Historia
Złoty wiek Rzeczypospolitej
Zestaw zabiera w podróż do XVI wieku, czasów Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta. Dowiesz się, czym była unia lubelska, jak zboże płynęło Wisłą do Gdańska, czym zachwyca Wawel z Kaplicą Zygmuntowską oraz kim byli Kopernik, Kochanowski i Rej. Zrozumiesz też, skąd wzięła się nazwa złoty wiek.
Podcast
Ładuję…
1.Złoty wiek
XVI wiek w dziejach Polski. Nazwa pochodzi od rozkwitu kultury i nauki, bogactwa z handlu zbożem, potęgi państwa oraz zgody między ludźmi różnych wyznań.
2.Jagiellonowie
Ród królewski, który panował w Polsce od czasów Władysława Jagiełły. W XVI w. królami byli Zygmunt Stary i jego syn Zygmunt August - ostatni męski potomek Jagiellonów.
3.Zygmunt I Stary
Król Polski w latach 1506-1548. Przebudował zamek na Wawelu w stylu renesansowym, ufundował Kaplicę Zygmuntowską i dzwon Zygmunt. Jego żoną była włoska księżniczka Bona Sforza.
4.Bona Sforza
Włoska księżniczka, żona Zygmunta Starego. Sprowadziła na polski dwór włoskich artystów, ogrodników i kucharzy. Tradycja przypisuje jej upowszechnienie w Polsce warzyw nazywanych do dziś włoszczyzną.
5.Zygmunt II August
Syn Zygmunta Starego, król Polski w latach 1548-1572, ostatni męski potomek Jagiellonów. Doprowadził do zawarcia unii lubelskiej w 1569 r. Zgromadził na Wawelu słynną kolekcję arrasów, czyli tkanin z wtkanymi obrazami.
6.Hołd pruski
W 1525 r. w Krakowie książę pruski Albrecht Hohenzollern ukląkł przed Zygmuntem Starym i złożył mu hołd, czyli uznał się jego lennikiem (podległym władcą). To wydarzenie namalował Jan Matejko.
7.Unia lubelska
Umowa zawarta 1 lipca 1569 r. w Lublinie między Polską (Koroną) a Wielkim Księstwem Litewskim. Dzięki niej powstało jedno państwo: Rzeczpospolita Obojga Narodów.
8.Rzeczpospolita Obojga Narodów
Państwo polsko-litewskie powstałe w 1569 r. Miało wspólnego króla, wspólny sejm i wspólną politykę wobec innych krajów, ale osobne wojsko, urzędy i skarb. Było jednym z największych państw Europy.
9.Szlachta
Najważniejsza i najbogatsza grupa mieszkańców Rzeczypospolitej. Szlachcice mieli wiele praw: wybierali posłów na sejm, a od 1573 r. także króla.
10.Folwark
Duże gospodarstwo szlachcica, w którym uprawiano głównie zboże na sprzedaż. Na polach folwarku pracowali chłopi, odrabiając pańszczyznę.
11.Pańszczyzna
Obowiązkowa, bezpłatna praca chłopów na polu pana (szlachcica) w zamian za ziemię, którą mogli uprawiać dla siebie.
12.Handel zbożem
Najważniejsze źródło bogactwa w XVI w. Szlachta sprzedawała zboże, które spławiano Wisłą do Gdańska, a stamtąd statkami wywożono do Niderlandów i innych krajów Europy. Polskę nazywano spichlerzem Europy.
13.Flisacy
Ludzie, którzy spławiali Wisłą zboże i inne towary na drewnianych łodziach i tratwach aż do Gdańska. Podróż w dół rzeki trwała wiele dni.
14.Gdańsk
Największe i najbogatsze miasto Rzeczypospolitej, ważny port nad Morzem Bałtyckim. Przez Gdańsk wywożono zboże, a przywożono m.in. sukno, wino i przyprawy.
15.Kraków i Wawel
Kraków był w XVI w. stolicą i siedzibą królów. Zygmunt Stary przebudował zamek na Wawelu w stylu renesansowym. Zamek ma piękny dziedziniec otoczony krużgankami, czyli galeriami z arkadami.
16.Kaplica Zygmuntowska
Renesansowa kaplica ze złotą kopułą przy katedrze na Wawelu, ufundowana przez Zygmunta Starego i zbudowana przez włoskiego architekta Bartłomieja Berrecciego. Nazywana perłą renesansu. Są w niej grobowce ostatnich Jagiellonów.
17.Dzwon Zygmunt
Wielki dzwon w katedrze na Wawelu, odlany w 1520 r. na polecenie Zygmunta Starego. Bije w najważniejsze święta i w szczególnych chwilach w dziejach Polski.
18.Renesans (odrodzenie)
Epoka w kulturze, która przyszła do Polski z Włoch. Artyści i uczeni podziwiali starożytnych Greków i Rzymian, a w centrum uwagi stawiali człowieka i jego możliwości.
19.Zamość
Miasto założone w 1580 r. przez kanclerza Jana Zamoyskiego. Zbudowano je według jednego planu jako renesansowe miasto idealne, z rynkiem, ratuszem i kamienicami z podcieniami.
20.Mikołaj Kopernik
Astronom urodzony w 1473 r. w Toruniu, studiował w Akademii Krakowskiej. Ogłosił, że to Ziemia krąży wokół Słońca, a nie Słońce wokół Ziemi. Opisał to w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543).
21.Teoria heliocentryczna
Pogląd Kopernika: w środku układu jest Słońce, a Ziemia i inne planety krążą wokół niego. Ziemia obraca się też wokół własnej osi, stąd dzień i noc. Wcześniej sądzono, że Ziemia stoi w środku świata.
22.Mikołaj Rej
Pisarz z XVI w., nazywany ojcem literatury polskiej, bo pisał wyłącznie po polsku, choć uczeni pisali wtedy głównie po łacinie. Autor słów: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”.
23.Jan Kochanowski
Największy poeta polskiego renesansu, mieszkał w Czarnolesie. Pisał fraszki (krótkie, często żartobliwe wiersze, np. „Na lipę”), pieśni oraz „Treny” po śmierci ukochanej córeczki Urszulki.
24.Tolerancja religijna
Szacunek dla ludzi innej wiary. W Rzeczypospolitej obok siebie żyli katolicy, prawosławni, protestanci, Żydzi i muzułmanie (Tatarzy). Nie było tu wojen religijnych, dlatego Polskę nazywano państwem bez stosów.
25.Konfederacja warszawska
Uchwała szlachty z 1573 r. Szlachcice zobowiązali się zachować pokój między wyznaniami i nie prześladować nikogo z powodu wiary. Był to ważny dowód tolerancji w Rzeczypospolitej.
Notatka
Skąd nazwa złoty wiek?
Złotym wiekiem nazywamy w dziejach Polski XVI wiek. Nie chodzi o prawdziwe złoto, lecz o czas wyjątkowo dobry dla kraju.
- państwo było duże i silne,
- szlachta bogaciła się na handlu zbożem,
- rozkwitały kultura, sztuka i nauka,
- ludzie różnych wyznań żyli obok siebie w zgodzie.
W tym czasie do Polski dotarł z Włoch renesans (odrodzenie) - epoka, w której podziwiano starożytnych Greków i Rzymian i ceniono możliwości człowieka.
Zapamiętaj
Złoty wiek = XVI wiek, czasy ostatnich Jagiellonów: Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta.
Zygmunt Stary, Zygmunt August i Wawel
Zygmunt I Stary panował w latach 1506-1548. Jego żoną była włoska księżniczka Bona Sforza, która sprowadziła na dwór włoskich artystów i kucharzy. Tradycja mówi, że to dzięki niej upowszechniły się warzywa zwane włoszczyzną. W 1525 r. w Krakowie książę pruski Albrecht złożył Zygmuntowi hołd pruski.
Zygmunt Stary przebudował zamek na Wawelu w stylu renesansowym. Ufundował też Kaplicę Zygmuntowską ze złotą kopułą, nazywaną perłą renesansu, oraz wielki dzwon Zygmunt.
Jego syn, Zygmunt II August, panował w latach 1548-1572. Zgromadził kolekcję arrasów i doprowadził do unii z Litwą. Zmarł bezdzietnie - był ostatnim męskim potomkiem Jagiellonów.
Unia lubelska i Rzeczpospolita Obojga Narodów
Polska i Litwa były związane unią już od czasów Jadwigi i Jagiełły, ale ta więź była luźna i zależała od władcy. Zygmunt August chciał trwałego połączenia obu krajów. W 1569 r. na sejmie w Lublinie zawarto unię lubelską.
Powstało jedno państwo - Rzeczpospolita Obojga Narodów, czyli Polaków i Litwinów. Miała ona wspólnego króla, wspólny sejm i wspólną politykę wobec innych krajów, ale osobne wojsko, urzędy i skarb. Była jednym z największych państw Europy.
Przykład
Unię lubelską namalował Jan Matejko - ten sam malarz, który przedstawił hołd pruski.
Ważną rolę w państwie odgrywała szlachta. Szlachcice wybierali posłów na sejm, a po śmierci Zygmunta Augusta wybierali także króla.
Zboże, Wisła i Gdańsk - bogactwo Rzeczypospolitej
Szlachta miała duże gospodarstwa zwane folwarkami. Pracowali w nich chłopi, odrabiając pańszczyznę, czyli bezpłatną pracę na polu pana.
Zboże z folwarków ładowano na łodzie i tratwy. Flisacy spławiali je Wisłą aż do Gdańska - największego i najbogatszego miasta Rzeczypospolitej. Stamtąd statki wiozły zboże do Niderlandów i innych krajów Europy, a do Polski przywoziły sukno, wino i przyprawy. Polskę nazywano spichlerzem Europy.
Bogacące się miasta budowały ratusze i kamienice z ozdobnymi attykami. W 1580 r. kanclerz Jan Zamoyski założył Zamość - renesansowe miasto idealne, zbudowane według jednego planu.
Wielcy ludzie renesansu: Kopernik, Rej i Kochanowski
Mikołaj Kopernik urodził się w 1473 r. w Toruniu i studiował w Akademii Krakowskiej. W dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) ogłosił, że to Ziemia krąży wokół Słońca. Zmienił w ten sposób spojrzenie ludzi na świat.
Mikołaj Rej pisał wyłącznie po polsku, choć uczeni pisali wtedy głównie po łacinie. Nazywamy go ojcem literatury polskiej. To on napisał, że „Polacy nie gęsi, iż swój język mają”.
Jan Kochanowski był największym poetą polskiego renesansu. Mieszkał w Czarnolesie, gdzie pisał fraszki, np. „Na lipę”, pieśni oraz „Treny” po śmierci córeczki Urszulki.
Ważne
Nie myl: Kopernik był astronomem, a Rej i Kochanowski - pisarzami.
Tolerancja religijna - państwo bez stosów
W Rzeczypospolitej żyli obok siebie ludzie wielu wyznań: katolicy, prawosławni, protestanci, Żydzi i muzułmanie (Tatarzy). W tym czasie w wielu krajach Europy toczyły się wojny religijne, a za wiarę palono ludzi na stosach. W Polsce takich wojen nie było, dlatego nazywano ją państwem bez stosów.
W 1573 r., po śmierci Zygmunta Augusta, szlachta uchwaliła konfederację warszawską. Szlachcice obiecali, że zachowają pokój między wyznaniami i nie będą nikogo prześladować z powodu wiary.
Tolerancja religijna, czyli szacunek dla ludzi innej wiary, to jeden z powodów, dla których XVI wiek nazywamy złotym.
Quizy w tym zestawie
27 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
26 fiszek uczy się 6
Pierwsi Piastowie i początki Polski32 fiszki uczy się 10
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 3
Kampania wrześniowa i upadek Polski w 1939 r.20 fiszek uczy się 4
Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad21 fiszek uczy się 14
Chronologia: daty, wieki i oś czasu12 fiszek uczy się 2