Cywilizacje starożytnego Wschodu

Cywilizacje starożytnego Wschodu należą do najstarszych w dziejach świata. W programie licealnym szczególne znaczenie mają Mezopotamia i Egipt, ponieważ właśnie tam wcześnie rozwinęły się państwowość, pismo i zorganizowane formy religii. Były to społeczeństwa rolnicze, których życie zależało od wielkich rzek.

Rozwój tych cywilizacji nie był przypadkowy. Wielkie rzeki dostarczały wody, użyźniały glebę i pozwalały prowadzić uprawę na dużą skalę. Dzięki temu pojawiały się nadwyżki żywności, a to umożliwiało rozwój miast, handlu, administracji i warstw społecznych niezajmujących się już wyłącznie rolnictwem.

Mezopotamia to obszar położony między Tygrysem a Eufratem. Nazwa dosłownie oznacza krainę „międzyrzecza”. Warunki naturalne sprzyjały rozwojowi rolnictwa, ale wymagały także budowy kanałów i innych urządzeń do irygacji, ponieważ rzeki nie zawsze wylewały regularnie i przewidywalnie.

Na tym obszarze rozwinęli się Sumerowie, którzy tworzyli miasta-państwa. Każde z nich miało własne centrum polityczne i religijne. Z czasem na terenie Mezopotamii powstawały większe organizmy państwowe, takie jak Babilonia czy Asyria. Władza była silnie związana z religią, a ważną rolę odgrywali kapłani i urzędnicy.

Charakterystycznym elementem krajobrazu były zikkuraty, czyli monumentalne budowle o funkcji religijnej. Świadczą one o znaczeniu kultu bogów oraz o rozwiniętej organizacji społecznej, zdolnej do realizacji wielkich przedsięwzięć budowlanych.

Egipt rozwinął się w dolinie i delcie Nilu. Regularne wylewy tej rzeki pozostawiały żyzny muł, który sprzyjał uprawie zbóż. Dlatego Egipt często określa się jako „dar Nilu”. W przeciwieństwie do bardziej rozdrobnionej Mezopotamii Egipt wcześnie stał się państwem bardziej scentralizowanym.

Na czele państwa stał faraon, który skupiał władzę polityczną, wojskową i religijną. Uważano go za istotę boską albo pośrednika między bogami a ludźmi. Wokół władcy działał rozbudowany aparat urzędniczy, a ważną rolę odgrywali także kapłani.

Szczególną cechą Egiptu były monumentalne budowle, zwłaszcza piramidy, będące grobowcami faraonów. Pokazują one zarówno potęgę państwa, jak i ogromne znaczenie wierzeń związanych z życiem pozagrobowym.

Do najważniejszych osiągnięć ludów starożytnego Wschodu należał rozwój pisma, administracji, prawa i wielkiej architektury. W Mezopotamii powstało pismo klinowe, zapisywane na glinianych tabliczkach. Służyło ono nie tylko do celów religijnych, ale też do prowadzenia rachunków, spisywania umów i zarządzania państwem.

W Egipcie używano hieroglifów, czyli pisma znakowego, zapisywanego m.in. na ścianach świątyń i na papirusie. Pismo było podstawą funkcjonowania urzędów, poboru danin oraz utrwalania tekstów religijnych.

Ważnym osiągnięciem Mezopotamii było także tworzenie zbiorów praw, z których najbardziej znany jest Kodeks Hammurabiego. Pokazuje on, że państwo regulowało wiele dziedzin życia społecznego. Zarówno Mezopotamczycy, jak i Egipcjanie rozwinęli matematykę, wiedzę praktyczną związaną z pomiarami oraz techniki budowlane potrzebne do wznoszenia świątyń, pałaców i grobowców.

Religie Mezopotamii i Egiptu miały przede wszystkim charakter politeistyczny, czyli opierały się na wierze w wielu bogów. Bóstwa łączono z siłami przyrody, losem ludzi, płodnością ziemi czy władzą królewską. Religia przenikała całe życie społeczne i była ściśle związana z państwem.

W Mezopotamii ważne znaczenie miały świątynie i kapłani, którzy sprawowali kult oraz często uczestniczyli w zarządzaniu dobrami świątynnymi. W Egipcie religia była szczególnie silnie związana z osobą faraona i z przekonaniem o porządku świata utrzymywanym przez bogów.

Wyjątkowe miejsce zajmował egipski kult zmarłych. Wiara w życie po śmierci prowadziła do rozwoju obrzędów pogrzebowych, budowy grobowców i praktyki mumifikacji, czyli zabezpieczania ciał zmarłych. Zachowanie ciała uznawano za istotne dla dalszego istnienia człowieka po śmierci.

Na tle religii starożytnego Wschodu szczególnie wyróżniał się judaizm. Jego najważniejszą cechą był monoteizm, czyli wiara w jednego Boga. Odróżniało to judaizm od politeistycznych wierzeń Egipcjan i ludów Mezopotamii.

Znaczenie judaizmu polega nie tylko na jego odrębności w świecie starożytnym, ale także na trwałym wpływie na dzieje religii i kultury. W licealnym ujęciu warto przede wszystkim zapamiętać, że w starożytnym Wschodzie obok wielu religii wielobóstwa istniała też tradycja monoteistyczna.

Porównując wierzenia, należy zwrócić uwagę, że religia w starożytnym Wschodzie była mocno związana z organizacją państwa, prawem i codziennym życiem ludzi. Nie była sferą oddzieloną od polityki, lecz jednym z fundamentów porządku społecznego.