Drugi i trzeci rozbiór Rzeczypospolitej
Historia
Zestaw omawia drogę od reform Sejmu Wielkiego do ostatecznego upadku Rzeczypospolitej. Uczeń powtórzy przyczyny drugiego i trzeciego rozbioru, rolę targowicy, wojnę z Rosją, powstanie kościuszkowskie oraz skutki likwidacji państwa polsko-litewskiego.
1.Konstytucja 3 maja
Ustawa rządowa uchwalona przez Sejm Wielki w 1791 r. Miała wzmocnić państwo: ograniczała liberum veto, wzmacniała władzę wykonawczą i wprowadzała monarchię dziedziczną. Stała się pretekstem do interwencji przeciwników reform wspieranych przez Rosję.
2.Konfederacja targowicka
Związek części magnaterii przeciwny reformom Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja. Targowiczanie zwrócili się o pomoc do carycy Katarzyny II, co doprowadziło do rosyjskiej interwencji i wojny w obronie konstytucji.
3.Wojna w obronie Konstytucji 1792
Konflikt Rzeczypospolitej z Rosją wywołany jej interwencją przeciw reformom. Mimo oporu wojsk polskich, m.in. pod dowództwem Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki, król przystąpił do targowicy, co oznaczało klęskę obozu reform.
4.Drugi rozbiór Polski
Podział ziem Rzeczypospolitej dokonany w 1793 r. przez Rosję i Prusy. Był skutkiem klęski reform oraz zwycięstwa targowicy. Austria nie uczestniczyła w tym rozbiorze.
5.Sejm grodzieński
Sejm z 1793 r., odbywający się pod naciskiem rosyjskim. Zatwierdził drugi rozbiór i unieważnił najważniejsze reformy Sejmu Wielkiego. Uznawany jest za symbol utraty samodzielności politycznej państwa.
6.Insurekcja kościuszkowska
Powstanie narodowe z 1794 r. pod wodzą Tadeusza Kościuszki, skierowane przeciw Rosji i Prusom. Miało obronić resztki niepodległości i odwrócić skutki drugiego rozbioru.
7.Uniwersał połaniecki
Akt ogłoszony przez Tadeusza Kościuszkę w 1794 r., który częściowo poprawiał położenie chłopów, ograniczał pańszczyznę i zapewniał im opiekę państwa. Miał poszerzyć społeczne poparcie dla powstania.
8.Bitwa pod Racławicami
Zwycięska dla powstańców bitwa z 1794 r., która miała duże znaczenie propagandowe. Rozsławiła udział kosynierów i podniosła morale uczestników insurekcji, choć nie przesądziła o jej losach.
9.Powstanie w Warszawie 1794
Wystąpienie ludności stolicy przeciw wojskom rosyjskim podczas insurekcji kościuszkowskiej. Doprowadziło do opanowania Warszawy przez powstańców i rozszerzenia zasięgu powstania.
10.Bitwa pod Maciejowicami
Bitwa z 1794 r., w której wojska powstańcze poniosły klęskę, a Tadeusz Kościuszko dostał się do niewoli rosyjskiej. Był to jeden z przełomowych momentów prowadzących do upadku insurekcji.
11.Rzeź Pragi
Masakra ludności prawobrzeżnej Warszawy dokonana przez wojska rosyjskie po zdobyciu Pragi w 1794 r. Wydarzenie to przyspieszyło kapitulację Warszawy i załamanie powstania.
12.Trzeci rozbiór Polski
Ostateczny podział ziem Rzeczypospolitej dokonany w 1795 r. przez Rosję, Prusy i Austrię po upadku insurekcji kościuszkowskiej. Państwo polsko-litewskie przestało istnieć.
13.Abdykacja Stanisława Augusta Poniatowskiego
Zrzeczenie się tronu przez ostatniego króla Polski po trzecim rozbiorze. Był to formalny znak końca Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako suwerennego państwa.
14.Przyczyny upadku Rzeczypospolitej
Do głównych przyczyn należały: słabość ustrojowa państwa, liberum veto, przewaga magnaterii, ingerencja mocarstw sąsiednich oraz opóźnione reformy. Bezpośrednio do rozbiorów doprowadziły też wojna z Rosją, targowica i klęska insurekcji.
Notatka
Sytuacja Rzeczypospolitej po Sejmie Wielkim
Pod koniec XVIII w. Rzeczpospolita próbowała wydostać się z kryzysu politycznego i zależności od państw sąsiednich. Najważniejszym osiągnięciem obozu reform była Konstytucja 3 maja, która miała naprawić ustrój i wzmocnić władzę państwową. Ograniczała ona najbardziej destrukcyjne elementy dawnego systemu, zwłaszcza liberum veto, i miała zapobiec dalszemu rozkładowi państwa.
Reformy spotkały się jednak z oporem części magnaterii, która broniła swoich dawnych przywilejów. Dla sąsiednich mocarstw, przede wszystkim Rosji, wzmocnienie Polski było niekorzystne, ponieważ utrudniało dalsze ingerowanie w jej sprawy. Właśnie dlatego reformy nie doprowadziły do stabilizacji, lecz stały się początkiem otwartego konfliktu.
Ważne
Upadek Rzeczypospolitej wynikał jednocześnie ze słabości wewnętrznej państwa i z agresywnej polityki mocarstw ościennych.
Targowica i drugi rozbiór
Przeciwnicy reform zawiązali konfederację targowicką. Był to związek magnatów, którzy wystąpili przeciw Konstytucji 3 maja i zwrócili się o pomoc do Katarzyny II. Rosja wykorzystała to jako pretekst do wkroczenia do Rzeczypospolitej i rozpoczęła w 1792 r. wojnę w obronie konstytucji.
Wojska polskie stawiały opór, a w walkach wyróżnili się m.in. Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko. Mimo to sytuacja polityczna załamała się, gdy król Stanisław August Poniatowski przystąpił do targowicy. Oznaczało to zwycięstwo przeciwników reform i otworzyło drogę do kolejnego rozbioru.
W 1793 r. Rosja i Prusy dokonały drugiego rozbioru Polski. Sejm obradujący w Grodnie, działający pod naciskiem rosyjskim, zatwierdził rozbiór oraz przekreślił najważniejsze reformy Sejmu Wielkiego. Państwo zostało jeszcze bardziej osłabione terytorialnie, gospodarczo i politycznie.
Zapamiętaj
W drugim rozbiorze uczestniczyły tylko dwa państwa: Rosja i Prusy; Austria nie brała w nim udziału.
Insurekcja kościuszkowska
Po drugim rozbiorze stało się jasne, że bez walki nie uda się uratować resztek niepodległości. W 1794 r. wybuchła insurekcja kościuszkowska, czyli powstanie narodowe skierowane przeciw Rosji i Prusom. Na jego czele stanął Tadeusz Kościuszko, który liczył na mobilizację różnych warstw społecznych.
Ważnym elementem programu powstania była próba pozyskania chłopów. Służył temu Uniwersał połaniecki, który częściowo poprawiał ich położenie i ograniczał nadużycia ze strony właścicieli ziemskich. Miało to znaczenie polityczne: bez szerszego poparcia społecznego powstanie nie mogło odnieść trwałego sukcesu.
Do najbardziej znanych wydarzeń insurekcji należała bitwa pod Racławicami, która zakończyła się zwycięstwem powstańców i przyniosła rozgłos kosynierom. Duże znaczenie miało też powstanie w Warszawie, gdzie ludność wystąpiła przeciw wojskom rosyjskim. Sukcesy te podniosły morale, ale nie zdołały odwrócić przewagi militarniej przeciwników.
Przykład
Racławice miały wielkie znaczenie symboliczne, ale nie przesądziły o losach całego powstania.
Klęska powstania i trzeci rozbiór
Losy powstania odwróciły się jesienią 1794 r. Kluczowym ciosem była bitwa pod Maciejowicami, po której Kościuszko dostał się do niewoli rosyjskiej. Osłabiło to kierownictwo powstania i pogorszyło sytuację militarną Rzeczypospolitej.
Następnie wojska rosyjskie zdobyły Pragę, prawobrzeżną część Warszawy. Po zdobyciu dzielnicy doszło do rzezi Pragi, czyli masakry ludności cywilnej. Wydarzenie to wywołało wstrząs i przyspieszyło kapitulację stolicy oraz ostateczny upadek insurekcji.
W 1795 r. Rosja, Prusy i Austria przeprowadziły trzeci rozbiór Polski. Był to ostateczny podział pozostałych ziem Rzeczypospolitej między trzy mocarstwa. Państwo polsko-litewskie przestało istnieć jako podmiot polityczny.
Znaczenie upadku Rzeczypospolitej
Po trzecim rozbiorze Stanisław August Poniatowski abdykował, co miało wymiar formalny i symboliczny: zakończyło istnienie monarchii oraz całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Polska zniknęła z mapy Europy na wiele lat, a jej ziemie znalazły się pod panowaniem zaborców.
Przyczyny upadku były złożone. Z jednej strony państwo osłabiały wady ustrojowe, dominacja części magnaterii i długotrwała zależność od obcych dworów. Z drugiej strony decydujące znaczenie miała polityka Rosji, Prus i Austrii, które nie chciały dopuścić do odbudowy silnej Polski.
W ocenach historycznych ważne jest dostrzeżenie, że reformy końca XVIII w. były próbą ratowania państwa, ale zostały podjęte zbyt późno i w bardzo niekorzystnej sytuacji międzynarodowej. Mimo klęski doświadczenia Sejmu Wielkiego i insurekcji kościuszkowskiej stały się ważnym elementem późniejszej tradycji walki o niepodległość.
Zapamiętaj
Trzeci rozbiór był skutkiem klęski insurekcji kościuszkowskiej i oznaczał ostateczną likwidację państwa polskiego.
Quizy w tym zestawie
20 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu