Matematyka
Proporcjonalność prosta
Zestaw dla klasy 7 o wielkościach wprost proporcjonalnych. Uczeń nauczy się rozpoznawać proporcjonalność prostą po stałym ilorazie, wyznaczać współczynnik proporcjonalności, obliczać brakujące wartości metodą jednej jednostki i z proporcji oraz dzielić wielkości w danym stosunku na przykładach z zakupów, przepisów i map.
Podcast
Ładuję…
1.Wielkości wprost proporcjonalne
Dwie wielkości, których odpowiadające sobie wartości mają stały iloraz. Ile razy wzrośnie jedna wielkość, tyle razy wzrośnie druga.
2.Współczynnik proporcjonalności
Stały iloraz odpowiadających sobie wartości. Przy zakupach jest to cena za sztukę, a przy jeździe ze stałą prędkością - prędkość.
3.Zapis proporcjonalności prostej
, gdzie to współczynnik proporcjonalności. Gdy bułka kosztuje zł, koszt za bułek to .
4.Sprawdzanie proporcjonalności w tabeli
Dzielimy każdą wartość drugiej wielkości przez odpowiadającą jej wartość pierwszej. Jeśli wszystkie ilorazy są równe, wielkości są wprost proporcjonalne: .
5.Ile razy więcej, tyle razy więcej
Gdy jedna wielkość wzrośnie 2, 3 czy 10 razy, druga wzrośnie tyle samo razy. Gdy jedna zmaleje 3 razy, druga też zmaleje 3 razy.
6.Zero odpowiada zeru
Przy proporcjonalności prostej, gdy jedna wielkość wynosi , druga też wynosi : za kg jabłek płacimy zł.
7.Metoda przez jedną jednostkę
Najpierw obliczamy wartość dla jednej sztuki lub jednostki, a potem mnożymy. kg kosztują zł, więc kg kosztuje zł, a kg - zł.
8.Stosunek
Iloraz dwóch liczb zapisany jako lub . Stosunek można skracać jak ułamek: .
9.Proporcja
Równość dwóch ilorazów: , np. .
10.Mnożenie na krzyż
W proporcji zachodzi . Dzięki temu obliczymy brakującą wartość: z mamy , więc .
11.Układanie proporcji
W obu ilorazach na górze piszemy tę samą wielkość (np. koszt), a na dole tę samą (np. liczbę kilogramów). Pomylenie kolejności daje błędny wynik.
12.Droga i czas
Przy stałej prędkości droga jest wprost proporcjonalna do czasu: . Rowerzysta jadący km/h w h pokona km, a w h - km.
13.Cena i ilość towaru
Przy stałej cenie za sztukę lub kilogram koszt zakupu jest wprost proporcjonalny do liczby sztuk lub kilogramów. Współczynnikiem jest cena jednostkowa.
14.Przepis kulinarny
Ilości składników są wprost proporcjonalne do liczby porcji: jeśli na porcje potrzeba g mąki, to na porcji potrzeba g.
15.Skala mapy
Odległość w terenie jest wprost proporcjonalna do odległości na mapie. W skali odcinek cm oznacza cm, czyli m, a cm - km.
16.Bok kwadratu a obwód i pole
Obwód kwadratu jest wprost proporcjonalny do boku: . Pole kwadratu nie jest: gdy bok wydłużymy 2 razy, pole wzrośnie 4 razy.
17.Wielkości, które nie są wprost proporcjonalne
Na przykład wiek i wzrost człowieka, bok kwadratu i jego pole, koszt przejazdu z opłatą stałą i liczba kilometrów. Ich iloraz nie jest stały.
18.Opłata stała a proporcjonalność
Jeśli do kosztu doliczana jest stała opłata, np. zł za wejście i zł za godzinę, koszt nie jest wprost proporcjonalny do czasu: za h płacimy zł, a za h - zł, a nie zł.
19.Podział proporcjonalny
Podział wielkości w danym stosunku. Aby podzielić zł w stosunku , dzielimy kwotę na części po zł: wychodzi zł i zł.
20.Proporcjonalność na wykresie
Pary wartości wielkości wprost proporcjonalnych zaznaczone w układzie współrzędnych leżą na jednej prostej przechodzącej przez punkt .
21.Zużycie paliwa
Przy stałym spalaniu ilość paliwa jest wprost proporcjonalna do przejechanej drogi: l na km oznacza l na km.
22.Iloraz, a nie różnica
Proporcjonalność sprawdzamy ilorazem. Pary i mają równe różnice, ale ilorazy i są różne, więc to nie jest proporcjonalność prosta.
23.Gdy jedna wielkość rośnie, a druga maleje
Takie wielkości nie są wprost proporcjonalne. Na przykład przy stałej długości trasy im większa prędkość, tym krótszy czas jazdy.
24.Sprawdzanie sensu wyniku
Wynik ma sens, jeśli większej wartości jednej wielkości odpowiada większa wartość drugiej, i to tyle samo razy większa. Więcej kilogramów musi kosztować więcej.
Notatka
Co to znaczy, że wielkości są wprost proporcjonalne
Dwie wielkości są wprost proporcjonalne, gdy iloraz ich odpowiadających sobie wartości jest zawsze taki sam. W praktyce oznacza to, że ile razy wzrośnie jedna wielkość, tyle razy wzrośnie druga, a gdy jedna zmaleje kilka razy, druga zmaleje tyle samo razy.
Przykład: jeden zeszyt kosztuje 4 zł. Dwa zeszyty kosztują 8 zł, trzy - 12 zł, dziesięć - 40 zł. Za każdym razem koszt podzielony przez liczbę zeszytów daje tę samą liczbę: .
Gdy jedna wielkość jest równa zero, druga też jest równa zero: za 0 zeszytów płacimy 0 zł.
Zapamiętaj
mają stały iloraz: 2 razy więcej jednej oznacza 2 razy więcej drugiej.
Współczynnik proporcjonalności
Stały iloraz wielkości wprost proporcjonalnych nazywamy współczynnikiem proporcjonalności. Jeśli oznaczymy wielkości literami i , a współczynnik literą , to , czyli .
Współczynnik ma zwykle konkretne znaczenie:
- przy zakupach to cena jednej sztuki lub kilograma, np. koszt dla zeszytów po 4 zł,
- przy jeździe ze stałą prędkością to prędkość: droga ,
- przy zużyciu paliwa to liczba litrów przypadająca na jeden kilometr.
Gdy znamy współczynnik, każdą brakującą wartość obliczamy jednym mnożeniem albo dzieleniem: jeśli , to dla mamy , a dla mamy .
Jak rozpoznać proporcjonalność prostą
W tabeli dzielimy każdą wartość drugiej wielkości przez odpowiadającą jej wartość pierwszej. Jeśli wszystkie ilorazy są równe, wielkości są wprost proporcjonalne.
Ważne
Liczy się iloraz, a nie różnica. Pary , , mają stałą różnicę 2, ale ilorazy , i są różne, więc to nie jest proporcjonalność prosta.
Przykłady wielkości wprost proporcjonalnych: liczba sztuk towaru i koszt (przy stałej cenie), czas i droga (przy stałej prędkości), bok kwadratu i jego obwód, liczba porcji i ilość składników w przepisie.
Przykłady wielkości, które nie są wprost proporcjonalne: wiek i wzrost człowieka, bok kwadratu i jego pole, koszt przejazdu z opłatą stałą i liczba kilometrów.
W układzie współrzędnych punkty opisujące wielkości wprost proporcjonalne leżą na jednej prostej przechodzącej przez punkt .
Obliczanie brakujących wartości
Zadania na proporcjonalność prostą rozwiązujemy najczęściej na dwa sposoby.
Sposób przez jedną jednostkę: najpierw liczymy wartość dla jednej sztuki, jednej godziny lub jednego kilograma, a potem mnożymy. Jeśli 5 biletów kosztuje 65 zł, to jeden kosztuje zł, a 8 biletów kosztuje zł.
Sposób z : zapisujemy równość dwóch ilorazów, w których na górze jest ta sama wielkość i na dole ta sama wielkość, a potem mnożymy na krzyż: jeśli , to .
Przykład
3 kg gruszek kosztują 15 zł. Ile kosztuje 7 kg? , więc i zł.
Na koniec warto sprawdzić sens wyniku: więcej kilogramów musi kosztować więcej i to tyle samo razy więcej.
Podział proporcjonalny i zadania z życia
to podział wielkości w danym stosunku. Aby podzielić 120 cukierków w stosunku , dzielimy je na równych części po cukierków. Pierwsza osoba dostaje , a druga cukierków.
Proporcjonalność prosta pojawia się w wielu sytuacjach:
skala mapy
przepisy kulinarne
zakupy i waluty
ruch ze stałą prędkością
Nie każda zależność, w której obie wielkości rosną, jest proporcjonalnością prostą. Zawsze sprawdzaj, czy iloraz jest stały.
W skrócie
Pojęcia z fiszek
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Proporcjonalność prosta - wielkości wprost proporcjonalneKlasy 7-8
Otwórz kartę pracyLekcje z kursów Odrabiamy
Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie
Proporcjonalność prostaWideo, 9 min · Kurs E8 - Matematyka 2027
Obejrzyj lekcjęQuizy w tym zestawie
28 pytań w 3 etapach
Etap 1
9 fiszek · 10 pytań
Etap 2
6 fiszek · 9 pytań
Etap 3
9 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
24 fiszki uczy się 20
12 fiszek uczy się 21
28 fiszek uczy się 7
16 fiszek uczy się 2
14 fiszek
16 fiszek uczy się 2
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
