego z niemieckiego samochodu więziennego 26 marca 1943 r. w Warszawie, w pobliżu budynku Arsenału. Harcerze uwolnili Rudego i innych więźniów, razem ponad 20 osób. Dowodził Stanisław Broniewski „Orsza”.
18.Gestapo
Niemiecka tajna policja. Jej siedziba w Warszawie mieściła się w alei Szucha. Tam przesłuchiwano i torturowano aresztowanych Polaków.
19.Pawiak
Więzienie w Warszawie, w którym Niemcy trzymali Polaków walczących z okupantem. Rudego wieziono z alei Szucha na Pawiak, gdy odbili go harcerze.
20.„Kamienie na szaniec”
Książka Aleksandra Kamińskiego wydana w konspiracji w 1943 r. Opowiada prawdziwą historię Rudego, Alka i Zośki. Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”.
21.Batalion „Zośka”
Oddział harcerzy z Grup Szturmowych, nazwany na cześć Tadeusza Zawadzkiego. W powstaniu warszawskim walczył m.in. na Woli i na Starym Mieście oraz uwolnił więźniów niemieckiego obozu Gęsiówka.
22.Powstanie warszawskie
Walka mieszkańców Warszawy z Niemcami, która wybuchła 1 sierpnia 1944 r. i trwała 63 dni. Wzięło w nim udział wielu harcerzy: żołnierze, łącznicy, sanitariuszki i listonosze.
23.Harcerska Poczta Polowa
Poczta prowadzona przez najmłodszych harcerzy w czasie powstania warszawskiego. Roznosili listy między dzielnicami, często pod ostrzałem. Listy mogły mieć najwyżej 25 słów.
24.Łącznik i łączniczka
Osoba przenosząca meldunki i rozkazy między oddziałami. W powstaniu warszawskim łącznikami byli często młodzi harcerze i harcerki, którzy przechodzili nawet kanałami pod ulicami.
25.Pomnik Małego Powstańca
Pomnik w Warszawie przedstawiający chłopca w za dużym hełmie, z bronią w ręku. Upamiętnia dzieci, które brały udział w powstaniu warszawskim.
Notatka
Harcerze w okupowanej Polsce
We wrześniu 1939 r. Polskę zaatakowały Niemcy, a potem Związek Sowiecki. Zaczęła się okupacja: Niemcy zamykali polskie szkoły średnie, urządzali łapanki, wywozili ludzi do obozów i rozstrzeliwali ich na ulicach.
Harcerze nie chcieli się poddać. Jesienią 1939 r. zaczęli działać w konspiracji, czyli w tajemnicy przed okupantem. Ich organizację nazwano Szarymi Szeregami. Harcerze używali pseudonimów, by Niemcy nie poznali ich prawdziwych nazwisk.
Szare Szeregi dzieliły się według wieku:
- Zawisza - najmłodsi (12-14 lat): nauka, ćwiczenia, pomoc innym,
- Bojowe Szkoły (15-17 lat): mały sabotaż,
- Grupy Szturmowe (od 18 lat): akcje zbrojne.
Zapamiętaj
Hasło Szarych Szeregów „Dziś - Jutro - Pojutrze” znaczyło: dziś walka z okupantem, jutro powstanie, pojutrze budowa wolnej Polski.
Mały sabotaż - walka bez broni
Mały sabotaż to drobne, ale odważne akcje, które ośmieszały okupanta i dodawały Polakom otuchy. Kierował nim Aleksander Kamiński w organizacji „Wawer”. Jej nazwa upamiętnia mieszkańców Wawra rozstrzelanych przez Niemców w grudniu 1939 r.
- malowanie na murach napisów i znaku kotwicy,
- zrywanie niemieckich flag i plakatów,
- wywieszanie polskich flag w święta narodowe,
- rozpylanie w kinach cuchnących substancji, by zniechęcić widzów do niemieckich filmów.
Kotwica to połączone litery P i W, czyli Polska Walcząca. Kotwica jest też symbolem nadziei.
Przykład
Napis „Tylko świnie siedzą w kinie” zachęcał Polaków, by nie oglądali kłamliwych niemieckich filmów.
Rudy, Alek i Zośka
Najbardziej znani harcerze Szarych Szeregów to trzej przyjaciele z jednej warszawskiej drużyny harcerskiej i z Gimnazjum im. Stefana Batorego:
- Jan Bytnar „Rudy” - mistrz małego sabotażu, malował kotwice i napisy,
- Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” - słynął z odwagi, zdjął niemiecką tablicę z pomnika Mikołaja Kopernika,
- Tadeusz Zawadzki „Zośka” - rozważny dowódca, przyjaciel Rudego i Alka.
Razem brali udział w małym sabotażu, a potem w akcjach Grup Szturmowych. Ich przyjaźń, odwaga i wierność harcerskim zasadom stały się wzorem dla wielu pokoleń.
Akcja pod Arsenałem
W marcu 1943 r. Gestapo, czyli niemiecka tajna policja, aresztowało Rudego. Był okrutnie torturowany w siedzibie Gestapo w alei Szucha, ale nikogo nie zdradził.
Przyjaciele postanowili go ratować. 26 marca 1943 r. w Warszawie, w pobliżu budynku Arsenału, harcerze z Grup Szturmowych zaatakowali niemiecki samochód, który wiózł więźniów z alei Szucha na Pawiak. Akcją dowodził Stanisław Broniewski „Orsza”, a grupą atakującą - Zośka.
Udało się uwolnić Rudego i innych więźniów, razem ponad 20 osób. Rudy zmarł jednak z powodu tortur 30 marca 1943 r., a ciężko ranny w akcji Alek zmarł 26 marca. Zośka zginął kilka miesięcy później, 20 sierpnia 1943 r., w akcji pod Sieczychami.
Ważne
Celem akcji pod Arsenałem nie było zdobycie broni, lecz uwolnienie Rudego - nazwa pochodzi od pobliskiego budynku.
Harcerze w powstaniu warszawskim
1 sierpnia 1944 r. wybuchło powstanie warszawskie, które trwało 63 dni. Wzięło w nim udział wielu harcerzy z Szarych Szeregów.
Starsi harcerze walczyli w oddziałach, np. w batalionie „Zośka”, nazwanym na cześć Tadeusza Zawadzkiego. Batalion walczył m.in. na Woli i na Starym Mieście i uwolnił więźniów niemieckiego obozu Gęsiówka. Harcerki były sanitariuszkami i łączniczkami, a łącznicy przenosili meldunki nawet kanałami.
Najmłodsi z „Zawiszy” prowadzili Harcerską Pocztę Polową. Roznosili listy między dzielnicami, często pod ostrzałem. Jeden list mógł mieć najwyżej 25 słów.
O dzieciach walczących w powstaniu przypomina w Warszawie pomnik Małego Powstańca - chłopca w za dużym hełmie.
„Kamienie na szaniec” - pamięć o bohaterach
Historię Rudego, Alka i Zośki opisał Aleksander Kamiński w książce „Kamienie na szaniec”. Wydano ją w konspiracji w 1943 r., jeszcze w czasie wojny, pod zmienionym nazwiskiem autora.
Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”. Poeta pisał o ludziach, którzy, kiedy trzeba, idą na śmierć „jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec”. Szaniec to wał obronny - kamienie rzucone na niego wzmacniają obronę, tak jak młodzi bohaterowie swoim życiem bronili Polski.
Książka pokazuje przyjaźń, odwagę i harcerskie wartości. Do dziś czytają ją uczniowie w całej Polsce.
Quizy w tym zestawie
27 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
26 fiszek uczy się 6
Pierwsi Piastowie i początki Polski32 fiszki uczy się 10
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 3
Kampania wrześniowa i upadek Polski w 1939 r.20 fiszek uczy się 4
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 14
Chronologia: daty, wieki i oś czasu12 fiszek uczy się 2