Wojna polsko-bolszewicka 1919–1921
Historia
Zestaw obejmuje przyczyny, przebieg i skutki wojny polsko-bolszewickiej oraz jej znaczenie dla odradzającego się państwa polskiego i Europy. Uporządkujesz najważniejsze wydarzenia, postacie, koncepcje polityczne i etapy działań militarnych, a także przygotujesz się do pytań maturalnych o granice II Rzeczypospolitej.
1.Wojna polsko-bolszewicka
Konflikt zbrojny między odradzającą się Polską a Rosją bolszewicką toczony głównie w latach 1919–1920, zakończony pokojem ryskim w 1921 r. Decydował o wschodnich granicach II Rzeczypospolitej i zahamował marsz rewolucji bolszewickiej na Zachód.
2.Józef Piłsudski
Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz Wojska Polskiego. Był głównym twórcą polskiej strategii politycznej i wojskowej w czasie wojny, dążył do osłabienia Rosji i budowy pasa państw sojuszniczych na wschodzie.
3.Federacyjna koncepcja Piłsudskiego
Plan stworzenia związku Polski z Litwą, Białorusią i Ukrainą jako państwami współpracującymi, które oddzielałyby Polskę od Rosji. Celem było bezpieczeństwo państwa i ograniczenie zagrożenia ze Wschodu.
4.Inkorporacyjna koncepcja Dmowskiego
Program włączenia do Polski tych ziem wschodnich, na których żyli Polacy lub które uznawano za ważne historycznie i strategicznie. Zakładał budowę państwa bardziej jednolitego narodowo niż koncepcja federacyjna.
5.Wyprawa kijowska
Ofensywa polska z 1920 r. przeprowadzona we współpracy z atamanem Symonem Petlurą. Jej celem było wyparcie bolszewików z Ukrainy i utworzenie sprzymierzonego państwa ukraińskiego, ale sukces okazał się krótkotrwały.
6.Symon Petlura
Przywódca Ukraińskiej Republiki Ludowej, sojusznik Polski w 1920 r. Liczył na odzyskanie niepodległej Ukrainy przy pomocy Wojska Polskiego w walce z bolszewikami.
7.Tuchaczewski
Dowódca wojsk bolszewickich nacierających na Polskę od północnego wschodu w 1920 r. Kierował ofensywą na Warszawę, która zakończyła się klęską Armii Czerwonej.
8.Bitwa Warszawska
Rozstrzygająca bitwa wojny stoczona w sierpniu 1920 r. Wojsko Polskie zatrzymało i rozbiło Armię Czerwoną, co uratowało niepodległość Polski i miało znaczenie dla losów Europy.
9.„Cud nad Wisłą”
Potoczne określenie zwycięstwa Polski w Bitwie Warszawskiej. Nazwa podkreśla skalę niespodziewanego sukcesu, choć zwycięstwo było skutkiem działań dowódczych, mobilizacji i planu uderzenia znad Wieprza.
10.Manewr znad Wieprza
Plan kontruderzenia wojsk polskich w sierpniu 1920 r. Polegał na uderzeniu z rejonu Wieprza na odsłonięte skrzydło wojsk bolszewickich, co doprowadziło do ich odwrotu i rozbicia.
11.Rada Obrony Państwa
Nadzwyczajny organ utworzony w 1920 r. w obliczu zagrożenia państwa. Koordynował obronę kraju, mobilizację sił i najważniejsze decyzje polityczne oraz wojskowe.
12.Bitwa nad Niemnem
Zwycięska operacja Wojska Polskiego z września 1920 r., która ostatecznie przełamała siły bolszewickie po Bitwie Warszawskiej. Umocniła polską pozycję przed rokowaniami pokojowymi.
13.Pokój ryski
Traktat pokojowy podpisany w 1921 r. między Polską a Rosją Sowiecką oraz Ukrainą Sowiecką. Ustalał wschodnią granicę Polski i kończył wojnę, ale nie realizował w pełni federacyjnych planów Piłsudskiego.
14.Linia Curzona
Propozycja przebiegu polskiej granicy wschodniej wysunięta przez państwa Ententy w 1920 r. Była dla Polski mniej korzystna niż granica ustalona później w pokoju ryskim.
Notatka
Geneza konfliktu i sytuacja po 1918 r.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Polska musiała dopiero wyznaczyć swoje granice i zorganizować struktury państwa. Na wschodzie ścierały się sprzeczne interesy: z jednej strony odradzająca się Polska, z drugiej pogrążona w rewolucji i wojnie domowej Rosja bolszewicka. Konflikt był więc skutkiem zarówno sporów terytorialnych, jak i zderzenia dwóch programów politycznych.
Dla Polski kluczowe było zabezpieczenie niepodległości, ustalenie granicy wschodniej i osłabienie zagrożenia ze strony Rosji. Dla bolszewików ważne było nie tylko odzyskanie dawnych ziem imperium, ale też przeniesienie rewolucji na Zachód. W tym sensie wojna miała znaczenie szersze niż tylko spór o pogranicze.
W polskiej polityce ścierały się dwie wizje. Józef Piłsudski popierał koncepcję federacyjną, czyli stworzenie pasa współpracujących z Polską państw między nią a Rosją. Roman Dmowski opowiadał się za koncepcją inkorporacyjną, zakładającą włączenie do Polski wybranych ziem wschodnich.
Ważne
Wojna polsko-bolszewicka była jednocześnie walką o granice II Rzeczypospolitej i starciem z ekspansją rewolucji bolszewickiej.
Początek wojny i wyprawa kijowska
Pierwsze starcia polsko-bolszewickie rozpoczęły się już w 1919 r., gdy obie strony przesuwały swoje wojska na obszary opuszczane przez Niemców po I wojnie światowej. Walki toczyły się przede wszystkim na ziemiach litewsko-białoruskich i ukraińskich. W początkowej fazie Polska osiągała pewne sukcesy, korzystając ze słabości przeciwnika uwikłanego jeszcze w wojnę domową.
W 1920 r. Piłsudski zawarł porozumienie z Symonem Petlurą, przywódcą Ukraińskiej Republiki Ludowej. Celem było wspólne uderzenie przeciw bolszewikom i utworzenie niepodległej Ukrainy sprzymierzonej z Polską. Tak narodziła się wyprawa kijowska.
Wojska polskie wkroczyły do Kijowa, co początkowo wyglądało na sukces polityczny i militarny. Jednak powodzenie było krótkotrwałe, ponieważ Armia Czerwona zorganizowała silną kontrofensywę. Bolszewicy zaczęli spychać oddziały polskie na zachód, a sytuacja państwa polskiego stała się bardzo groźna.
Przykład
Wyprawa kijowska pokazuje, że sukces zajęcia miasta nie zawsze oznacza zwycięstwo strategiczne, jeśli przeciwnik zachowuje zdolność do kontrataku.
Ofensywa bolszewicka i mobilizacja Polski
Latem 1920 r. wojska bolszewickie ruszyły szeroką ofensywą w kierunku Warszawy. Na północnym odcinku szczególną rolę odgrywał Michaił Tuchaczewski, którego armie dążyły do rozbicia Wojska Polskiego i otwarcia drogi dalej na Zachód. W tym czasie zagrożenie dla istnienia państwa polskiego było realne.
W obliczu niebezpieczeństwa w Polsce powołano Radę Obrony Państwa, która miała koordynować najważniejsze decyzje polityczne i wojskowe. Rozpoczęto szeroką mobilizację społeczeństwa. Do armii zgłaszali się ochotnicy, a obrona państwa stała się wspólnym wysiłkiem wojska, władz i ludności cywilnej.
W tym samym czasie mocarstwa zachodnie proponowały rozwiązania dyplomatyczne, między innymi tzw. linię Curzona jako przebieg granicy. Dla strony polskiej była to propozycja mniej korzystna niż późniejsze ustalenia pokojowe. O losach wojny miało jednak zdecydować przede wszystkim starcie militarne.
Zapamiętaj
W 1920 r. stawką nie była tylko utrata części terytorium, lecz także przetrwanie niepodległego państwa polskiego.
Bitwa Warszawska i przełom wojny
Najważniejszym momentem wojny była Bitwa Warszawska z sierpnia 1920 r. Bolszewicy zbliżyli się do stolicy, licząc na ostateczne złamanie oporu Polski. Zwycięstwo Armii Czerwonej mogło doprowadzić do upadku państwa i otworzyć drogę do dalszej ekspansji rewolucji w Europie.
Strona polska przygotowała jednak skuteczny plan obrony i kontruderzenia. Szczególne znaczenie miał manewr znad Wieprza, związany z uderzeniem w odsłonięte skrzydło wojsk bolszewickich. Pozwolił on rozbić nacierającego przeciwnika, odzyskać inicjatywę i zmusić Armię Czerwoną do odwrotu.
Zwycięstwo to bywa nazywane „Cudem nad Wisłą”. Nazwa podkreśla doniosłość wydarzenia, ale nie powinna przesłaniać roli przygotowania operacyjnego, pracy sztabu, wysiłku żołnierzy i mobilizacji społeczeństwa. Był to rzeczywisty punkt zwrotny całej wojny.
Znaczenie Bitwy Warszawskiej wykraczało poza historię Polski. Zahamowała ona możliwość dalszego marszu bolszewików na Zachód i dlatego jest uznawana za jedno z ważniejszych wydarzeń militarnych Europy po I wojnie światowej.
Bitwa nad Niemnem i zakończenie działań
Po zwycięstwie pod Warszawą Polska nie ograniczyła się do obrony. We wrześniu 1920 r. Wojsko Polskie odniosło kolejne ważne zwycięstwo w bitwie nad Niemnem. Operacja ta ostatecznie osłabiła siły bolszewickie i pokazała, że inicjatywa strategiczna przeszła na stronę polską.
Sukces ten wzmocnił pozycję Polski w rokowaniach pokojowych. Dalsze działania zbrojne traciły sens, ponieważ obie strony były wyczerpane wojną. Rozpoczęto więc negocjacje, które doprowadziły do formalnego zakończenia konfliktu.
W marcu 1921 r. podpisano pokój ryski między Polską a Rosją Sowiecką oraz Ukrainą Sowiecką. Traktat wyznaczał wschodnią granicę II Rzeczypospolitej. Był to sukces państwa polskiego, choć jednocześnie oznaczał odejście od pełnej realizacji federacyjnych planów Piłsudskiego, zwłaszcza w sprawie niepodległej Ukrainy.
Skutki wojny i znaczenie historyczne
Wojna polsko-bolszewicka miała ogromne znaczenie dla dziejów II Rzeczypospolitej. Przede wszystkim obroniła niepodległość młodego państwa i umożliwiła ustalenie jego granic na wschodzie. Bez tego zwycięstwa rozwój polityczny i gospodarczy Polski w okresie międzywojennym byłby niemożliwy.
Konflikt ujawnił również znaczenie sprawnej organizacji państwa, jedności społeczeństwa w chwili zagrożenia oraz roli przywództwa politycznego i wojskowego. W pamięci zbiorowej szczególne miejsce zajęli Józef Piłsudski, obrońcy Warszawy oraz żołnierze i ochotnicy uczestniczący w walkach 1920 r.
Trzeba też pamiętać, że wojna nie rozwiązała wszystkich problemów Europy Wschodniej. Pokój ryski kończył działania wojenne, ale pozostawiał wiele napięć narodowościowych i politycznych. Mimo to zwycięstwo Polski miało trwały wymiar historyczny, ponieważ powstrzymało ekspansję bolszewicką i utrwaliło miejsce II Rzeczypospolitej na mapie Europy.
Ważne
Pokój ryski zakończył wojnę, ale nie urzeczywistnił w pełni planu federacyjnego Piłsudskiego.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu