Wojna z Rosją 1792 i powstanie kościuszkowskie

Pod koniec XVIII wieku Rzeczpospolita próbowała ratować swoją niezależność przez reformy państwa. Najważniejszym ich wynikiem była Konstytucja 3 maja, uchwalona przez Sejm Wielki. Miała ona wzmocnić władzę centralną, ograniczyć najgroźniejsze mechanizmy dawnego ustroju i poprawić sprawność rządzenia. Reformy te były jednak niekorzystne dla części magnaterii, która traciła wpływy polityczne.

Przeciwnicy zmian zawiązali konfederację targowicką i zwrócili się o pomoc do Rosji. Caryca Katarzyna II wykorzystała to jako pretekst do interwencji zbrojnej. W praktyce nie chodziło o obronę wolności szlacheckich, lecz o utrzymanie Polski w zależności od Petersburga i zablokowanie jej wzmocnienia.

Wojna rozpoczęła się po wkroczeniu wojsk rosyjskich na ziemie Rzeczypospolitej. Strona polska walczyła w obronie reform i państwowej niezależności, dlatego konflikt ten nazywa się często wojną w obronie Konstytucji 3 maja. Mimo przewagi rosyjskiej Polacy stawili opór i odnieśli pewne sukcesy militarne.

Ważną rolę odegrali dowódcy tacy jak Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko. Wśród najważniejszych starć wymienia się bitwy pod Zieleńcami i Dubienką. Szczególnie zwycięstwo pod Zieleńcami miało duże znaczenie moralne; po tej bitwie ustanowiono Order Virtuti Militari, odznaczenie za męstwo.

Militarne sukcesy nie przełożyły się jednak na zwycięstwo polityczne. Król Stanisław August Poniatowski przystąpił do Targowicy, uznając dalszą walkę za beznadziejną. Oznaczało to załamanie obrony i klęskę obozu reform.

Przystąpienie króla do Targowicy miało bardzo poważne konsekwencje. Zwycięstwo Rosji i jej zwolenników oznaczało cofnięcie najważniejszych reform politycznych. Rzeczpospolita została jeszcze silniej podporządkowana obcym mocarstwom, a jej suwerenność uległa dalszemu ograniczeniu.

Najważniejszym następstwem był II rozbiór Polski w 1793 roku, dokonany przez Rosję i Prusy. Państwo polsko-litewskie utraciło kolejne rozległe obszary i stało się tworem jeszcze słabszym politycznie i gospodarczo. Dla wielu patriotów było jasne, że bez zbrojnego wystąpienia nie uda się uratować resztek państwowości.

Powstanie wybuchło w 1794 roku jako próba obrony resztek niepodległości i odwrócenia skutków II rozbioru. Na jego czele stanął Tadeusz Kościuszko, który w Krakowie ogłosił akt powstania i złożył uroczystą przysięgę. Przyjął tytuł naczelnika siły zbrojnej narodowej, co podkreślało jego odpowiedzialność za całość walki.

Insurekcja miała charakter ogólnonarodowy. Obejmowała nie tylko działania wojsk regularnych, ale także mobilizację mieszczan i części chłopów. Ważne ośrodki powstańcze pojawiły się w Krakowie, Warszawie i Wilnie. Celem nie było jedynie prowadzenie wojny, lecz także odbudowa sprawnego państwa zdolnego do oporu wobec mocarstw rozbiorowych.

Kościuszko rozumiał, że bez szerszego poparcia społecznego powstanie nie ma szans. Dlatego próbował połączyć hasła niepodległościowe z częściowymi reformami społecznymi.

Jednym z najsłynniejszych epizodów powstania była bitwa pod Racławicami. Zwycięstwo to nie przesądziło losów wojny, ale miało ogromne znaczenie propagandowe i moralne. Symbolem walk stali się kosynierzy, czyli chłopi uzbrojeni w kosy osadzone na sztorc. Ich udział pokazywał, że walka o państwo nie musi być wyłącznie sprawą szlachty.

Aby zdobyć większe poparcie wsi, Kościuszko wydał Uniwersał połaniecki. Dokument ten brał chłopów pod opiekę państwa, ograniczał pańszczyznę i miał zmniejszyć nadużycia ze strony właścicieli ziemskich. Nie znosił całkowicie poddaństwa, ale był ważnym krokiem politycznym i społecznym.

Mimo początkowych sukcesów powstanie znalazło się w trudnym położeniu wobec przewagi Rosji i Prus. Kluczowym ciosem była klęska pod Maciejowicami, po której Kościuszko dostał się do niewoli. Osłabiło to przywództwo i morale powstańców. Wkrótce doszło też do upadku najważniejszych punktów oporu.

Klęska insurekcji doprowadziła do III rozbioru Polski w 1795 roku, dokonanego przez Rosję, Prusy i Austrię. Rzeczpospolita przestała istnieć jako państwo. Był to finał długiego procesu osłabiania kraju przez wady ustrojowe, ingerencję sąsiadów i niepowodzenie prób reform.

Powstanie kościuszkowskie miało jednak wielkie znaczenie symboliczne. Utrwaliło ideę walki o niepodległość, pokazało potrzebę szerszego udziału społeczeństwa w życiu państwa i stało się ważnym punktem odniesienia dla późniejszych pokoleń Polaków.