Ustrój II RP: konstytucja marcowa, przewrót majowy i sanacja

Po odzyskaniu niepodległości Polska musiała nie tylko ustalić granice, lecz także zbudować trwały ustrój państwa. W pierwszych latach istnienia II Rzeczypospolitej ścierały się różne koncepcje organizacji władzy, ale ostatecznie zwyciężył model demokracji parlamentarnej. Oznaczało to, że najważniejszą rolę w życiu politycznym odgrywał parlament, zwłaszcza sejm, a rząd był zależny od układu sił między partiami.

Taki system miał zalety: opierał się na reprezentacji politycznej społeczeństwa i zakładał kontrolę władzy przez wybranych przedstawicieli. W praktyce jednak w Polsce utrudnieniem było rozdrobnienie sceny politycznej, częste spory partyjne i trudności w tworzeniu stabilnych gabinetów. To właśnie kryzys funkcjonowania parlamentaryzmu stał się później jednym z głównych argumentów zwolenników zmian po 1926 roku.

Uchwalona w 1921 roku konstytucja marcowa była podstawą ustroju II RP w pierwszych latach jej istnienia. Opierała się na zasadach republiki, suwerenności narodu i odpowiedzialności rządu przed parlamentem. Najsilniejszą pozycję miał sejm, który współtworzył prawo i kontrolował działalność gabinetu. To on w praktyce stał się centrum życia politycznego.

Prezydent pełnił funkcję głowy państwa, ale jego kompetencje były ograniczone. Nie był samodzielnym ośrodkiem dominującej władzy. W tym modelu ważniejsza od silnej jednostki miała być kontrola parlamentarna oraz równowaga instytucji. Rząd mógł działać skutecznie tylko wtedy, gdy miał poparcie większości sejmowej.

Konstytucja marcowa była wyrazem nieufności wobec nadmiernej koncentracji władzy. Twórcy ustawy zasadniczej chcieli uniknąć rządów osobistych i dlatego przyznali szerokie uprawnienia przedstawicielstwu narodowemu. Z czasem ujawniła się jednak słabość tego rozwiązania: przy licznych partiach i ostrych sporach politycznych gabinety zmieniały się często, a państwo traciło stabilność.

Największym problemem ustroju opartego na konstytucji marcowej była niestabilność rządów. Partie polityczne miały rozbieżne interesy, a tworzenie większości parlamentarnej bywało trudne. Skutkiem były częste kryzysy gabinetowe, krótkotrwałe rządy i osłabienie zaufania do instytucji państwowych. W opinii części elit politycznych państwo potrzebowało sprawniejszego centrum decyzyjnego.

Krytycy tego systemu zwracali uwagę na zjawisko partyjniactwa, czyli podporządkowania decyzji państwowych bieżącej walce ugrupowań. W takim klimacie rosło znaczenie środowiska skupionego wokół Józefa Piłsudskiego, który uważał, że konieczne jest moralne i polityczne uzdrowienie życia publicznego. Z tych przekonań wyrastała idea późniejszej sanacji.

Nie oznacza to, że sam parlamentaryzm był z definicji wadliwy. Problemem w realiach II RP była przede wszystkim słabość praktyki politycznej: rozbicie sceny partyjnej, napięcia społeczne i trudność w budowaniu trwałych koalicji.

W maju 1926 roku doszło do przewrotu majowego, czyli zbrojnego wystąpienia przeciw legalnym władzom państwa. Na jego czele stanął Józef Piłsudski, który oskarżał dotychczasowe elity o nieskuteczność i niszczenie autorytetu państwa. Przewrót nie był zwykłą zmianą rządu, lecz przełomem ustrojowym, ponieważ podważył model oparty na dominacji parlamentu.

Wydarzenia majowe doprowadziły do ustąpienia dotychczasowych władz i otworzyły drogę do rządów obozu piłsudczykowskiego. Choć formalnie nie zlikwidowano od razu wcześniejszych instytucji, to rzeczywisty układ sił wyraźnie się zmienił. Od tego momentu coraz większą rolę odgrywały władza wykonawcza, otoczenie Piłsudskiego oraz środowiska wspierające nowy obóz rządzący.

Nazwa sanacja pochodzi od hasła „uzdrowienia” państwa. Zwolennicy Piłsudskiego twierdzili, że chcą ograniczyć chaos polityczny, osłabić wpływ partyjnych interesów i przywrócić sprawność rządzenia. W praktyce rządy sanacyjne prowadziły do wzrostu znaczenia obozu władzy oraz ograniczania wpływu opozycji i parlamentu.

Ważnym krokiem była nowela sierpniowa z 1926 roku, która zmieniła część rozwiązań konstytucji marcowej. Wzmacniała ona prezydenta i rząd, a osłabiała wcześniejszą dominację sejmu. Był to etap przejściowy: nie oznaczał jeszcze pełnej przebudowy systemu, ale wyraźnie pokazywał kierunek zmian.

Sanacja budowała też własne zaplecze polityczne, między innymi poprzez BBWR. Obóz rządzący nie dążył do klasycznego systemu partyjnego opartego na swobodnej rywalizacji równych sił, lecz chciał podporządkować politykę interesowi państwa rozumianemu przez własne środowisko. To odróżniało okres po 1926 roku od wcześniejszej praktyki ustrojowej II RP.

Rządy sanacji określa się najczęściej jako autorytarne, a nie totalitarne. Oznacza to, że ograniczano zasady pełnej demokracji parlamentarnej, wzmacniano władzę państwową i zmniejszano znaczenie opozycji, ale państwo nie kontrolowało całkowicie wszystkich dziedzin życia społecznego i nie miało cech typowych dla totalitaryzmów.

W ocenie historycznej warto zachować równowagę. Z jednej strony sanacja dążyła do większej sprawności państwa i stabilizacji życia politycznego. Z drugiej strony odbywało się to kosztem mechanizmów demokratycznych, osłabienia roli sejmu i ograniczania pluralizmu politycznego. Dlatego przewrót majowy i jego następstwa należy rozumieć jako odpowiedź na kryzys systemu, ale jednocześnie jako odejście od modelu parlamentarnego.

Kulminacją przemian ustrojowych była konstytucja kwietniowa z 1935 roku, która mocno wzmacniała urząd prezydenta i utrwalała zmianę kierunku rozwoju ustroju. W ten sposób II RP przeszła od systemu z dominującym parlamentem do modelu, w którym główną rolę odgrywała silniejsza władza wykonawcza.