Geografia
Ukształtowanie powierzchni Polski
autor: lena
Zestaw wyjaśnia pasowy układ rzeźby terenu Polski, najważniejsze krainy geograficzne oraz formy terenu powstałe dzięki działalności lodowców i rzek. Uczeń pozna także najwyższe i najniższe punkty kraju oraz nauczy się rozpoznawać główne typy krajobrazów.
1.Ukształtowanie powierzchni
Zróżnicowanie wysokości terenu oraz występowanie różnych form terenu, na przykład gór, wyżyn, nizin, dolin i kotlin.
2.Pasowy układ rzeźby Polski
Układ głównych krain geograficznych Polski, które ciągną się mniej więcej równoleżnikowo, czyli z zachodu na wschód. Pasy występują kolejno od północy ku południu.
3.Pobrzeża
Najbardziej na północ wysunięty pas krain, położony nad Morzem Bałtyckim. Występują tu między innymi plaże, wydmy, mierzeje i klify.
4.Pojezierza
Pas terenu z licznymi jeziorami, głównie polodowcowymi. Najważniejsze obszary to Pojezierze Pomorskie i Pojezierze Mazurskie.
5.Niziny Środkowopolskie
Rozległy pas nizin położony w środkowej części Polski. Teren jest na ogół równinny lub lekko falisty i zwykle znajduje się na wysokości poniżej 300 m n.p.m. (podpowiedź: Niziny zajmują dużą część środkowej Polski.)
6.Wyżyny Polskie
Pas wzniesionych obszarów w południowej Polsce, zwykle o wysokości od 200 do 500 m n.p.m. Występują tu między innymi skały wapienne, jaskinie i lessy.
7.Kotliny Podkarpackie
Obniżenia terenu leżące między Wyżynami Polskimi a górami. Należą do nich między innymi Kotlina Oświęcimska i Kotlina Sandomierska.
8.Góry
Obszary o dużych wysokościach i znacznych różnicach wysokości. W Polsce występują dwa główne pasma: Sudety i Karpaty.
9.Sudety
Góry położone w południowo-zachodniej Polsce, na granicy z Czechami. Ich najwyższym szczytem jest Śnieżka, mająca 1603 m n.p.m.
10.Karpaty
Rozległy łańcuch górski w południowej Polsce. W jego obrębie znajdują się między innymi Tatry, Beskidy i Bieszczady.
11.Rysy
Najwyższy szczyt Polski, którego najwyższy wierzchołek ma 2499 m n.p.m. Rysy leżą w Tatrach, w Karpatach.
12.Najniżej położony punkt Polski
Najniżej położone miejsce Polski znajduje się na Żuławach Wiślanych, w miejscowości Marzęcino, około 2,2 m poniżej poziomu morza.
13.Morena
Forma terenu usypana z materiału skalnego pozostawionego przez lądolód. W Polsce występują między innymi moreny czołowe i denne.
14.Jezioro polodowcowe
Jezioro powstałe w zagłębieniu utworzonym przez lądolód lub wody roztopowe. Przykładami są jeziora Śniardwy i Mamry.
15.Wydma
Niewielkie wzniesienie usypane przez wiatr z piasku. Na polskim wybrzeżu występują wydmy nadmorskie, między innymi w Słowińskim Parku Narodowym.
Notatka
Czym jest ukształtowanie powierzchni Polski?
Ukształtowanie powierzchni to zróżnicowanie wysokości terenu i występowanie różnych form, takich jak góry, wyżyny, niziny, kotliny, doliny, jeziora czy wydmy. Polska jest krajem, w którym przeważają obszary nizinne. Większość powierzchni kraju leży na wysokości mniejszej niż 300 m n.p.m.
Powierzchnia Polski stopniowo wznosi się od północy ku południu. Na północy znajdują się wybrzeża i pojezierza, w centrum rozległe niziny, a na południu wyżyny, kotliny i góry.
Zapamiętaj
Polska ma pasowy układ rzeźby: główne pasy terenu ciągną się z zachodu na wschód.
Pasy rzeźby terenu od północy ku południu
Główne pasy rzeźby Polski układają się kolejno od Morza Bałtyckiego w stronę południa:
- pobrzeża,
- pojezierza,
- Niziny Środkowopolskie,
- Wyżyny Polskie,
- Kotliny Podkarpackie,
- góry.
Pobrzeża są obszarami nadmorskimi. Występują na nich plaże, wydmy, mierzeje i klify. Pojezierza mają liczne jeziora, pagórki i zagłębienia powstałe głównie w wyniku działalności lądolodu.
Niziny Środkowopolskie zajmują znaczną część środkowej Polski. Ich powierzchnia jest na ogół płaska lub lekko falista. Wyżyny są położone wyżej, a Kotliny Podkarpackie tworzą obniżenia między wyżynami i górami.
Przykład
Idąc od Bałtyku w stronę Tatr, można przejść kolejno przez pobrzeże, pojezierze, niziny, wyżyny, kotlinę i góry.
Południowa Polska – wyżyny, kotliny i góry
Wyżyny Polskie tworzą pas wzniesionych obszarów na południu kraju. Ich wysokość najczęściej wynosi od 200 do 500 m n.p.m. Na wyżynach spotyka się między innymi skały wapienne, jaskinie i pokrywy lessowe. Przykładem jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska.
Kotliny Podkarpackie są obniżeniami terenu położonymi między wyżynami a górami. Należą do nich Kotlina Oświęcimska i Kotlina Sandomierska.
Na południowym zachodzie leżą Sudety. Ich najwyższym szczytem jest Śnieżka, mająca 1603 m n.p.m. Dalej na południu i południowym wschodzie znajdują się Karpaty. W ich obrębie leżą między innymi Tatry, Beskidy i Bieszczady.
Ważne
Śnieżka jest najwyższym szczytem Sudetów, ale najwyższym szczytem całej Polski są Rysy.
Najwyższe i najniższe miejsca w Polsce
Najwyższym punktem Polski jest najwyższy wierzchołek Rysów w Tatrach. Ma on 2499 m n.p.m. Rysy należą do Karpat.
Najwyższym szczytem Sudetów jest Śnieżka, która ma 1603 m n.p.m. Nie należy więc mylić jej z najwyższym szczytem Polski.
Najniżej położony punkt kraju znajduje się na Żuławach Wiślanych, w miejscowości Marzęcino. Leży on około 2,2 m poniżej poziomu morza. Żuławy są płaskim obszarem powstałym w delcie Wisły.
Różnica między Rysami a najniższym punktem Polski pokazuje, że powierzchnia naszego kraju jest bardzo zróżnicowana, mimo że przeważają w nim niziny.
Wpływ lądolodu i innych czynników na rzeźbę Polski
Duży wpływ na wygląd północnej i środkowej Polski miały lądolody, które w przeszłości pokrywały znaczną część kraju. Lądolód niszczył podłoże, przesuwał materiał skalny, a następnie pozostawiał go podczas topnienia.
Do form polodowcowych należą moreny, sandry, rynny polodowcowe i jeziora. Morena jest pagórkiem lub wałem zbudowanym z materiału pozostawionego przez lądolód. Jeziora polodowcowe, takie jak Śniardwy i Mamry, powstały w zagłębieniach utworzonych przez lądolód lub wody roztopowe.
Rzeki tworzą doliny i tarasy rzeczne, a wiatr usypuje wydmy. Na wybrzeżu morze, fale i prądy przyczyniają się do powstawania plaż, klifów i mierzei.
Zapamiętaj
Krajobraz północnej Polski jest w dużej mierze pamiątką po działalności lądolodu.
Quizy w tym zestawie
19 pytań w 2 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)