Państwo polsko-litewskie za ostatnich Jagiellonów
Historia
Zestaw obejmuje sytuację państwa polsko-litewskiego w XVI wieku za Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Uporządkujesz najważniejsze reformy, politykę zagraniczną, rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, tolerancję religijną oraz znaczenie unii lubelskiej i powstania Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
1.Ostatni Jagiellonowie
To przede wszystkim Zygmunt I Stary i Zygmunt II August, ostatni władcy z dynastii Jagiellonów na tronie polskim. Ich panowanie przypadło na XVI wiek i wiąże się z rozwojem gospodarczym, przemianami ustrojowymi oraz zacieśnieniem związku Polski i Litwy.
2.Hołd pruski
Wydarzenie z 1525 roku, gdy Albrecht Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi I Staremu. Państwo zakonu krzyżackiego zostało wtedy przekształcone w świeckie Prusy Książęce, zależne od Polski jako lenno.
3.Sekularyzacja Prus
Przekształcenie państwa zakonu krzyżackiego w świeckie Prusy Książęce. Oznaczało to odejście od zakonnego charakteru państwa i uznanie zwierzchnictwa Polski przez nowego świeckiego władcę.
4.Ruch egzekucyjny dóbr i praw
Ruch polityczny szlachty domagającej się wykonania, czyli egzekwowania istniejących praw oraz zwrotu królewszczyzn bezprawnie trzymanych przez magnaterię. Miał wzmocnić państwo i ograniczyć samowolę możnych.
5.Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana
System gospodarczy oparty na dużych majątkach ziemskich szlachty, czyli folwarkach, oraz pracy chłopów zobowiązanych do pańszczyzny. Rozwinął się dzięki rosnącemu eksportowi zboża, głównie przez Gdańsk.
6.Folwark
Duże gospodarstwo rolne należące do szlachcica lub duchowieństwa, nastawione na produkcję towarową, zwłaszcza zboża. Jego funkcjonowanie opierało się głównie na pracy pańszczyźnianej chłopów.
7.Pańszczyzna
Obowiązkowa, nieodpłatna praca chłopa na rzecz pana feudalnego. W XVI wieku jej rozmiary rosły, co było związane z rozwojem folwarków i wzrostem znaczenia eksportu rolnego.
8.Unia realna
Trwały związek dwóch państw mających wspólnego władcę oraz wspólne najważniejsze instytucje państwowe. W 1569 roku Polska i Litwa zawarły unię realną w Lublinie, tworząc Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
9.Unia lubelska
Porozumienie zawarte w 1569 roku między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim. Utworzyło Rzeczpospolitą Obojga Narodów, czyli wspólne państwo z jednym władcą i sejmem, przy zachowaniu odrębności części urzędów i wojska.
10.Rzeczpospolita Obojga Narodów
Wspólne państwo Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, powstałe na mocy unii lubelskiej. Łączyło oba organizmy polityczne wspólnym sejmem i monarchą, ale zachowywało część odrębnych instytucji.
11.Tolerancja religijna w Polsce XVI w.
Zjawisko współistnienia różnych wyznań bez długotrwałych wojen religijnych na taką skalę jak w Europie Zachodniej. Wynikało m.in. z wielowyznaniowego charakteru państwa i interesu politycznego szlachty.
12.Konfederacja warszawska
Akt uchwalony w 1573 roku przez szlachtę, gwarantujący pokój religijny między różnymi wyznaniami. Był ważnym potwierdzeniem tradycji tolerancji religijnej w państwie polsko-litewskim po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów.
Notatka
Ostatni Jagiellonowie i miejsce XVI wieku w dziejach Polski
Panowanie Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta przypada na okres największej potęgi państwa polsko-litewskiego w XVI wieku. Był to czas względnej stabilizacji wewnętrznej, rozwoju gospodarczego oraz umacniania pozycji szlachty w życiu politycznym. Władcy ci należeli do dynastii Jagiellonów, która od końca XIV wieku kształtowała związki Polski z Litwą.
W tym okresie Polska i Litwa były już od dawna połączone osobą wspólnego monarchy, ale dopiero w drugiej połowie XVI wieku doszło do zacieśnienia tego związku. Równocześnie państwo musiało reagować na ważne przemiany europejskie: reformację, wzrost znaczenia handlu zbożem oraz zmiany w układzie sił na wschodzie i północy Europy.
Zapamiętaj
Czasy ostatnich Jagiellonów to jednocześnie okres rozkwitu gospodarczego i politycznego oraz narastania przewagi stanu szlacheckiego w ustroju państwa.
Polityka Zygmunta I Starego i znaczenie hołdu pruskiego
Za panowania Zygmunta I Starego ważnym wydarzeniem był hołd pruski z 1525 roku. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego, Albrecht Hohenzollern, uznał zwierzchnictwo króla polskiego i złożył mu hołd lenny. Oznaczało to koniec państwa zakonnego w Prusach i powstanie Prus Książęcych jako świeckiego lenna Polski.
Był to skutek sekularyzacji, czyli zeświecczenia państwa zakonnego. Wydarzenie to miało duże znaczenie polityczne: kończyło wielowiekowy konflikt z Krzyżakami w dotychczasowej formie, ale zarazem tworzyło nowy organizm państwowy rządzony przez Hohenzollernów, co z czasem miało okazać się niebezpieczne dla Polski.
Zygmunt I Stary dążył też do utrzymania pozycji państwa wobec sąsiadów oraz do zachowania równowagi politycznej. Jego rządy kojarzą się z okresem silnej monarchii, choć już wtedy rosło znaczenie szlachty i sejmu.
Przykład
Hołd pruski to symboliczne przejście od walki z zakonem krzyżackim do zależności lennej Prus Książęcych od Polski.
Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana
W XVI wieku nastąpił wyraźny rozwój gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Jej podstawą był folwark, czyli duże gospodarstwo nastawione na produkcję towarową, zwłaszcza zboża. Szlachta korzystała z rosnącego popytu na żywność w Europie Zachodniej, a ważną rolę w eksporcie odgrywał Gdańsk jako główny port Rzeczypospolitej.
Rozwój folwarków wiązał się ze wzrostem obciążeń ludności wiejskiej. Chłopi byli coraz silniej przywiązywani do ziemi i musieli odrabiać coraz większą pańszczyznę, czyli obowiązkową pracę na polu pana. Zyski z eksportu wzmacniały pozycję właścicieli ziemskich, czyli przede wszystkim szlachty.
System ten przynosił korzyści warstwie uprzywilejowanej, ale pogarszał położenie chłopów i utrwalał nierówności społeczne. Jednocześnie wpływał na charakter całej gospodarki państwa, która opierała się bardziej na rolnictwie i handlu zbożem niż na silnym rozwoju miast.
- folwark był nastawiony na sprzedaż produktów
- podstawową siłą roboczą byli chłopi pańszczyźniani
- eksport zboża wzmacniał majątek i wpływy szlachty
Szlachta, sejm i ruch egzekucyjny
W czasach ostatnich Jagiellonów coraz większą rolę polityczną odgrywała szlachta. Ustrój państwa opierał się na jej szerokim uczestnictwie w życiu publicznym, przede wszystkim przez sejm i sejmiki. W praktyce oznaczało to ograniczanie możliwości samodzielnego działania monarchy i wzrost znaczenia stanu szlacheckiego.
Ważnym zjawiskiem był ruch egzekucyjny, rozwijający się szczególnie za panowania Zygmunta II Augusta. Jego zwolennicy domagali się przestrzegania istniejących praw, odzyskania królewszczyzn przejętych przez magnaterię oraz wzmocnienia państwa. Nie chodziło więc o tworzenie rewolucji, lecz o wykonanie obowiązujących przepisów i uporządkowanie życia publicznego.
Ruch ten pokazuje, że w XVI wieku szlachta nie tylko korzystała z przywilejów, ale też próbowała wpływać na kierunek reform. Trzeba jednak pamiętać, że wzrost jej znaczenia oznaczał jednocześnie słabą pozycję innych stanów, zwłaszcza chłopów.
Ważne
Częstym błędem jest utożsamianie „egzekucji” w nazwie ruchu egzekucyjnego z karą. W tym przypadku chodzi o egzekwowanie, czyli wykonywanie praw.
Unia lubelska i powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Najważniejszym wydarzeniem politycznym panowania Zygmunta II Augusta była unia lubelska z 1569 roku. Dotychczas Polskę i Litwę łączyła głównie unia personalna, czyli wspólny władca. W Lublinie zawarto unię realną, która stworzyła wspólne państwo — Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
Po unii oba człony państwa miały wspólnego monarchę i wspólny sejm, ale zachowały część odrębności, między innymi własne urzędy, wojsko i skarb. Było to więc państwo połączone trwale, lecz nie całkowicie jednolite. Taka forma ustrojowa wynikała z potrzeby współpracy, ale także z poszanowania odrębnych tradycji politycznych Korony i Litwy.
Unia była korzystna dla obu stron, choć wynikała także z trudnej sytuacji Litwy, zagrożonej przez Moskwę. Dla Polski i Litwy oznaczała wzmocnienie pozycji międzynarodowej, zwiększenie obszaru państwa oraz stworzenie jednego z największych organizmów politycznych ówczesnej Europy.
- wspólny był monarcha
- wspólny był sejm
- część instytucji pozostała odrębna
Zapamiętaj
Unia lubelska nie zlikwidowała całkowicie odrębności Litwy; stworzyła wspólne państwo, ale nie jednolite we wszystkich dziedzinach.
Religia, tolerancja i znaczenie epoki
XVI wiek był w Europie czasem reformacji, czyli rozłamu w chrześcijaństwie zachodnim. Także w państwie polsko-litewskim pojawiły się różne wyznania, ale na tle wielu krajów europejskich Rzeczpospolita wyróżniała się stosunkowo dużą tolerancją religijną. Wynikało to zarówno z wielonarodowego i wielowyznaniowego charakteru państwa, jak i z interesów politycznych szlachty.
Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów tradycję tę potwierdziła konfederacja warszawska z 1573 roku, gwarantująca pokój religijny między wyznaniami. Choć formalnie należy już do okresu po ostatnich Jagiellonach, dobrze pokazuje dziedzictwo ich czasów.
Epoka ostatnich Jagiellonów to okres, w którym państwo polsko-litewskie osiągnęło wysoki poziom rozwoju i znaczenia międzynarodowego. Jednocześnie utrwaliły się cechy ustroju i gospodarki, które w przyszłości miały przynieść także trudności: przewaga szlachty, słaba pozycja chłopów oraz silne uzależnienie gospodarki od eksportu produktów rolnych.
- państwo było wielonarodowe i wielowyznaniowe
- konflikty religijne nie przybrały takiej skali jak w wielu krajach Zachodu
- dziedzictwem epoki było powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Quizy w tym zestawie
24 pytań w 3 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu