Świat po 1945: zimna wojna, NATO i Układ Warszawski
Historia
Zestaw wyjaśnia, jak po II wojnie światowej narastał konflikt między USA i ZSRS oraz jak doszło do podziału Europy i świata na dwa bloki. Znajdziesz tu najważniejsze pojęcia, wydarzenia i zależności związane z genezą zimnej wojny, powstaniem NATO i Układu Warszawskiego oraz kryzysami tego okresu.
1.zimna wojna
Długotrwały konflikt polityczny, ideologiczny, militarny i gospodarczy między blokiem zachodnim pod przywództwem USA a blokiem wschodnim kierowanym przez ZSRS. Nie doprowadził do bezpośredniej wojny między supermocarstwami, ale obejmował wyścig zbrojeń, propagandę i wojny zastępcze.
2.żelazna kurtyna
Określenie podziału Europy na część zachodnią i wschodnią, spopularyzowane przez Winstona Churchilla. Oznaczało polityczne, militarne i ideologiczne oddzielenie państw podporządkowanych ZSRS od demokratycznego Zachodu.
3.sowietyzacja Europy Środkowo-Wschodniej
Proces podporządkowywania państw Europy Środkowo-Wschodniej ZSRS poprzez wprowadzanie systemu komunistycznego, likwidację opozycji, zależność polityczną i gospodarczą oraz obecność Armii Czerwonej.
4.doktryna Trumana
Ogłoszona w 1947 roku polityka USA zakładająca wspieranie państw zagrożonych ekspansją komunizmu. Stała się jednym z fundamentów polityki powstrzymywania ZSRS.
5.plan Marshalla
Amerykański program pomocy gospodarczej dla zniszczonej wojną Europy, ogłoszony w 1947 roku. Miał odbudować gospodarki państw zachodnich i ograniczyć wpływy komunistyczne.
6.polityka powstrzymywania
Strategia USA polegająca na hamowaniu rozszerzania wpływów ZSRS i komunizmu na świecie. Realizowano ją m.in. przez pomoc gospodarczą, sojusze wojskowe i wsparcie polityczne dla sojuszników.
7.blokada Berlina
Działania ZSRS z lat 1948–1949 polegające na odcięciu zachodnich sektorów Berlina od dostaw lądowych. Odpowiedzią Zachodu był most powietrzny, który pokazał determinację USA i ich sojuszników.
8.most powietrzny do Berlina
Operacja zaopatrywania Berlina Zachodniego drogą lotniczą podczas blokady sowieckiej. Stała się jednym z pierwszych wielkich kryzysów zimnej wojny i zakończyła się polityczną porażką ZSRS.
9.NATO
Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego powstała w 1949 roku jako sojusz obronny państw zachodnich. Jej podstawą jest zasada wspólnej obrony: atak na jednego członka traktowany jest jako atak na wszystkich.
10.Układ Warszawski
Sojusz wojskowy państw bloku wschodniego utworzony w 1955 roku pod przewodnictwem ZSRS. Był odpowiedzią na integrację militarną Zachodu i narzędziem kontroli ZSRS nad sojusznikami.
11.wyścig zbrojeń
Rywalizacja militarna między USA a ZSRS, obejmująca rozwój broni konwencjonalnej, nuklearnej i środków jej przenoszenia. Zwiększała napięcie międzynarodowe i wzmacniała logikę odstraszania.
12.broń nuklearna
Broń oparta na reakcji jądrowej, zdolna do wywołania ogromnych zniszczeń. Po 1945 roku stała się kluczowym czynnikiem równowagi strachu między supermocarstwami.
13.wojna koreańska
Konflikt z lat 1950–1953 między komunistyczną Koreą Północną a Koreą Południową wspieraną przez siły ONZ z dominującą rolą USA. Pokazał, że zimna wojna mogła przeradzać się w lokalne konflikty zbrojne.
14.problem niemiecki
Kwestia przyszłości Niemiec po II wojnie światowej: ich podział, okupacja, odbudowa i miejsce w rywalizacji Wschodu z Zachodem. Stał się jednym z głównych źródeł napięć w Europie.
15.NRD
Niemiecka Republika Demokratyczna, państwo komunistyczne utworzone w 1949 roku w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec. Była częścią bloku wschodniego i pozostawała zależna od ZSRS.
16.RFN
Republika Federalna Niemiec, państwo utworzone w 1949 roku z zachodnich stref okupacyjnych. Stała się ważnym sojusznikiem USA i częścią bloku zachodniego.
17.powstanie węgierskie 1956
Wystąpienie społeczne i polityczne na Węgrzech przeciw dominacji ZSRS i systemowi komunistycznemu. Zostało brutalnie stłumione przez interwencję sowiecką, co ujawniło ograniczoną suwerenność państw bloku wschodniego.
18.Praska Wiosna 1968
Próba reform systemu komunistycznego w Czechosłowacji, mająca nadać mu bardziej liberalny charakter. Została zdławiona przez interwencję wojsk Układu Warszawskiego.
Notatka
1. Świat po II wojnie światowej
Po 1945 roku układ sił na świecie uległ zasadniczej zmianie. Osłabły dawne mocarstwa europejskie, a na pierwszy plan wysunęły się USA i ZSRS. Różniły je nie tylko interesy polityczne, ale też ustrój, ideologia i wizja ładu międzynarodowego. Stany Zjednoczone reprezentowały model demokracji liberalnej i gospodarki rynkowej, natomiast Związek Sowiecki opierał się na systemie komunistycznym i centralnym sterowaniu państwem.
Tak narodził się podział świata na dwa przeciwstawne bloki. Rywalizacja ta nie przybrała formy bezpośredniej wojny między supermocarstwami, ale miała charakter polityczny, militarny, propagandowy i gospodarczy. Ten stan napięcia nazywamy zimną wojną.
Zapamiętaj
Zimna wojna to konflikt między USA i ZSRS bez bezpośredniej wojny między tymi mocarstwami, ale z realnym zagrożeniem światowym.
2. Geneza zimnej wojny
Źródeł zimnej wojny należy szukać już w końcowej fazie II wojny światowej. Współpraca aliantów miała charakter doraźny i wynikała ze wspólnej walki przeciw III Rzeszy. Po jej pokonaniu szybko ujawniły się sprzeczne cele obu stron. ZSRS dążył do utrzymania wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej i stworzenia pasa państw zależnych. USA oraz państwa zachodnie obawiały się rozszerzania komunizmu.
W państwach wyzwalanych przez Armię Czerwoną rozpoczął się proces sowietyzacji. Oznaczał on przejmowanie władzy przez komunistów, likwidowanie opozycji i podporządkowanie życia politycznego Moskwie. W efekcie Europa została podzielona przez tzw. żelazną kurtynę, o której mówił Winston Churchill.
Narastaniu konfliktu sprzyjały też działania obu stron. USA ogłosiły doktrynę Trumana, czyli politykę wspierania państw zagrożonych komunizmem. Z kolei plan Marshalla miał pomóc w odbudowie Europy Zachodniej i ograniczyć wpływy komunistyczne.
Ważne
Częstym błędem jest utożsamianie planu Marshalla tylko z pomocą humanitarną. Był to także instrument polityczny wzmacniający blok zachodni.
3. Podział Niemiec i kryzys berliński
Jednym z najważniejszych punktów spornych po wojnie był problem niemiecki. Niemcy zostały podzielone na strefy okupacyjne kontrolowane przez zwycięskie mocarstwa. Szczególne znaczenie miał Berlin, położony w strefie radzieckiej, ale również podzielony między aliantów.
W 1948 roku ZSRS podjął próbę wymuszenia ustępstw Zachodu poprzez blokadę Berlina. Odcięto zachodnie sektory miasta od połączeń lądowych. Odpowiedzią USA i ich sojuszników był most powietrzny, czyli zaopatrywanie miasta drogą lotniczą. Operacja zakończyła się sukcesem Zachodu i pokazała, że USA nie zamierzają wycofać się z Europy.
W 1949 roku utrwalił się podział Niemiec: powstały RFN w zachodnich strefach okupacyjnych oraz NRD w strefie radzieckiej. Od tej chwili Niemcy stały się jednym z głównych obszarów rywalizacji między Wschodem a Zachodem.
Przykład
Blokada Berlina była próbą politycznej presji ZSRS, ale most powietrzny pokazał przewagę organizacyjną i determinację państw zachodnich.
4. NATO jako filar bloku zachodniego
Wobec rosnącego zagrożenia ze strony ZSRS państwa zachodnie zaczęły tworzyć trwały system bezpieczeństwa. W 1949 roku powstało NATO, czyli Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego. Był to sojusz obronny skupiający państwa Europy Zachodniej oraz USA i Kanadę.
Najważniejszą zasadą NATO była wspólna obrona: atak na jednego członka miał być traktowany jako atak na wszystkich. Taka konstrukcja wzmacniała bezpieczeństwo państw zachodnich i utrudniała ZSRS wywieranie presji militarnej. NATO było też symbolem trwałego zaangażowania USA w sprawy europejskie.
Znaczenie sojuszu polegało nie tylko na współpracy wojskowej. NATO integrowało politycznie kraje bloku zachodniego i budowało poczucie wspólnoty interesów wobec zagrożenia komunistycznego. Z czasem stało się podstawową organizacją bezpieczeństwa świata zachodniego.
5. Układ Warszawski i blok wschodni
Państwa podporządkowane ZSRS także zostały objęte wspólną strukturą wojskową. W 1955 roku utworzono Układ Warszawski, który skupiał kraje bloku wschodniego pod dominacją Moskwy. Formalnie miał on charakter obronny, ale w praktyce wzmacniał kontrolę ZSRS nad sojusznikami.
Układ Warszawski był odpowiedzią na umacnianie się Zachodu i rozwój NATO. W przeciwieństwie do sojuszu zachodniego nie opierał się na partnerstwie równych państw, lecz na wyraźnej przewadze Związku Sowieckiego. Obecność wojsk radzieckich i zależność polityczna ograniczały suwerenność państw członkowskich.
Najdobitniej pokazały to interwencje przeciw próbom reform. W 1956 roku na Węgrzech oraz w 1968 roku w Czechosłowacji ZSRS i jego sojusznicy użyli siły, aby utrzymać jedność bloku. Oznaczało to, że bezpieczeństwo bloku wschodniego było podporządkowane interesom Moskwy, a nie swobodzie państw członkowskich.
6. Skutki rywalizacji Wschód–Zachód
Zimna wojna wpłynęła na cały świat. Jednym z jej przejawów był wyścig zbrojeń, zwłaszcza rozwój broni nuklearnej. Obie strony dążyły do osiągnięcia przewagi militarnej, ale jednocześnie obawiały się wojny atomowej. Powstała więc sytuacja równowagi strachu.
Rywalizacja nie ograniczała się do Europy. Przenosiła się także na inne kontynenty w formie konfliktów lokalnych, takich jak wojna koreańska. W takich starciach supermocarstwa wspierały przeciwne strony, unikając jednak bezpośredniego starcia między sobą.
Dla Europy po 1945 roku najważniejsze było utrwalenie podziału na dwa bloki militarne i polityczne. Z jednej strony znajdowało się NATO, z drugiej Układ Warszawski. Ten układ sił kształtował stosunki międzynarodowe przez dziesięciolecia i stał się jednym z podstawowych tematów historii XX wieku.
Zapamiętaj
NATO i Układ Warszawski były nie tylko sojuszami wojskowymi, ale też symbolem podziału świata na dwa przeciwstawne systemy.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu