Wojny Rzeczypospolitej z Rosją w XVII wieku
Historia
Zestaw wyjaśnia najważniejsze przyczyny, przebieg i skutki wojen Rzeczypospolitej z Rosją w XVII wieku. Uczeń pozna rolę Dymitra Samozwańca, bitwy pod Kłuszynem, rozejmu w Dywilinie, powstania Chmielnickiego i rozejmu w Andruszowie.
1.Wielka smuta
Okres chaosu i walk o władzę w Rosji na początku XVII wieku. Osłabienie państwa moskiewskiego sprawiło, że Rzeczpospolita próbowała wykorzystać sytuację i włączyła się do konfliktu.
2.Dymitr Samozwaniec
Człowiek podający się za syna Iwana Groźnego. Zyskał poparcie części polskiej szlachty i dzięki temu próbował zdobyć tron rosyjski.
3.Bitwa pod Kłuszynem
Ważna bitwa z 1610 roku, w której wojska Rzeczypospolitej pod wodzą Stanisława Żółkiewskiego pokonały znacznie liczniejsze siły rosyjskie i szwedzkie. Było to jedno z największych zwycięstw polskiego oręża w XVII wieku.
4.Stanisław Żółkiewski
Hetman Rzeczypospolitej, który dowodził zwycięską armią pod Kłuszynem. Jego sukces otworzył wojskom polskim drogę do Moskwy.
5.Rozejm w Dywilinie
Porozumienie kończące wojnę polsko-rosyjską na początku XVII wieku. Rzeczpospolita uzyskała wtedy ziemię smoleńską, czernihowską i siewierską.
6.Władysław Waza
Królewicz polski, którego część bojarów chciała osadzić na tronie rosyjskim po zwycięstwie Rzeczypospolitej. Ostatecznie plan ten nie powiódł się.
7.Wojna o Smoleńsk
Wojna z Rosją z lat 1632–1634. Rosja próbowała odzyskać utracony wcześniej Smoleńsk, ale działania wojenne zakończyły się obroną polskich zdobyczy.
8.Pokój w Polanowie
Układ kończący wojnę o Smoleńsk w 1634 roku. Potwierdzał przynależność Smoleńska do Rzeczypospolitej, a Władysław IV zrzekł się pretensji do tronu carskiego.
9.Powstanie Chmielnickiego
Bunt Kozaków zaporoskich pod wodzą Bohdana Chmielnickiego przeciw Rzeczypospolitej, który wybuchł w 1648 roku. Osłabił państwo i ułatwił Rosji późniejszą ingerencję w sprawy Rzeczypospolitej.
10.Ugoda perejasławska
Porozumienie Kozaków z carem rosyjskim z 1654 roku. W praktyce doprowadziło do wojny między Rosją a Rzecząpospolitą.
11.Rozejm w Andruszowie
Porozumienie z 1667 roku kończące długą wojnę Rzeczypospolitej z Rosją. Rzeczpospolita utraciła m.in. Smoleńsk oraz lewobrzeżną Ukrainę.
12.Lewobrzeżna Ukraina
Część Ukrainy położona na lewym brzegu Dniepru. Po rozejmie w Andruszowie dostała się pod panowanie Rosji.
Notatka
Dlaczego doszło do wojen z Rosją
W XVII wieku stosunki między Rzecząpospolitą a Rosją były bardzo napięte. Oba państwa rywalizowały o wpływy i ziemie na wschodzie. Ważną przyczyną konfliktów było też osłabienie państwa moskiewskiego na początku stulecia.
W Rosji wybuchł wtedy kryzys zwany wielką smutą. Po śmierci cara pojawiły się walki o władzę, bunty i zamieszanie. Część polskiej szlachty uznała, że to dobry moment, by wpłynąć na sytuację u sąsiada.
W tych wydarzeniach pojawił się Dymitr Samozwaniec, który podawał się za syna Iwana Groźnego. Zyskał poparcie części magnatów i próbował zdobyć tron rosyjski. To wciągnęło Rzeczpospolitą w sprawy Rosji i doprowadziło do wojny.
Ważne
Przyczyną pierwszej wojny nie była tylko chęć zdobycia ziem, ale także wykorzystanie chaosu politycznego w Rosji.
Wojna na początku XVII wieku i zwycięstwo pod Kłuszynem
Największym sukcesem Rzeczypospolitej w tej wojnie była bitwa pod Kłuszynem w 1610 roku. Wojskiem polskim dowodził Stanisław Żółkiewski. Mimo że siły przeciwnika były liczniejsze, armia Rzeczypospolitej odniosła świetne zwycięstwo.
Skutkiem wygranej było otwarcie drogi do Moskwy. Polacy zajęli Kreml, a część bojarów zgodziła się nawet, by carem został Władysław Waza, syn króla Zygmunta III Wazy. Plan ten jednak nie utrzymał się długo, bo w Rosji narastał opór przeciw obcym wojskom.
Walka zakończyła się rozejmem w Dywilinie w 1619 roku. Rzeczpospolita zyskała wtedy Smoleńsk oraz ziemię czernihowską i siewierską. Był to moment dużego sukcesu państwa polsko-litewskiego.
Zapamiętaj
Kłuszyn to wielkie zwycięstwo Rzeczypospolitej, a Dywilino to rozejm, po którym państwo zyskało nowe ziemie.
Wojna o Smoleńsk
Rosja nie pogodziła się z utratą Smoleńska. Gdy w Rzeczypospolitej zmienił się król, państwo moskiewskie zaatakowało i rozpoczęła się wojna o Smoleńsk z lat 1632–1634.
Najważniejszym celem Rosjan było odzyskanie Smoleńska, ale plan się nie powiódł. Rzeczpospolita obroniła swoje zdobycze. Wojna zakończyła się pokojem w Polanowie.
Na mocy tego układu Smoleńsk pozostał przy Rzeczypospolitej. Król Władysław IV zrzekł się natomiast pretensji do tronu carskiego. Oznaczało to, że Polska i Litwa utrzymały ważne ziemie, ale zrezygnowały z dalszych planów dotyczących rosyjskiej korony.
Przykład
Jeśli pamiętasz hasło „Smoleńsk”, łatwiej połączysz je z wojną z lat 1632–1634 i pokojem w Polanowie.
Powstanie Chmielnickiego i nowa wojna z Rosją
W połowie XVII wieku sytuacja Rzeczypospolitej bardzo się pogorszyła. W 1648 roku wybuchło powstanie Chmielnickiego, czyli bunt Kozaków zaporoskich pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Walki wyniszczały państwo i osłabiły jego siły.
Kozacy szukali wsparcia u cara rosyjskiego. W 1654 roku zawarli z Rosją ugodę perejasławską. W praktyce oznaczało to, że Rosja wystąpiła przeciw Rzeczypospolitej i rozpoczęła się kolejna wojna.
Był to bardzo trudny czas, ponieważ państwo polsko-litewskie walczyło już z wieloma problemami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Wkrótce doszedł jeszcze najazd szwedzki, czyli potop szwedzki. Rzeczpospolita została więc zaatakowana przez więcej niż jednego wroga i coraz bardziej słabła.
Rozejm w Andruszowie i straty Rzeczypospolitej
Długa wojna z Rosją zakończyła się rozejmem w Andruszowie w 1667 roku. Tym razem wynik był niekorzystny dla Rzeczypospolitej. Państwo utraciło Smoleńsk i lewobrzeżną Ukrainę.
Te straty pokazały, że układ sił na wschodzie się zmienił. Rosja stawała się coraz mocniejsza, a Rzeczpospolita coraz bardziej osłabiona przez wojny, zniszczenia i spory wewnętrzne. XVII wiek był więc czasem przejścia od sukcesów do wyraźnego osłabienia państwa.
Warto zapamiętać różnicę między dwoma ważnymi porozumieniami. Dywilino oznaczało zyski terytorialne dla Rzeczypospolitej, a Andruszów oznaczał straty. To dobrze pokazuje zmianę sytuacji w ciągu wieku.
Ważne
Częsty błąd to mylenie skutków rozejmu w Dywilinie i rozejmu w Andruszowie: pierwszy przyniósł zdobycze, drugi straty.
Najważniejsze wnioski do sprawdzianu
Wojny Rzeczypospolitej z Rosją w XVII wieku można podzielić na kilka etapów. Najpierw Rzeczpospolita wykorzystała wielką smutę i odniosła sukcesy, zwłaszcza po zwycięstwie pod Kłuszynem. Potem obroniła Smoleńsk w wojnie z lat 1632–1634.
W drugiej połowie wieku sytuacja się odwróciła. Powstanie Chmielnickiego, ugoda Kozaków z carem i kolejne wojny osłabiły państwo. Zakończenie konfliktu w Andruszowie przyniosło bolesne straty terytorialne.
Do sprawdzianu warto umieć:
- wyjaśnić, czym była wielka smuta,
- powiedzieć, kim był Dymitr Samozwaniec,
- wskazać znaczenie bitwy pod Kłuszynem,
- odróżnić rozejm w Dywilinie od rozejmu w Andruszowie,
- wyjaśnić, jak powstanie Chmielnickiego wpłynęło na wojnę z Rosją.
Najważniejszy ogólny wniosek jest prosty: na początku XVII wieku Rzeczpospolita zwyciężała, ale pod koniec stulecia była już wyraźnie słabsza od Rosji.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu