Powstanie listopadowe i styczniowe - Polacy pod zaborami

1.Królestwo Polskie (Kongresowe)

Państwo utworzone w 1815 r. na kongresie wiedeńskim z większej części Księstwa Warszawskiego. Było połączone z Rosją unią personalną - królem Polski był car. Miało własną konstytucję, sejm, wojsko, szkolnictwo i język polski w urzędach.

2.Przyczyny powstania listopadowego

Łamanie konstytucji przez cara i jego urzędników (cenzura, tajna policja, prześladowanie patriotów), surowe rządy wielkiego księcia Konstantego, a bezpośrednio: plan cara Mikołaja I, by użyć armii polskiej do stłumienia rewolucji we Francji i Belgii, oraz groźba aresztowania spiskowców.

3.Sprzysiężenie podchorążych

Tajny związek młodych żołnierzy ze Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie, założony w 1828 r. przez Piotra Wysockiego. Spiskowcy z tej organizacji rozpoczęli powstanie listopadowe.

4.Noc listopadowa

Noc z 29 na 30 listopada 1830 r., gdy wybuchło powstanie. Spiskowcy zaatakowali Belweder, by pojmać wielkiego księcia Konstantego (zdołał uciec), a mieszkańcy Warszawy zdobyli Arsenał i uzbroili się.

5.Józef Chłopicki

Generał, weteran wojen napoleońskich, w grudniu 1830 r. dyktator powstania. Nie wierzył w zwycięstwo i liczył na ugodę z carem, przez co stracono cenny czas. Faktycznie dowodził wojskiem pod Olszynką Grochowską, gdzie został ciężko ranny.

6.Detronizacja Mikołaja I

Uchwała sejmu z 25 stycznia 1831 r., która pozbawiła cara Mikołaja I tronu polskiego. Oznaczała zerwanie z Rosją i otwartą wojnę. Władzę objął Rząd Narodowy z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele.

7.Bitwa pod Olszynką Grochowską

Stoczona 25 lutego 1831 r. na przedpolach Warszawy. Zakończyła się bez rozstrzygnięcia, ale Rosjanie zrezygnowali wtedy ze zdobycia stolicy. Najcięższe walki toczyły się o lasek olszynowy.

8.Bitwa pod Ostrołęką

Stoczona 26 maja 1831 r. Wojska polskie dowodzone przez gen. Jana Skrzyneckiego poniosły ciężką klęskę z Rosjanami. Od tej bitwy powstanie zaczęło chylić się ku upadkowi.

9.Emilia Plater

Bohaterka powstania listopadowego. Walczyła na Litwie, gdzie dowodziła kompanią w oddziale powstańczym. Zmarła w 1831 r. Upamiętnił ją Adam Mickiewicz w wierszu „Śmierć Pułkownika”.

10.Upadek Warszawy (wrzesień 1831)

6-7 września 1831 r. Rosjanie pod wodzą Iwana Paskiewicza szturmowali Warszawę. Na Woli zginął gen. Józef Sowiński, a wybuch jednej z redut opisał Adam Mickiewicz w „Reducie Ordona”. Stolica skapitulowała, a ostatnie oddziały złożyły broń jesienią 1831 r.

11.Przyczyny klęski powstania listopadowego

Przewaga militarna Rosji, brak wiary dowódców w zwycięstwo i ich niezdecydowanie, brak pomocy z zagranicy oraz brak poparcia chłopów, którym nie obiecano uwłaszczenia.

12.Represje po powstaniu listopadowym

Zniesienie konstytucji i wydanie Statutu organicznego (1832), likwidacja sejmu i wojska Królestwa, zamknięcie uniwersytetów w Warszawie i Wilnie, konfiskaty majątków, zsyłki na Syberię, budowa Cytadeli Warszawskiej i rządy namiestnika Iwana Paskiewicza.

13.Wielka Emigracja

Wyjazd ok. 10 tys. Polaków, głównie żołnierzy, polityków i artystów, na Zachód (przede wszystkim do Francji) po upadku powstania listopadowego. Należeli do niej m.in. Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Fryderyk Chopin i Joachim Lelewel.

14.Hotel Lambert i Towarzystwo Demokratyczne Polskie

Dwa obozy Wielkiej Emigracji. Hotel Lambert - konserwatyści skupieni wokół księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, liczący na pomoc mocarstw. Towarzystwo Demokratyczne Polskie - demokraci, którzy chcieli powstania z udziałem ludu i uwłaszczenia chłopów.

15.Czerwoni

Radykalny obóz przed powstaniem styczniowym (młodzież, rzemieślnicy, drobna szlachta). Chcieli jak najszybciej wywołać powstanie i oddać chłopom na własność uprawianą przez nich ziemię.

16.Biali

Umiarkowany obóz ziemian, bogatego mieszczaństwa i części inteligencji. Uważali powstanie za przedwczesne, chcieli odzyskiwać swobody stopniowo i rozwijać gospodarkę, a uwłaszczenie widzieli z odszkodowaniem dla ziemian. Do powstania przyłączyli się dopiero po jego wybuchu.

17.Aleksander Wielopolski

Margrabia, polityk współpracujący z Rosją, w latach 1862-1863 stał na czele rządu cywilnego Królestwa. Przeprowadził reformy (m.in. otwarcie Szkoły Głównej w Warszawie), ale by rozbić spisek czerwonych, zarządził brankę.

18.Branka

Przymusowy pobór do armii rosyjskiej, przeprowadzony w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 r. Objął głównie młodzież miejską podejrzaną o udział w spisku. Miał rozbić konspirację, a przyspieszył wybuch powstania.

19.Wybuch powstania styczniowego

22 stycznia 1863 r. Komitet Centralny Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wydał manifest wzywający naród do walki. W nocy z 22 na 23 stycznia oddziały powstańcze zaatakowały rosyjskie garnizony.

20.Dekrety uwłaszczeniowe Rządu Narodowego

Ogłoszone 22 stycznia 1863 r. razem z manifestem. Chłopi stawali się właścicielami uprawianej ziemi bez żadnych opłat (ziemianom odszkodowanie miało wypłacić państwo), a bezrolni, którzy przyłączą się do walki, mieli dostać po 3 morgi ziemi.

21.Państwo podziemne (1863-1864)

Tajna organizacja władz powstańczych z Rządem Narodowym na czele, którego członkowie byli anonimowi. Pobierało podatki, wydawało prasę i rozkazy, miało własną pocztę, policję i sądy.

22.Walka partyzancka

Główny sposób walki w powstaniu styczniowym. Powstańcy nie mieli regularnej armii, więc działali w małych oddziałach leśnych: atakowali z zaskoczenia posterunki i transporty, unikając wielkich bitew. Często brakowało broni palnej - walczono kosami.

23.Romuald Traugutt

Ostatni dyktator powstania styczniowego (od października 1863 r.), wcześniej oficer armii rosyjskiej. Próbował zamienić oddziały w regularne wojsko i wprowadzić w życie uwłaszczenie. Aresztowany w kwietniu 1864 r., stracony 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli Warszawskiej.

24.Ukaz uwłaszczeniowy cara (1864)

Dekret cara Aleksandra II z 2 marca 1864 r. Chłopi w Królestwie Polskim otrzymali na własność ziemię, którą uprawiali. Car chciał odciągnąć ich od powstania i osłabić szlachtę, która je popierała.

25.Represje po powstaniu styczniowym

Egzekucje, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków, kasata wielu klasztorów. Na Litwie szczególnie okrutnie rządził Michaił Murawiow, zwany „Wieszatielem”. Królestwo Polskie straciło resztki odrębności i zaczęto je nazywać Krajem Przywiślańskim.

26.Rusyfikacja

Polityka władz rosyjskich, która miała wynarodowić Polaków. Język rosyjski wprowadzono do urzędów i szkół (nawet języka polskiego uczono po rosyjsku), zamknięto Szkołę Główną Warszawską, a polskie książki i gazety podlegały ostrej cenzurze.

27.Germanizacja

Polityka władz pruskich, która miała zrobić z Polaków Niemców: wypieranie polskiego ze szkół i urzędów (Kulturkampf Bismarcka), wysiedlenia (rugi pruskie), wykup ziemi od Polaków. Symbolami oporu są strajk dzieci we Wrześni (1901) i wóz Drzymały.

28.Autonomia galicyjska

Samorząd, jaki Polacy uzyskali w zaborze austriackim od lat 60. XIX w. Językiem szkół i urzędów był polski, działał Sejm Krajowy we Lwowie oraz polskie uniwersytety w Krakowie i Lwowie. Galicja stała się ośrodkiem polskiej nauki i kultury.

29.Praca organiczna

Program działania bez walki zbrojnej: rozwijanie gospodarki, oświaty i kultury, by naród stał się silniejszy. Szczególnie popularny po klęsce powstania styczniowego. Przykładem jest działalność Hipolita Cegielskiego w Poznaniu.

30.Powstanie listopadowe a styczniowe

Oba były skierowane przeciw Rosji i oba zakończyły się klęską. Listopadowe (1830-1831) było wojną regularnej armii Królestwa Polskiego i trwało niecały rok. Styczniowe (1863-1864) toczyły oddziały partyzanckie bez własnej armii, kierowane przez podziemny Rząd Narodowy; trwało ponad półtora roku.