Monarchia stanowa i przywileje szlacheckie
Historia
Zestaw wyjaśnia, czym była monarchia stanowa i jak rosła pozycja szlachty w Polsce. Ucząc się z niego, poznasz stany społeczne, najważniejsze przywileje szlacheckie oraz znaczenie konstytucji nihil novi.
1.Monarchia stanowa
Ustrój państwa, w którym król rządzi razem ze stanami społecznymi, zwłaszcza tymi uprzywilejowanymi. W Polsce największy wpływ na decyzje miała z czasem szlachta.
2.Stan społeczny
Duża grupa ludzi o podobnych prawach i obowiązkach. W średniowieczu i później do stanów zaliczano m.in. duchowieństwo, szlachtę, mieszczaństwo i chłopów.
3.Szlachta
Stan uprzywilejowany, wywodzący się z rycerstwa. Szlachta miała wiele praw politycznych, zwolnień i wpływ na rządzenie państwem.
4.Przywilej szlachecki
Specjalne prawo nadane szlachcie przez władcę. Dzięki takim przywilejom rosła jej pozycja, a władza króla stopniowo się ograniczała.
5.Sejm walny
Najważniejsze zgromadzenie państwowe, na którym podejmowano decyzje dotyczące całego kraju. Tworzyli go król, senat i izba poselska.
6.Senat
Jedna z części sejmu. Zasiadali w nim najważniejsi dostojnicy państwowi i kościelni, na przykład biskupi i wojewodowie.
7.Izba poselska
Część sejmu, w której zasiadali posłowie wybierani przez szlachtę na sejmikach. Reprezentowała interesy szlachty z różnych ziem.
8.Sejmik
Lokalny zjazd szlachty w danej ziemi lub województwie. Na sejmikach wybierano posłów i omawiano ważne sprawy.
9.Przywilej koszycki
Przywilej nadany przez Ludwika Węgierskiego w 1374 roku. Ograniczał podatki szlachty i wzmacniał jej pozycję wobec władcy.
10.Przywilej czerwiński
Przywilej z 1422 roku. Zabraniał łączenia urzędu sędziego i starosty oraz wzmacniał ochronę majątku szlacheckiego.
11.Jedlnia i Kraków
Przywileje z lat 1430 i 1433. Wprowadzały zasadę, że szlachcica nie można uwięzić bez wyroku sądu.
12.Przywileje nieszawskie
Przywileje nadane przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 roku. Król zobowiązał się, że bez zgody szlachty nie będzie nakładał nowych podatków ani zwoływał pospolitego ruszenia.
13.Przywilej piotrkowski
Przywilej z 1496 roku. Umacniał pozycję szlachty i ograniczał możliwość opuszczania wsi przez chłopów.
14.Nihil novi
Konstytucja uchwalona w 1505 roku. Oznaczała, że król nie mógł wprowadzać nowych praw bez zgody sejmu.
15.Pospolite ruszenie
Powszechny obowiązek wojskowy szlachty. Król zwoływał szlachtę do walki w razie wojny.
16.Ograniczenie władzy królewskiej
Proces, w którym król tracił część samodzielnej władzy, a coraz większy wpływ zdobywała szlachta i sejm.
Notatka
Czym była monarchia stanowa
Monarchia stanowa to taki ustrój, w którym król nie rządzi całkowicie sam. W podejmowaniu ważnych decyzji uczestniczą także stany społeczne, czyli wielkie grupy ludzi mające różne prawa i obowiązki. W Polsce do najważniejszych stanów należały: duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo i chłopi.
Nie wszystkie stany miały taki sam wpływ na władzę. Największe znaczenie polityczne zdobyła szlachta, która z czasem uzyskiwała coraz więcej praw. To właśnie dlatego w Polsce rozwijała się monarchia stanowa oparta głównie na współpracy króla ze szlachtą.
Ważne
Monarchia stanowa nie oznaczała równości wszystkich ludzi. Największe prawa miała szlachta, a chłopi mieli ich najmniej.
Szlachta i jej rosnąca pozycja
Szlachta wywodziła się z dawnego rycerstwa. W średniowieczu rycerze bronili kraju, a później stali się stanem uprzywilejowanym. Otrzymywali od władców różne korzyści, czyli przywileje szlacheckie.
Przywileje dawały szlachcie większy wpływ na państwo. Mogły one dotyczyć mniejszych podatków, ochrony majątku, bezpieczeństwa osobistego albo prawa współdecydowania o sprawach kraju. Każdy kolejny przywilej osłabiał samodzielną władzę monarchy, a wzmacniał pozycję szlachty.
W praktyce wyglądało to tak, że król często potrzebował poparcia szlachty, zwłaszcza gdy chciał zdobyć pieniądze na państwo albo zwołać wojsko.
Najważniejsze przywileje szlacheckie
Jednym z pierwszych ważnych przywilejów był przywilej koszycki z 1374 roku, nadany przez Ludwika Węgierskiego. Ograniczał on podatki płacone przez szlachtę.
Następny ważny krok to przywilej czerwiński z 1422 roku. Wzmacniał on ochronę majątku szlachty i ograniczał możliwość nadużyć ze strony urzędników.
Bardzo istotne były też przywileje z Jedlni i Krakowa z lat 1430–1433. Wprowadzały zasadę, że szlachcica nie można uwięzić bez wyroku sądu.
Duże znaczenie miały również przywileje nieszawskie z 1454 roku, nadane przez Kazimierza Jagiellończyka. Król zobowiązał się wtedy, że bez zgody szlachty nie będzie nakładał nowych podatków ani zwoływał pospolitego ruszenia.
Zapamiętaj
Im więcej przywilejów otrzymywała szlachta, tym mniejsza była samodzielna władza króla.
Sejm, sejmiki i pospolite ruszenie
Wraz ze wzrostem znaczenia szlachty rosła też rola zgromadzeń, na których omawiano sprawy państwa. Sejmik był lokalnym zjazdem szlachty z danej ziemi. Tam wybierano posłów i ustalano, jakie sprawy mają być przedstawione wyżej.
Najważniejszym zgromadzeniem był sejm walny. Składał się z trzech części: króla, senatu i izby poselskiej. W senacie zasiadali najważniejsi dostojnicy, a w izbie poselskiej posłowie wybrani przez szlachtę.
Ważnym obowiązkiem szlachty było pospolite ruszenie, czyli udział w obronie państwa. Król zwoływał szlachtę do walki w czasie wojny. Gdy jednak szlachta uzyskała przywileje nieszawskie, król nie mógł już swobodnie zwoływać takiego wojska bez jej zgody.
Przykład
Jeśli król chciał rozpocząć wyprawę wojenną, musiał liczyć się z tym, że szlachta może oczekiwać kolejnych ustępstw.
Przywilej piotrkowski i jego skutki
Kolejnym ważnym dokumentem był przywilej piotrkowski z 1496 roku. Umacniał on pozycję szlachty, a jednocześnie ograniczał prawa innych grup społecznych.
Szczególnie odczuli to chłopi, ponieważ zmniejszono ich możliwość opuszczania wsi. Oznaczało to większe uzależnienie od właścicieli ziemskich. W ten sposób rosła przewaga szlachty nie tylko w polityce, ale także w życiu gospodarczym i społecznym.
To pokazuje, że rozwój przywilejów szlacheckich nie był korzystny dla wszystkich mieszkańców państwa. Jedna grupa zyskiwała, a inne traciły część swobody.
Nihil novi - ważny moment w dziejach Polski
Punktem kulminacyjnym wzrostu znaczenia szlachty była konstytucja nihil novi uchwalona w 1505 roku. Jej nazwa oznacza po łacinie „nic nowego”.
Zasada była prosta: król nie mógł wprowadzać nowych praw bez zgody sejmu. To oznaczało, że państwo nie było już rządzone wyłącznie decyzją monarchy. Coraz większy wpływ miała reprezentacja szlachty.
Konstytucja nihil novi kończy pewien etap rozwoju monarchii stanowej w Polsce. Pokazuje, jak od silnej władzy królewskiej przechodzono do ustroju, w którym ogromną rolę odgrywała szlachta i jej zgromadzenia.
Zapamiętaj
Nihil novi z 1505 roku oznaczało, że bez zgody sejmu nie można było ustanawiać nowych praw.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu