Historia jako nauka

Historia to nauka o przeszłości człowieka, która bada wydarzenia, procesy i przemiany zachodzące w różnych epokach. Nie polega jedynie na zapamiętywaniu dat, lecz na wyjaśnianiu, dlaczego coś się wydarzyło i jakie były skutki tych wydarzeń. Historyk analizuje zarówno dzieje państw i społeczeństw, jak i kulturę, gospodarkę, religię czy życie codzienne.

W szkolnym ujęciu ważne jest odróżnienie prehistorii od właściwej historii. Prehistoria obejmuje czasy sprzed wynalezienia pisma, dlatego badacz nie może opierać się na tekstach, lecz korzysta głównie z odkryć archeologicznych. Właściwa historia zaczyna się tam, gdzie pojawiają się źródła pisane, pozwalające odtwarzać przeszłość dokładniej.

Źródło historyczne to każdy ślad działalności człowieka, który pomaga poznać przeszłość. Mogą to być teksty, budowle, przedmioty codziennego użytku, monety, dzieła sztuki, fotografie, a nawet relacje ustne. Dzięki nim historyk odtwarza przebieg wydarzeń i warunki życia dawnych ludzi.

Najprostszy podział obejmuje źródła pisane i źródła niepisane. Do pisanych należą na przykład kroniki, listy, pamiętniki, akty prawne i dokumenty urzędowe. Do niepisanych zalicza się zabytki materialne, broń, narzędzia, ceramikę, obrazy, budowle czy szczątki ludzkie. W badaniu prehistorii szczególne znaczenie mają właśnie źródła niepisane.

Można też wyróżniać źródła bezpośrednie i pośrednie. Bezpośrednie pochodzą z epoki, której dotyczą, natomiast pośrednie przedstawiają przeszłość z pewnego dystansu czasowego, często jako późniejsze opracowanie.

Samo znalezienie źródła nie oznacza jeszcze, że zawiera ono pełną i obiektywną prawdę. Historyk musi przeprowadzić krytykę źródeł, czyli ocenić ich pochodzenie, autora, czas powstania, cel oraz zgodność z innymi przekazami. Inaczej będzie oceniał kronikę pisaną na dworze władcy, a inaczej prywatny list czy dokument urzędowy.

Ważne jest ustalenie, czy autor był świadkiem wydarzeń, czy pisał na podstawie cudzych relacji. Trzeba też sprawdzić, czy nie miał interesu w tym, by przedstawić fakty jednostronnie. Źródła mogą zawierać błędy, przemilczenia albo świadomą propagandę, dlatego porównuje się je z innymi materiałami.

Periodyzacja dziejów to podział historii na większe odcinki czasu, czyli epoki. Taki podział pomaga uporządkować ogrom materiału historycznego i uchwycić najważniejsze przemiany cywilizacyjne, polityczne i społeczne. Granice między epokami nazywa się cezurami.

W szkolnym ujęciu najczęściej wyróżnia się: prehistorię, starożytność, średniowiecze, nowożytność oraz historię najnowszą. Początek starożytności łączy się zwykle z wynalezieniem pisma. Za koniec starożytności uznaje się najczęściej rok 476, czyli upadek cesarstwa zachodniorzymskiego.

Koniec średniowiecza wyznacza się różnie, najczęściej przez rok 1453 lub 1492. Początek nowożytności wiąże się więc z wielkimi przemianami XV wieku, a historia najnowsza obejmuje czasy najbliższe współczesności. Warto pamiętać, że periodyzacja jest narzędziem porządkującym, a nie absolutnym prawem.

Historiografia to z jednej strony ogół dzieł historycznych, a z drugiej nauka badająca, jak pisano o przeszłości. Oznacza to, że historycy interesują się nie tylko samymi wydarzeniami, lecz także tym, jak były opisywane przez kronikarzy, autorów podręczników czy badaczy z różnych epok.

Obraz przeszłości może się zmieniać, ponieważ pojawiają się nowe źródła, nowe metody badawcze i nowe pytania. To samo wydarzenie może być przedstawione inaczej przez kronikarza średniowiecznego, a inaczej przez współczesnego historyka. Nie znaczy to jednak, że „każdy ma swoją prawdę”; interpretacja musi opierać się na źródłach i argumentach.

W tym temacie najważniejsze jest rozumienie pojęć i zależności. Trzeba umieć wyjaśnić, czym różnią się historia i prehistoria, podać przykłady źródeł pisanych i niepisanych, a także uzasadnić, po co stosuje się periodyzację dziejów. W zadaniach szkolnych często pojawia się też konieczność oceny, czy dane źródło jest wiarygodne.

Warto ćwiczyć rozpoznawanie rodzaju źródła na podstawie przykładu: kronika, moneta, budowla, list, pamiętnik, fotografia. Trzeba również znać podstawowe cezury epok i rozumieć, że są one umowne. Dobrym sposobem nauki jest zadawanie każdemu źródłu kilku pytań: kto je stworzył, kiedy, po co i co może z niego wynikać dla wiedzy o przeszłości.